{"id":1710,"date":"2022-07-01T12:16:04","date_gmt":"2022-07-01T18:16:04","guid":{"rendered":"https:\/\/aprenderquechua.com\/?p=1710"},"modified":"2024-01-31T08:19:07","modified_gmt":"2024-01-31T14:19:07","slug":"diccionario-online-quechua-a-espanol","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/aprenderde.com\/quechua-cusco\/diccionario-traductor\/diccionario-online-quechua-a-espanol\/","title":{"rendered":"Diccionario Online Quechua a Espa\u00f1ol"},"content":{"rendered":"\n<p>Aqui tienes el mejor diccionario online de quechua a espa\u00f1ol, espero que te sirva mucho. <strong><span style=\"color:#FFF7B1\" class=\"tadv-color\"><span style=\"background-color:#014260\" class=\"tadv-background-color\">Si quieres realizar alguna busqueda presiona CTRL+F<\/span><\/span><\/strong><\/p>\n\n\n\n<script async=\"\" src=\"https:\/\/pagead2.googlesyndication.com\/pagead\/js\/adsbygoogle.js\"><\/script>\n    <!-- aprenderquechua-display-cuadrado -->\n    <ins class=\"adsbygoogle\" style=\"display:block\" data-ad-client=\"ca-pub-1730987954818825\" data-ad-slot=\"3042231937\" data-ad-format=\"auto\" data-full-width-responsive=\"true\"><\/ins>\n    <script>\n         (adsbygoogle = window.adsbygoogle || []).push({});\n    <\/script>\n\n    <p>Ten en cuenta que hay varios prestamos del espa\u00f1ol que estan castellanizados, pues al no existir un equivalente en quechua es obligatorio tomar prestamos, tal como lo hacen todos los idiomas, dichos prestamos estan quechuizados, por ejemplo: \u00abbawtisay\u00bb que significa \u00abbautizar\u00bb<\/p>\n\n    <div id=\"ez-toc-container\" class=\"ez-toc-v2_0_81 counter-hierarchy ez-toc-counter ez-toc-light-blue ez-toc-container-direction\">\n<p class=\"ez-toc-title\" style=\"cursor:inherit\">Tabla de contenidos<\/p>\n<label for=\"ez-toc-cssicon-toggle-item-69e1593b18044\" class=\"ez-toc-cssicon-toggle-label\"><span class=\"\"><span class=\"eztoc-hide\" style=\"display:none;\">Toggle<\/span><span class=\"ez-toc-icon-toggle-span\"><svg style=\"fill: #999;color:#999\" xmlns=\"http:\/\/www.w3.org\/2000\/svg\" class=\"list-377408\" width=\"20px\" height=\"20px\" viewBox=\"0 0 24 24\" fill=\"none\"><path d=\"M6 6H4v2h2V6zm14 0H8v2h12V6zM4 11h2v2H4v-2zm16 0H8v2h12v-2zM4 16h2v2H4v-2zm16 0H8v2h12v-2z\" fill=\"currentColor\"><\/path><\/svg><svg style=\"fill: #999;color:#999\" class=\"arrow-unsorted-368013\" xmlns=\"http:\/\/www.w3.org\/2000\/svg\" width=\"10px\" height=\"10px\" viewBox=\"0 0 24 24\" version=\"1.2\" baseProfile=\"tiny\"><path d=\"M18.2 9.3l-6.2-6.3-6.2 6.3c-.2.2-.3.4-.3.7s.1.5.3.7c.2.2.4.3.7.3h11c.3 0 .5-.1.7-.3.2-.2.3-.5.3-.7s-.1-.5-.3-.7zM5.8 14.7l6.2 6.3 6.2-6.3c.2-.2.3-.5.3-.7s-.1-.5-.3-.7c-.2-.2-.4-.3-.7-.3h-11c-.3 0-.5.1-.7.3-.2.2-.3.5-.3.7s.1.5.3.7z\"\/><\/svg><\/span><\/span><\/label><input type=\"checkbox\"  id=\"ez-toc-cssicon-toggle-item-69e1593b18044\"  aria-label=\"Alternar\" \/><nav><ul class='ez-toc-list ez-toc-list-level-1 ' ><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-2'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-1\" href=\"https:\/\/aprenderde.com\/quechua-cusco\/diccionario-traductor\/diccionario-online-quechua-a-espanol\/#Letra_A\" >Letra A<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-2'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-2\" href=\"https:\/\/aprenderde.com\/quechua-cusco\/diccionario-traductor\/diccionario-online-quechua-a-espanol\/#Letras_B_y_C\" >Letras B y C<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-2'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-3\" href=\"https:\/\/aprenderde.com\/quechua-cusco\/diccionario-traductor\/diccionario-online-quechua-a-espanol\/#Letras_CH_CHH_y_CH\" >Letras CH, CHH y CH&#8217;<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-2'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-4\" href=\"https:\/\/aprenderde.com\/quechua-cusco\/diccionario-traductor\/diccionario-online-quechua-a-espanol\/#Letra_D\" >Letra D<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-2'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-5\" href=\"https:\/\/aprenderde.com\/quechua-cusco\/diccionario-traductor\/diccionario-online-quechua-a-espanol\/#Letra_E\" >Letra E<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-2'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-6\" href=\"https:\/\/aprenderde.com\/quechua-cusco\/diccionario-traductor\/diccionario-online-quechua-a-espanol\/#Letras_F_y_G\" >Letras F y G<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-2'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-7\" href=\"https:\/\/aprenderde.com\/quechua-cusco\/diccionario-traductor\/diccionario-online-quechua-a-espanol\/#Letra_H\" >Letra H<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-2'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-8\" href=\"https:\/\/aprenderde.com\/quechua-cusco\/diccionario-traductor\/diccionario-online-quechua-a-espanol\/#Letra_I\" >Letra I<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-2'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-9\" href=\"https:\/\/aprenderde.com\/quechua-cusco\/diccionario-traductor\/diccionario-online-quechua-a-espanol\/#Letra_K_KH_y_K\" >Letra K, KH y K&#8217;<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-2'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-10\" href=\"https:\/\/aprenderde.com\/quechua-cusco\/diccionario-traductor\/diccionario-online-quechua-a-espanol\/#Letra_L\" >Letra L<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-2'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-11\" href=\"https:\/\/aprenderde.com\/quechua-cusco\/diccionario-traductor\/diccionario-online-quechua-a-espanol\/#Letra_LL\" >Letra LL<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-2'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-12\" href=\"https:\/\/aprenderde.com\/quechua-cusco\/diccionario-traductor\/diccionario-online-quechua-a-espanol\/#Letra_M\" >Letra M<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-2'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-13\" href=\"https:\/\/aprenderde.com\/quechua-cusco\/diccionario-traductor\/diccionario-online-quechua-a-espanol\/#Letra_N\" >Letra N<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-2'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-14\" href=\"https:\/\/aprenderde.com\/quechua-cusco\/diccionario-traductor\/diccionario-online-quechua-a-espanol\/#Letra_N-2\" >Letra \u00d1<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-2'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-15\" href=\"https:\/\/aprenderde.com\/quechua-cusco\/diccionario-traductor\/diccionario-online-quechua-a-espanol\/#Letra_O\" >Letra O<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-2'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-16\" href=\"https:\/\/aprenderde.com\/quechua-cusco\/diccionario-traductor\/diccionario-online-quechua-a-espanol\/#Letra_P_PH_y_P\" >Letra P, PH y P&#8217;<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-2'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-17\" href=\"https:\/\/aprenderde.com\/quechua-cusco\/diccionario-traductor\/diccionario-online-quechua-a-espanol\/#Letra_Q_QH_y_Q\" >Letra Q, QH y Q&#8217;<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-2'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-18\" href=\"https:\/\/aprenderde.com\/quechua-cusco\/diccionario-traductor\/diccionario-online-quechua-a-espanol\/#Letra_R\" >Letra R<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-2'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-19\" href=\"https:\/\/aprenderde.com\/quechua-cusco\/diccionario-traductor\/diccionario-online-quechua-a-espanol\/#Letra_S\" >Letra S<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-2'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-20\" href=\"https:\/\/aprenderde.com\/quechua-cusco\/diccionario-traductor\/diccionario-online-quechua-a-espanol\/#Letra_T_TH_y_T\" >Letra T, TH y T&#8217;<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-2'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-21\" href=\"https:\/\/aprenderde.com\/quechua-cusco\/diccionario-traductor\/diccionario-online-quechua-a-espanol\/#Letra_U\" >Letra U<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-2'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-22\" href=\"https:\/\/aprenderde.com\/quechua-cusco\/diccionario-traductor\/diccionario-online-quechua-a-espanol\/#Letra_W\" >Letra W<\/a><\/li><li class='ez-toc-page-1 ez-toc-heading-level-2'><a class=\"ez-toc-link ez-toc-heading-23\" href=\"https:\/\/aprenderde.com\/quechua-cusco\/diccionario-traductor\/diccionario-online-quechua-a-espanol\/#Letra_Y\" >Letra Y<\/a><\/li><\/ul><\/nav><\/div>\n<h2><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Letra_A\"><\/span>Letra A<span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h2>\n\n<ul class=\"dicc-qu-esp\">\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">A:<\/span> <\/strong>adv.m. pues<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">A:<\/span> <\/strong>fon. (fonema voc\u00e1lico abierto bajo central del idioma quechua); (vocal abierta, baja central); (vocal abierta, central y la de mayor frecuencia); (vocal baja central no redondeada); \/a\/ vocal baja central<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ABRIL:<\/span> <\/strong>s.(mes)(esp) abril<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ACHACHA:<\/span> <\/strong>s. juguete<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ACHACHAW!; ACHACH\u00c1W!:<\/span> <\/strong>interj.(1) \u00a1Qu\u00e9 l\u00e1stima!; \u00a1Qu\u00e9 sorpresa!; \u00a1ah&#8230;!; \u00a1Qu\u00e9 ser\u00e1!; qu\u00e9 peligro!<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ACHACHI:<\/span> <\/strong>s.(aym) anciano<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ACHACHILLA:<\/span> <\/strong>s. maravilla; milagro<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ACHAKAW!:<\/span> <\/strong>interj. \u00a1Qu\u00e9 dolor!; Qu\u00e9 desagrado!; [exclamaci\u00f3n de dolor]<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ACHALA:<\/span> <\/strong>s. adorno<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ACHALACHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. adornar; decorar; hermosear; embellecer; ornamentar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ACHALAKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. adornarse; ataviarse; embellecerse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ACHALASQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. adornado; engalanado<\/li>\n<\/ul>\n\n<script async=\"\" src=\"https:\/\/pagead2.googlesyndication.com\/pagead\/js\/adsbygoogle.js\"><\/script>\n<ins class=\"adsbygoogle\" style=\"display:block\" data-ad-format=\"autorelaxed\" data-ad-client=\"ca-pub-1730987954818825\" data-ad-slot=\"8481025056\"><\/ins>\n<script>\n     (adsbygoogle = window.adsbygoogle || []).push({});\n<\/script>\n\n<ul class=\"dicc-qu-esp\">\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ACHALAW!:<\/span> <\/strong>interj. \u00a1Qu\u00e9 bonito!; \u00a1Qu\u00e9 lindo!; \u00a1Qu\u00e9 deseable!; \u00a1Qu\u00e9 rico!; [exclamaci\u00f3n de alegr\u00eda]; \u00a1qu\u00e9 hermoso!; qu\u00e9 agradable!<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ACHALAYKI:<\/span> <\/strong>s. lujo; suntuosidad<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ACHANQARAY; ACHANKARAY:<\/span> <\/strong>s.(bot) begonia; especie de planta herb\u00e1cea (su ra\u00edz cura la terciana); achanccaray; planta usada para te\u00f1ir de rojo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ACHHIY:<\/span> <\/strong>s. estornudo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ACHHIY:<\/span> <\/strong>v.intr. estornudar; decir achig<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ACHHUMUY:<\/span> <\/strong>v.mov. acercarse (en direcci\u00f3n del hablante)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ACHHURAY; ACHHURIY:<\/span> <\/strong>v.mov. alejarse; partir<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ACHHUY:<\/span> <\/strong>v.mov. acercarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ACHHUYKUY:<\/span> <\/strong>v.mov. acercarse; aproximarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ACHHUYUY:<\/span> <\/strong>v.mov. acercarse; aproximarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ACHIKYAY:<\/span> <\/strong>s. amanecer; crep\u00fasculo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ACHIKYAY:<\/span> <\/strong>v.impers. alborear; amanecer; despejarse la atm\u00f3sfera; aclararse la oscuridad; despejarse; aclarar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ACHIKYAY; ACHIKWAY:<\/span> <\/strong>v.intr. lucir; brillar; iluminar; despejarse; aclararse; relucir; resplandecer; alumbrar; aclarar; centellear<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ACHIRA:<\/span> <\/strong>s.(bot) planta de hojas anchas y flores amarillas; planta ornamental de la familia de las cann\u00e1ceas; su raiz se utiliza en la alimentaci\u00f3n; achira (planta cann\u00e1cea cuyas hojas sirven para envolver tamales y humitas); achira; planta cuya semilla se usa para te\u00f1ir de rojo; planta ornamental del Per\u00fa, de ra\u00edz comestible<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ACHITA:<\/span> <\/strong>s.(bot) quihuicha; especie de amaranto<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ACHIWA:<\/span> <\/strong>s. parasol peque\u00f1o; parasol; toldo; quitasol; sombrilla<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ACHIWA-ACHIWA:<\/span> <\/strong>s.(bot) especie de arbusto cuyas hojas se usan para te\u00f1ir azul<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ACHIWITI:<\/span> <\/strong>s.(bot) achiote; achote; bija; especie de arbolillo; \u00e1rbol de la familia de las bin\u00e1ceas posee propiedades tintoreas que se utilizan en la comida; especie de planta (su semilla roja es usada como colorante para comidas y te\u00f1idos); achiote; planta cuya semilla se usa para te\u00f1ir de rojo; achiote &#8211; arbusto cuyo fruto es usado como colorante en las comidas. en la medicina popular cura el mal llamado pi\u00e1n (cuchipe)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ACHIY:<\/span> <\/strong>v.tr.(1) disfrutar de; gozar de<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ACHOQALLA:<\/span> <\/strong>s.(zoo) comadreja<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ACHOQCHA:<\/span> <\/strong>s.(bot) caigua; pepino de comer; variedad de calabaza (cucurbit\u00e1cea); planta de la familia de las cucurbit\u00e1ceas de fruto alimenticio; achogcha; especie de planta de la selva (uso principal: alimento); cayhua<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ACHUPALLA:<\/span> <\/strong>s.(bot) pi\u00f1a del monte; achupa; achupalla (planta silvestre y espinosa como la pi\u00f1a); planta semejante al mag\u00fcey de la suni alta; pi\u00f1a; anan\u00e1s; anan\u00e1<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ACHURA:<\/span> <\/strong>s.(mat) cuota; pitanza; provisi\u00f3n diaria; raci\u00f3n; raci\u00f3n de coca<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ACHURAY:<\/span> <\/strong>v.tr. impartir; repartir; distribuir; repartir<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ADIY\u00daS:<\/span> <\/strong>expr.(esp) \u00a1Adi\u00f3s!<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ADMIRASQA KAY:<\/span> <\/strong>v.intr.(esp) estar sorprendido<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ADUBI:<\/span> <\/strong>s.(esp) adobe<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AGENTI; AQENTI:<\/span> <\/strong>s.(esp) agente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AGOSTO:<\/span> <\/strong>s.(mes)(esp) agosto<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AHAHAY!; AHAW!:<\/span> <\/strong>interj. \u00a1Qu\u00e9 c\u00f3mico!; \u00a1Qu\u00e9 risa!<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AKA:<\/span> <\/strong>s. excremento; excrementos; guano; esti\u00e9rcol; caga; mierda; caca; pasta fecal; escoria; heces; \u00f1o\u00f1a<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AKA HINA SENQAYOQ:<\/span> <\/strong>s.p.(k) nariz de caca<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AKA K&#8217;ISKI:<\/span> <\/strong>s.(med) estre\u00f1imiento; constipaci\u00f3n; disquinesia<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AKA K&#8217;UCHU:<\/span> <\/strong>s. rinc\u00f3n para cagar; letrina tras la casa<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AKA WARA; AKASWARA:<\/span> <\/strong>s. pa\u00f1al; pa\u00f1ales; pa\u00f1al interior<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AKAKALL\u00c1W!:<\/span> <\/strong>interj. \u00a1Qu\u00e9 l\u00e1stima!; \u00a1Qu\u00e9 pena!; \u00a1Pobrecito!<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AKAK\u00c1W!:<\/span> <\/strong>interj.(1) \u00a1Qu\u00e9 dolor!; \u00a1Qu\u00e9 caliente!; [ante la sensaci\u00f3n de algo punzante]<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AKANAYAQ RUNA:<\/span> <\/strong>expr.(k) hombre gru\u00f1\u00f3n; reneg\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AKATANQA:<\/span> <\/strong>s.(zoo) escarabajo (de esti\u00e9rcol); escarabajo (lit. que empuja excremento)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AKAY:<\/span> <\/strong>v.tr. defecar; cagar; evacuar las materias fecales; evacuar; expeler<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AKAYTA MIKUY SUPIYTA PITAY:<\/span> <\/strong>expr.(k) \u00a1come mi caca y fuma mi pedo!<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AKILLA:<\/span> <\/strong>s. vaso de metal; vaso de oro o plata; vaso de oro o de plata para actos rituales; vaso de cristal u otro material similar para copear licores; taz\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AKLLA:<\/span> <\/strong>s.(his) joven escogida de la casa real; virgen para servicio religioso; virgen del sol; escogida<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AKLLAKUY:<\/span> <\/strong>v.tr. elegir<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AKLLASQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. elegido; escogido; selecto; seleccionado; escogida<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AKLLAY:<\/span> <\/strong>v.tr. elegir; seleccionar; escoger; clasificar; separar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AKLLU:<\/span> <\/strong>adj. tartamudo; gago<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AKLLU:<\/span> <\/strong>s.(med) dislalia<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AKNU:<\/span> <\/strong>s.(tex) vestido ceremonial; lugar donde se realizan ceremonias<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AKNUPU \u00d1A\u00d1AKA:<\/span> <\/strong>s.(tex) mantellina de mujer pintada<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AKSU; AQSU:<\/span> <\/strong>s.(tex) bata; vestido; mant\u00f3n; capa; prenda de vestir de la mujer; saya; acsu (saya de las mujeres ind\u00edgenas); falda; vestidura talar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AKSULLICHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. vestir (a alguien); hacer vestir<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AKSULLIKUY; AQSULLIKUY:<\/span> <\/strong>v.tr. vestirse la saya; vestirse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AKULLIY:<\/span> <\/strong>v.intr. masticar coca; masticar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AKUPANA:<\/span> <\/strong>s. puesta del sol<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AKWA:<\/span> <\/strong>s.(l.esp) aguja<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AKWA-AKWA:<\/span> <\/strong>s.(bot) alfilerillo; especie de gerani\u00e1cea anual end\u00e9mica de la alta puna<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ALA KHUYAY KHUYAYLLA:<\/span> <\/strong>s.(ant) pobrecito; desdichado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ALALAW!; ALAL\u00c1W!:<\/span> <\/strong>interj.(1) \u00a1Qu\u00e9 fr\u00edo!; [fr\u00edo]<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ALALAW!; ALAL\u00c1W!:<\/span> <\/strong>interj.(1) \u00a1Qu\u00e9 fr\u00edo!; [exclamaci\u00f3n del que siente fr\u00edo]<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ALAMU:<\/span> <\/strong>s.(bot)(esp) \u00e1lamo; planta usada para te\u00f1ir de amarillo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ALARIY:<\/span> <\/strong>v.mov. aparecer<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ALAW!; ALAW:<\/span> <\/strong>interj. \u00a1qu\u00e9 dolor terrible!; \u00a1que pena!; [expresi\u00f3n que denota compasi\u00f3n de alguien que da l\u00e1stima]; pobrecito, qu\u00e9 pena; \u00a1qu\u00e9 pena!<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ALI:<\/span> <\/strong>s.(bot) planta<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ALKILAY:<\/span> <\/strong>v.tr.(esp) alquilar; prestar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ALKUL:<\/span> <\/strong>s.(esp) alcohol<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ALLACHU:<\/span> <\/strong>s. azada; azad\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ALLALLANKA:<\/span> <\/strong>s.(zoo) lagartija<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ALLAQ:<\/span> <\/strong>s.a. el que cava; cavador; escarbador<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ALLAWSU:<\/span> <\/strong>s.(bot) mashua; cierta planta tub\u00e9rcula<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ALLAY:<\/span> <\/strong>s.(agr) cosecha de tub\u00e9rculos; cosecha de papas<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ALLAY:<\/span> <\/strong>v.tr.(agr) cavar; excavar; escabar; escarbar; pinchar; remover la tierra para cosechar tub\u00e9rculos; cavar para sacar papas; cosechar tub\u00e9rculos; cosechar ra\u00edces; desenterrar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ALLEQ; ALLI:<\/span> <\/strong>adv.l. derecha; derecha (lado); derecho; derecha (mano)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ALLI RUK&#8217;ISQA P&#8217;ACHA:<\/span> <\/strong>s.(tex) ropa bien tupida; ropa espesa, bien tejida y apretada<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ALLICHAKUY:<\/span> <\/strong>v.intr.(1) arreglarse; acicalarse; adornarse; ataviarse; acomodarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ALLICHAY:<\/span> <\/strong>v.tr. reparar; arreglar; poner en orden; acomodar; adornar; preparar; componer; decorar; asear la casa; acondicionar; remediar; ordenar; orillar; corregir; conciliar; agradecer; dar gracias; aderezar; ali\u00f1ar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ALLICHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. corregir; enmendar; mejorar; arreglar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ALLICHU:<\/span> <\/strong>expr.(1) por favor<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ALLICHU?:<\/span> <\/strong>expr.(2) \u00bfest\u00e1 bien?<\/li>\n<\/ul>\n\n<ins class=\"adsbygoogle\" style=\"display:block; text-align:center;\" data-ad-layout=\"in-article\" data-ad-format=\"fluid\" data-ad-client=\"ca-pub-1730987954818825\" data-ad-slot=\"7368134539\"><\/ins>\n<script>\n     (adsbygoogle = window.adsbygoogle || []).push({});\n<\/script>\n\n<ul class=\"dicc-qu-esp\">\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ALLILLAMANTA:<\/span> <\/strong>adj. lento; despacio; con cuidado; con despacio; sin apuro; paulatinamente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ALLILLANCHU?; ALLILLANCHU?:<\/span> <\/strong>expr. \u00bfc\u00f3mo est\u00e1 usted?; \u00bfc\u00f3mo est\u00e1s?; \u00bfbien?; \u00bfest\u00e1s bien?<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ALLILLANMI!; ALLILLANTAQMI!:<\/span> <\/strong>expr. \u00a1Estoy bien!<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ALLIMANTA:<\/span> <\/strong>adv.m. despaciosamente; lento; despacio; cuidadosamente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ALLIN:<\/span> <\/strong>adj.(1) bueno; bien; sano; bueno; bien; excelente; despacio; bien; generoso; amable; sano; saludable<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ALLIN:<\/span> <\/strong>adv.m. bien; muy bien<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ALLIN CH&#8217;ISI!:<\/span> <\/strong>expr. \u00a1Buenas tardes!; \u00a1Buenas noches!<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ALLIN CH&#8217;ITIKAY:<\/span> <\/strong>s. vivacidad<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ALLIN KAWSAY:<\/span> <\/strong>s. bienestar; salud; buena vida; moral<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ALLIN P&#8217;UNCHAY!:<\/span> <\/strong>expr. Buenos d\u00edas!; \u00a1Buenos dias!<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ALLIN PURIY:<\/span> <\/strong>v.intr. conducirse; portarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ALLIN RIKCH&#8217;AY:<\/span> <\/strong>v.intr. conducirse; portarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ALLIN RIKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. conducirse; portarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ALLIN RUWAY:<\/span> <\/strong>s. beneficio<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ALLIN SONQO:<\/span> <\/strong>adj. bondadoso; piadoso; persona de buen coraz\u00f3n, bondadosa; ben\u00e9velo; benevolente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ALLIN SUKHA!:<\/span> <\/strong>expr. \u00a1Buenas tardes!<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ALLIN SUPAY:<\/span> <\/strong>s. \u00e1ngel bueno<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ALLIN TUTA:<\/span> <\/strong>expr. \u00a1Buenas noches!<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ALLIN YUYAY:<\/span> <\/strong>s. conciencia<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ALLINCHAY:<\/span> <\/strong>v.tr. ordenar; arreglar; componer; adornar; mejorar; reparar; corrigir; componer; arreglar; arreglar; componer; ordenar; corregir; enmendar; quitar defectos; perfeccionar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ALLINCHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. corregir; enmendar; mejorar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ALLINLLA MUSUQ WATA!:<\/span> <\/strong>expr. \u00a1Feliz A\u00f1o Nuevo!<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ALLINLLA \u00d1AN; ALLINLLA\u00d1A:<\/span> <\/strong>expr. \u00a1Buen viaje!; \u00a1Hasta luego!<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ALLINLLA RAYMI!:<\/span> <\/strong>expr. \u00a1Feliz Navidad!<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ALLINNIYOQ:<\/span> <\/strong>s.p. adinerado; acaudalado; auspicioso; venturoso; sin contratiempos<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ALLINPAQ HAP&#8217;IY:<\/span> <\/strong>v.tr. aprobar; alabar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ALLINPIRAQ:<\/span> <\/strong>adv.t. en pleno d\u00eda<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ALLINYAY:<\/span> <\/strong>s. liberaci\u00f3n; redenci\u00f3n; convalescencia<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ALLINYAY:<\/span> <\/strong>v.intr. convalecer; curar; reconciliarse; aliviar; reconciliarse; mejorar; mejorar de salud; sanar; mejorarse; hacerse bueno; recobrar el enfermo la salud<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ALLIPUNAKAPUY:<\/span> <\/strong>v.recip. estar de acuerdo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ALLIPUNAKUY:<\/span> <\/strong>v.recip. estar de acuerdo; amistar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ALLIPUNKAPUY:<\/span> <\/strong>v.tr. resolver<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ALLIYUPAY KAYNIY:<\/span> <\/strong>s.(spi)(his) honra<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ALLKA HUK&#8217;UCHA:<\/span> <\/strong>s.(ant) gran ladr\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ALLPA PACHA:<\/span> <\/strong>s.(ast) planeta Tierra<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ALLPA TUPUQ APU:<\/span> <\/strong>s.(his) medidor de tierras; repartidor de tierras<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ALLPA; HALLP&#8217;A:<\/span> <\/strong>s.(geo) tierra; polvo; terreno; suelo; tierra de labor<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ALLPAQA:<\/span> <\/strong>s.(zoo) alpaca; auqu\u00e9nido<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ALLPASAPA:<\/span> <\/strong>s. terrateniente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ALLPAYOQ:<\/span> <\/strong>s.a. tierrateniente; terrateniente; hacendado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ALLQA QOWIKUNA:<\/span> <\/strong>s. cuyes marrones<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ALLQA; ALQA:<\/span> <\/strong>adj.(col) marr\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ALLQO SIRWISYU:<\/span> <\/strong>s.(p.esp) tarea de ni\u00f1a de cinco a\u00f1os encargada de preparar los alimentos para sus perros<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ALLQOTA YALLIQ QELLAPUNIQ:<\/span> <\/strong>s.a. perezoso dormil\u00f3n mas que el perro<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ALLWAKUY:<\/span> <\/strong>v.dic. ladrar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ALLWI:<\/span> <\/strong>s.(tex) urdimbre; urdimbre del tejido<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ALLWI MASI:<\/span> <\/strong>s.(tex) compa\u00f1ero de urdir (frecuentemente maestro y protegido)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ALLWIKAMAYOQ (HUCHO, KAMA ALLWIYKACHAQ):<\/span> <\/strong>s.(ass) inventador de negocios y pleitos<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ALLWINA:<\/span> <\/strong>s.(tex) lugar para urdir; telar con urdimbre; urdidera; urdimbre<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ALLWINA K&#8217;ASPIKUNA:<\/span> <\/strong>s.(tex) telar; telar o tocoro y urdimbre juntos<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ALLWINA Q&#8217;AYTU:<\/span> <\/strong>s.(tex) hilos que urden la tela<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ALLWINA TAKARPU:<\/span> <\/strong>s.(tex) plegador de urdimbre; estacas en que urden<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ALLWINAYAY:<\/span> <\/strong>v.tr.(tex) estar a punto para urdir<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ALLWIRAYAY:<\/span> <\/strong>v.intr.(tex) estarse urdido<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ALLWIRQUY:<\/span> <\/strong>v.tr.(tex) acabar de urdir<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ALLWISQA:<\/span> <\/strong>s.(tex) urdimbre; urdido<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ALLWISQATA AYKAQ ILLAWA Q&#8217;AYTU:<\/span> <\/strong>s.(tex) hilos que abren la tela<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ALLWITAMUY:<\/span> <\/strong>v.tr.(tex) dejar urdido<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ALLWIY:<\/span> <\/strong>v.tr.(ass) urdir (negocio); elaborar; instigar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ALLWIY; AWILLIY:<\/span> <\/strong>v.tr.(tex) urdir; trabar la tela; urdir la tela; preparar la urdimbre; enredar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ALLWIYSIY:<\/span> <\/strong>v.tr.(tex) ayudar a urdir<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ALMUSA:<\/span> <\/strong>s.(esp) almuerzo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ALMUSAY:<\/span> <\/strong>v.tr.(esp) almorzar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ALQA:<\/span> <\/strong>adj.(col) blanco y negro; blanquinegro; combinado; alternado; interpolado; bicolor; moteado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ALQA:<\/span> <\/strong>s. falla; mella; cosa que no deja concluir; obra incompleta<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ALQA:<\/span> <\/strong>s.(ana) blanco del ojo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ALQA:<\/span> <\/strong>s.(geo) lugar fr\u00edo; p\u00e1ramo; puna<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ALQA ALQA:<\/span> <\/strong>adj. jaspeado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ALQAMARI:<\/span> <\/strong>s.(zoo) chima linda; carancho; especie de p\u00e1jaro blanquinegro; falc\u00f3nido de plumaje blanco y negro que vive en las monta\u00f1as; chimalinda<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ALQAMAYU:<\/span> <\/strong>s.(top) r\u00edo que nace en Machu Pikchu<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ALQO CHINA:<\/span> <\/strong>s.(zoo) perra<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ALQO ONQOY:<\/span> <\/strong>s.(med) hidrofobia; rabia<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ALQO; ALLQO:<\/span> <\/strong>s.(zoo) perro; perra; can<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ALQOCHA:<\/span> <\/strong>s.(zoo)(1) perrito; cachorro<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ALQOCHAKUY:<\/span> <\/strong>v.tr.(enfat) faltar el respeto; menospreciar; abusar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ALQOCHAY:<\/span> <\/strong>v.tr.(1) burlarse; mofarse; satirizar; injuriar; escarnecer; maltratar; abusar; tratar como a perro; tratar a alguien como a un perro; deshonrar; despreciar; ofender; agraviar; insultar; sobajar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ALQOCHAY:<\/span> <\/strong>v.tr.(2) abusar; violar (sexual); maltratar; abusar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ALQOKISKA:<\/span> <\/strong>s.(bot) arbusto espinoso del perro; hierba de Alonso; especie de planta medicinal<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ALTO:<\/span> <\/strong>adj.(esp) alto<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ALTO:<\/span> <\/strong>s.(esp) altura; puna; cenit<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ALTOMESAYOQ; ALTO MISAYOQ; ALTUMISAYOQ:<\/span> <\/strong>s.(spi) curandero alto; sacerdote andino del tercer nivel; sacerdote andino<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ALTOPI\u00d1A CH&#8217;ASKA:<\/span> <\/strong>s.(ast) estrella en el cenit; estrella que ya est\u00e1 alta<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AMA:<\/span> <\/strong>adv.neg. [Negaci\u00f3n imperativo]; [prohibitivo]; no &#8230; (palabra prohibitiva); no prohibitivo; negaci\u00f3n; no; prohibido (para evitar situaci\u00f3n per\u00f3 no en preguntas y repuestos); no (prohibici\u00f3n); no (imperativo); no (prohibitivo)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AMA &#8230;-CHU!:<\/span> <\/strong>expr. [Negaci\u00f3n imperativo]; [prohibitivo]<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AMA ALLILLAMANTACHU!; AMA ALLILLAMANTACHU:<\/span> <\/strong>expr. \u00a1no despacio!<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AMA HINA KAYCHU:<\/span> <\/strong>expr. por favor<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AMA LLULLA, AMA Q&#8217;ELLA, AMA SUWA!; AMA QELLA, AMA LLULLA, AMA SUWA:<\/span> <\/strong>expr. \u00a1No mientas, no pereces, no hurtes!; ni perezoso; ni mentiroso; ni ladr\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AMA PHI\u00d1AKUSPA!; AMA PHI\u00d1AKUSPA:<\/span> <\/strong>expr. \u00a1sin enojarse!<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AMACHAQ:<\/span> <\/strong>s.a. defensor; protector; abogado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AMACHAQE ANQEL:<\/span> <\/strong>s.(p.esp) angel de la guarda<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AMACHAY:<\/span> <\/strong>s. protecci\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AMACHAY:<\/span> <\/strong>v.tr. defender; proteger; abogar; apoyar; defender con palabras; refugiar; amparar; apaciguar; favorecer; ayudar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AMAHINA!:<\/span> <\/strong>expr. \u00a1No seas as\u00ed!; lo mismo no! (_HINA = lo mismo)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AMA\u00d1A:<\/span> <\/strong>adv.neg. ya no<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AMAPUNI:<\/span> <\/strong>adv.neg. de ninguna manera [negaci\u00f3n con sentido prohibitivo]<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AMARU:<\/span> <\/strong>s.(zoo) culebra; serpiente; serpiente grande; anaconda; boa; reptil<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AMARU KUNTUR:<\/span> <\/strong>s.(ast) serpiente que se vuelve al condor: constelaci\u00f3n del Escorpi\u00f3n (proveniencia: Chumbivilcas)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AMARUKANCHA:<\/span> <\/strong>s.(top) recinto de las serpientes; palacio inca en la ciudad del Qosqo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AMAWT&#8217;ATA NAPAYKUNI:<\/span> <\/strong>expr. saludos al maestro<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AMAYCHURA:<\/span> <\/strong>s.(med) caquexia<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AMERQOY:<\/span> <\/strong>v.intr. cansar; cansarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AMI:<\/span> <\/strong>s. asco; hast\u00edo; empalagamiento<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AMIY:<\/span> <\/strong>v.tr.(1) saciar; llenar; hacer empalagar; empalagar; hartar; hastiar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AMPARU:<\/span> <\/strong>s.(esp) amparo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AMPARUCHAY:<\/span> <\/strong>v.tr.(esp) amparar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AMPULLU:<\/span> <\/strong>s. bisnieta o tataranieta; biznieta; tataranieta; bisnieto; tataranieto; biznieto<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AMU:<\/span> <\/strong>adj. mudo; callado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AMUQLLI ONQOY; AMUKLLI ONQOY:<\/span> <\/strong>s.(med) amigdalitis<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AMUQLLI; AMOQLLI; AMUKLLI:<\/span> <\/strong>s.(ana) am\u00edgdala; am\u00edgdalas; adenoide<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ANA:<\/span> <\/strong>s. grano de belleza; lunar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ANAKU:<\/span> <\/strong>s.(tex) vestido; traje; falda; saya de las mujeres ind\u00edgenas; tipo de falda; anaco (tela rectangular que a modo de falda se ci\u00f1en las mujeres ind\u00edgenas a la cintura); manta que sirve para falda; falda negra tejida en telar; manta; abrigo; capa; saya<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ANANA:<\/span> <\/strong>s.(bot)(gua) anan\u00e1; pi\u00f1a<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ANANAW!:<\/span> <\/strong>interj. \u00a1Qu\u00e9 dolor!; [exclamaci\u00f3n de dolor]<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ANANAW!:<\/span> <\/strong>interj. \u00a1Qu\u00e9 cansancio!; \u00a1Qu\u00e9 cansando!<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ANAQ:<\/span> <\/strong>adj. duro; resistente; consistente; recio<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ANAQ K&#8217;IRI:<\/span> <\/strong>s.(med) ulcera<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ANARIWA:<\/span> <\/strong>s. sereno<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ANCHA:<\/span> <\/strong>adv.m. bien; muy bien; mucho<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ANCHA:<\/span> <\/strong>adv.preadj. muy; demasiado; super abundante; mucho; m\u00e1s; mucho; demasiado per\u00f3 limitado (cualidad); bastante<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ANCHA ALLINMI:<\/span> <\/strong>expr. es muy bueno<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ANCHA CHANIYUQ:<\/span> <\/strong>adj. caro<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ANCHANCHU:<\/span> <\/strong>s.(mit)(aym) duende; esp\u00edritu benevolente que ayuda a los mineros a encontrar el metal<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ANCHAY:<\/span> <\/strong>adv.l. all\u00ed; ah\u00ed<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ANCHAYPI:<\/span> <\/strong>adv.l. all\u00ed; ah\u00ed<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ANCHHUCHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. desplazar; obligar a apartarse; apartar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ANCHHUY:<\/span> <\/strong>v.mov. retirarse; separarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ANCHHUYKUY:<\/span> <\/strong>v.mov. acercarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ANCHIY:<\/span> <\/strong>v.dic. suspirar; gemir; acongojarse; sollozar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ANHAS P&#8217;ACHA:<\/span> <\/strong>s. vestido azul<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ANIMU:<\/span> <\/strong>s.(esp) alma (esp\u00edritu); esp\u00edritu (fantasma); \u00e1nimo; fuerza vital<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ANKA:<\/span> <\/strong>s.(zoo) \u00e1guila; \u00e1guila real andina; gavil\u00e1n; gallinazo; ave de rapi\u00f1a; ave rapaz<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ANKACHA:<\/span> <\/strong>s.(aym) cosecha primera<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ANKALLI:<\/span> <\/strong>adj. insurgente; rebelde<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ANKALLIKUY:<\/span> <\/strong>s. resistencia<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ANKALLIKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. oponerse; resistirse (a); revelarse; sublevarse; rebelarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ANKALLU:<\/span> <\/strong>s.(tex) ropa antigua de las mujeres, muy preciada; vestido precioso<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ANKALLU P&#8217;ACHAYOQ:<\/span> <\/strong>s.(tex) mujer vestida con ropa de mucho valor<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ANKAY:<\/span> <\/strong>adv.l. aqu\u00ed<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ANKAYPI:<\/span> <\/strong>adv.l. aqu\u00ed<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ANKHARI:<\/span> <\/strong>s.(mit)(aym) esp\u00edritus mensajeros de los apus<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ANKUQALA:<\/span> <\/strong>s.(top) colonia de mineros de oro y pastores en el distrito de Cuyo Cuyo (provincia de Sandia, departamento de Puno, Per\u00fa), unos 1000 metros arriba de la comunidad principal, Puna Ayllu; (esp.) Ancoccala<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ANPI:<\/span> <\/strong>s.(bot) algod\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ANQAS:<\/span> <\/strong>s.(bot) a\u00f1il; \u00edndigo; indigo; planta usada para te\u00f1ir de azul<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ANQAS MAYU:<\/span> <\/strong>s.(top) r\u00edo en el sur de Colombia, frontera septentrional del imperio inc\u00e1ico bajo el inka Wayna Qhapaq; (esp.) Angasmayo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ANQAS; ANQHAS; ANHAS:<\/span> <\/strong>adj.(col) azul; color azul<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ANQHAS \u00d1AWI:<\/span> <\/strong>adj. de ojos azules; ojos azules<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ANTA:<\/span> <\/strong>adj. cobrizo; color amarillo-rojo; opaco<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ANTA:<\/span> <\/strong>s.(min)(1) cobre; metal cobre<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ANTARA:<\/span> <\/strong>s.(mus) zampo\u00f1a; caramillo; flauta de pan; antara<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ANTASITWA:<\/span> <\/strong>s.(mes) julio<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ANTASITWA KILLA:<\/span> <\/strong>s.(mes) julio<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ANTAWARA:<\/span> <\/strong>s. celaje rojizo de la tarde y de la ma\u00f1ana; arrebol; colorete; celaje; celaje vespertino<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ANTAWAYLLA(CHA):<\/span> <\/strong>s.(top) pueblo en el departamento del Qosqo, provincia de Qispiqanchi (Per\u00fa); (esp.) Andahuaylillas (pradera cobriza, nombre transformado en diminutivo para evitar confusiones con Andahuaylas)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ANTAWAYLLA; ANTAWAYLA:<\/span> <\/strong>s.(top) ciudad en el departamento de Apurimaq (Per\u00fa); (esp.) Andahuaylas (pradera cobriza)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ANTI:<\/span> <\/strong>adj.(geo) oriental<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ANTI:<\/span> <\/strong>s.(geo) oriente; este; tierra oriental andina; regi\u00f3n oriental; selva; jungla; gente de la regi\u00f3n oriental; Este (punto cardinal)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ANTI:<\/span> <\/strong>s.(top) Andes; los Andes; tierra de los Andes o Antis, es decir la selva poblada por los Anticuna; cordillera<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ANTI ONQOY:<\/span> <\/strong>s.(med) enfermedad tropical; mal de los Andes pest\u00edfero<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ANTI RUNA:<\/span> <\/strong>adj. hombre oriental; hombre andino<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ANTI RUNAQ:<\/span> <\/strong>adj.poses. andino<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ANTISUYU:<\/span> <\/strong>s.(geo) regi\u00f3n sierra; regi\u00f3n amaz\u00f3nica; regi\u00f3n este<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ANTISUYU:<\/span> <\/strong>s.(top) regi\u00f3n oriental; regi\u00f3n del este; regi\u00f3n selv\u00e1tica al este del Qosqo; una de las cuatro regiones del Tahuantinsuyo o Imperio incaico<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ANTUTA:<\/span> <\/strong>s. arco<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ANYAY:<\/span> <\/strong>v.tr. re\u00f1ir; reprender; anconsejar; advertir; convencer; corregir; zaherir; censurar; insultar; amonestar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">A\u00d1AKA:<\/span> <\/strong>s. gusto<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">A\u00d1AKA:<\/span> <\/strong>s.(mik) miel; golosina; dulce; caramelo; manjar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">A\u00d1A\u00d1AW!; A\u00d1AW!:<\/span> <\/strong>interj. \u00a1Qu\u00e9 maravilloso; \u00a1Qu\u00e9 maligroso!; \u00a1Qu\u00e9 rico!; \u00a1Qu\u00e9 hermoso!<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">A\u00d1A\u00d1AW!; A\u00d1AW!; A\u00d1ANAW!:<\/span> <\/strong>interj. \u00a1Qu\u00e9 maravilloso; \u00a1Qu\u00e9 maligroso!; \u00a1Qu\u00e9 rico!; \u00a1Qu\u00e9 hermoso!; \u00a1Qu\u00e9 lindo!; \u00a1Qu\u00e9 bonito!; \u00a1Qu\u00e9 precioso!; \u00a1Qu\u00e9 sabroso!<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">A\u00d1AS:<\/span> <\/strong>s.(zoo) zorrino; mofeta; chingue; zorrillo; zorro<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">A\u00d1ATHUYA:<\/span> <\/strong>s.(zoo) zorrino; mofeta; chingue; zorrillo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">A\u00d1AY:<\/span> <\/strong>s. gracias; gratitud; agradeciamento; admiraci\u00f3n; cosa admirable; fascinaci\u00f3n; entusiasmo; agradecimiento<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">A\u00d1AY:<\/span> <\/strong>v.dic. ladrar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">A\u00d1AY!:<\/span> <\/strong>expr. \u00a1Gracias!<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">A\u00d1AYCHAY:<\/span> <\/strong>s. gratitud<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">A\u00d1AYCHAY:<\/span> <\/strong>v.tr. agradecer; alabar; elogiar; bendecir; dar gracias<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">A\u00d1AYCHAYKI!; A\u00d1ACHAYKI!; A\u00d1ACHAYKIN!; A\u00d1ANCHAYKI!:<\/span> <\/strong>expr. \u00a1Gracias!<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">A\u00d1AYLLU:<\/span> <\/strong>s.(zoo) hormiga; aniallo; hormiga muy peque\u00f1a; hormiga con alas<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">A\u00d1U:<\/span> <\/strong>s.(bot) mashua; tub\u00e9rculo de la familia de las tropoleas, algo semejante a la oca y se suele comer hervido o asado despu\u00e9s de endulzarlo por asoleamiento<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">APA:<\/span> <\/strong>s.(tex) frazada muy gruesa; frazada gruesa hecha de telas o trapos<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">APACHEQTA:<\/span> <\/strong>s.(mit) rezo ant\u00edguo recitado a la llegada alcumbre del cerro, aproximadamente significa \u00abse\u00f1or, siguramente me has traido\u00bb<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">APACHETA; APACHITA:<\/span> <\/strong>s. indicador; signo; cumbre; abra; mont\u00edculo de piedras en homenaje a pachamama; mont\u00edculo de piedras ubicado en las abras o en sitios de paso en la monta\u00f1a, que se va formando con el aporte de quienes transitan por el lugar &#8211; ya erigida, se la considera ofrenda sacra en homenaje a la Pachamama; altar de piedras amontonadas en los caminos de altas monta\u00f1as<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">APACHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. enviar una cosa; cargar; hacer cargar; enviar; remitir; mandar (enviar); despachar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">APAKAMUY:<\/span> <\/strong>v.tr. traer consigo; traerse para s\u00ed algo; traer para uno mismo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">APAKUY:<\/span> <\/strong>v.tr. llevarse; llevar consigo; robar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">APAMUY:<\/span> <\/strong>v.tr. traer; traer cosas inanimadas; portar en direcci\u00f3n hacia el que habla; volver portando<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">APANQORA:<\/span> <\/strong>s.(zoo)(1) ara\u00f1a grande; tar\u00e1ntula<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">APANQORA:<\/span> <\/strong>s.(zoo)(2) cangrejo de r\u00edo; \u00e1staco; cangrejo; c\u00e1ncer (signo); animal crust\u00e1ceo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">APAPU SUWAPU:<\/span> <\/strong>s. el que se lleva cuanto puede<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">APAQ:<\/span> <\/strong>s.a. portador; el que lleva; conductor; conductor; gu\u00eda; evacuador<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">APARIKAPUY:<\/span> <\/strong>v.tr. llevarse; llevar consigo; llevarse algo ajeno<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">APARIKUY:<\/span> <\/strong>v.tr. llevarse; llevar consigo; llevarse algo propio<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">APARKI:<\/span> <\/strong>s.(tex) frazada muy remendada de muchas mantas cosida una gruesa <\/li>\n<\/ul>\n\n<!-- In-article1 -->\n<ins class=\"adsbygoogle\" style=\"display:block; text-align:center;\" data-ad-layout=\"in-article\" data-ad-format=\"fluid\" data-ad-client=\"ca-pub-1730987954818825\" data-ad-slot=\"7368134539\"><\/ins>\n<script>\n     (adsbygoogle = window.adsbygoogle || []).push({});\n<\/script>\n\n<ul class=\"dicc-qu-esp\">\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">APASANKA:<\/span> <\/strong>s.(zoo) ara\u00f1a grande; tar\u00e1ntula; ar\u00e1cnido de gran tama\u00f1o que vive en los cerros<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">APAY:<\/span> <\/strong>v.tr. llevar; conducir; transportar cosas inanimadas; portar algo en direcci\u00f3n contraria al que habla; llevar cosas; transportar; llevar; conducir; cargar; trasladar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">APAYKUPUY:<\/span> <\/strong>s. divorcio<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">APHATA:<\/span> <\/strong>s.(aym) regalo m\u00fatuo ofrecido en casamientos y otras fiestas<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">API:<\/span> <\/strong>s.(mik) mazamorra; bud\u00edn; colada; sopa; mazamorra de harina de ma\u00edz morado; colada; crema<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">APICHU:<\/span> <\/strong>s.(bot) camote dulce; batata; camote<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">APIKI:<\/span> <\/strong>adv.m. quiz\u00e1s; sin duda<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">APU:<\/span> <\/strong>adj. poderoso; rico; supremo; alt\u00edsimo; principal<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">APU:<\/span> <\/strong>s. soberano; jefe; cazique; l\u00edder; autoridad; se\u00f1or; alto dignatano; general; jefe de ej\u00e9rcito; grande<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">APU:<\/span> <\/strong>s.(mit) dios montano; esp\u00edritu o divinidad superior; deidad andina; divinidad de la naturaleza; dios<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">APU SINAK&#8217;ARA:<\/span> <\/strong>s.(mit) esp\u00edritu montano tutelar de la fiesta Quyllur Rit&#8217;i<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">APU SUNTUR TIYANA:<\/span> <\/strong>s. anfiteatro<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">APU T&#8217;OQTO:<\/span> <\/strong>s.(bot) planta lili\u00e1cea de bell\u00edsima flor carmes\u00ed en forma de c\u00e1liz muy abierto; jazm\u00edn; nardo; flor delicada<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">APUCHA:<\/span> <\/strong>s. abuelo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">APUKUNA:<\/span> <\/strong>s.(spi) el linaje espiritual<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">APUP SIMIN:<\/span> <\/strong>s. ley; palabra del jefe<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">APURAYMAN YACHAY:<\/span> <\/strong>expr.(p.esp) aprender r\u00e1pido<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">APURIMAQ:<\/span> <\/strong>s.(top) r\u00edo en los departamentos del Qosqo y de Apurimaq; r\u00edo caudaloso del Per\u00fa; (esp.) Apur\u00edmac; el segundo r\u00edo sagrado del \u00e1rea Inka; la voz m\u00e1xima; la palabra m\u00e1xima; r\u00edo sagrado chanka; Apur\u00edmac; departamento del Per\u00fa (significado: el Dios que habla)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">APUSIMI:<\/span> <\/strong>s. mandato; precepto; orden<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">APUSKACHAQ:<\/span> <\/strong>s.a. orgulloso; consentido; mimoso; altanero; presumido; presuntuoso<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">APUSKACHAY:<\/span> <\/strong>s. orgullo; altaner\u00eda; vanidad; presunci\u00f3n; egolatr\u00eda<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">APUSKACHAY:<\/span> <\/strong>v.intr. vanagloriarse; jactarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">APUSKI:<\/span> <\/strong>s. antepasado; generaci\u00f3n pasada; abuelo; ascendiente; abolengo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">APUSKIKUNA:<\/span> <\/strong>s.(his) abolengo y casta<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">APUSKINNAQ; MANA APUSKIYOQ:<\/span> <\/strong>s.p.(his) los que no tienen abolengo, casta, ni progenitores<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">APUSONQO:<\/span> <\/strong>adj. engre\u00eddo; envanecido; orgulloso; soberbio<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">APUSTAY:<\/span> <\/strong>v.intr.(esp) apostar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AQAPAQ KURAKA:<\/span> <\/strong>s.(his) se\u00f1or de la chicha (oficial Inka)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AQARQITU:<\/span> <\/strong>s.(zoo) saltamontes<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AQARWITU:<\/span> <\/strong>s.(zoo) lagartija peque\u00f1a nociva en plantas \u00fatiles<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AQCHI:<\/span> <\/strong>s.(zoo) ave de rapi\u00f1a; gavil\u00e1n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AQE:<\/span> <\/strong>s. suegra de la mujer; suegra; suegra respecto del yerno; hermana del esposo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AQHA WASI; AQHAWASI:<\/span> <\/strong>s. chicher\u00eda<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AQHA; AQA; AHA:<\/span> <\/strong>s. chicha hecho de ma\u00edz; chicha; bebida fermentado de ma\u00edz<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AQHAWIKSA:<\/span> <\/strong>s. borracho<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AQHAY:<\/span> <\/strong>v.intr. fabricar chicha; hacer chicha; elaborar chicha<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AQNIY:<\/span> <\/strong>v.intr. gargarizar; hacer g\u00e1rgaras<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AQNUY:<\/span> <\/strong>v.tr. masticar parcialmente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AQO:<\/span> <\/strong>s.(fam) suegra del hombre<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AQO:<\/span> <\/strong>s.(geo) arena; cascajo; guijo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AQO PAMPA:<\/span> <\/strong>s.(geo) desierto<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AQO-AQO:<\/span> <\/strong>s.(geo) arenal<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AQOCHINCHAY:<\/span> <\/strong>s.(ast) cometa; estrella fugaz; aerolito<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AQOMAYU:<\/span> <\/strong>s.(top) ciudad y provincia en el departamento del Qosqo (Per\u00fa); (esp.) Acomayo (r\u00edo de arena)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AQOPANPA:<\/span> <\/strong>s.(top) ciudad en la provincia de Tarma en el departamento de Jun\u00edn (Per\u00fa); (esp.) Acopampa (llanura de arena); Acobamba (distrito de la provincia de Tarma, departamento de Jun\u00edn); Acobamba (provincia del departamento de Huancavelica); Acobamba (distrito de la provincia de Siguas, departamento de Ancash)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AQOPIYA:<\/span> <\/strong>s.(top) ciudad en el departamento del Qosqo, provincia de Aqomayu (Per\u00fa); (esp.) Acop\u00eda<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AQORAKI:<\/span> <\/strong>s. desgracia; calamidad<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AQOYRAKI:<\/span> <\/strong>s. desgracia; calamidad; suceso funesto; infortunio; adversidad; suceso infeliz; desventura; adversidad; fatalidad<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AQTU:<\/span> <\/strong>s. v\u00f3mito<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AQTUY:<\/span> <\/strong>v.intr. vomitar; botar algo de la boca escupi\u00e9ndolo; escupir; arrojar por la boca; devolver<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ARANWA:<\/span> <\/strong>s. teatro; cuento; leyenda; danza de disfraces; drama<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ARANWAQ:<\/span> <\/strong>s. actor<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ARANWAY:<\/span> <\/strong>s. f\u00e1bula; cuento; leyenda; pieza teatral<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ARANWAY:<\/span> <\/strong>v.tr. teatralizar; dramatizar; representar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ARAP&#8217;AY WASKATA:<\/span> <\/strong>v.tr.(tex) entretejer sogas; enredar sogas; enlazar fardos (como gelosia)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ARARANKHA:<\/span> <\/strong>s.(zoo) lagarto; culebra; lagarto; lagartija<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ARARIWA:<\/span> <\/strong>s.(his) guarda de chacras o frutos; vigilante<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ARARIWA APU:<\/span> <\/strong>s.(his) juez del campo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ARARIWAY:<\/span> <\/strong>v.tr. guardar los campos; vigilar (las chacras); velar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ARATA:<\/span> <\/strong>s.(bot) banano; pl\u00e1tano<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ARAWA:<\/span> <\/strong>s. horca; horca o picota antigua; pe\u00f1a alta donde ahorcaban; pat\u00edbulo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ARAYAN:<\/span> <\/strong>s.(bot)(esp) arrayan; una variedad de \u00e1rbol<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AREQHEPA; AREQ QHEPA; ARIQHEPA:<\/span> <\/strong>s.(top) ciudad departamental en Per\u00fa; (esp.) Arequipa (Tras el volc\u00e1n?, S\u00ed quedaos?)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AR\u00cd:<\/span> <\/strong>adv.afirm. s\u00ed; [afirmaci\u00f3n]<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ARICH:<\/span> <\/strong>adv.m. quiz\u00e1s s\u00ed<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ARICHA:<\/span> <\/strong>adj. afirmativo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ARICHA NISQA:<\/span> <\/strong>adj. afirmativo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ARIKA:<\/span> <\/strong>s.(top) ciudad en el norte de Chile; (esp.) Arica<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ARINSA:<\/span> <\/strong>s. arriendo; alquiler<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ARIQ:<\/span> <\/strong>s.a. volc\u00e1n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ARIWA KILLA; AYRIWA KILLA; AYRIWAY KILLA:<\/span> <\/strong>s.(mes) abril; quinto mes del a\u00f1o<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ARIWAY KAMAY KILLA:<\/span> <\/strong>s.(mes) abril; quinto mes del a\u00f1o<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ARIY:<\/span> <\/strong>v.tr. estrenar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ARMACHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. ba\u00f1ar; ba\u00f1ar a alguien; hacer ba\u00f1ar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ARMAKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. ba\u00f1arse; ba\u00f1ar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ARMAY:<\/span> <\/strong>v.intr. ba\u00f1ar; ba\u00f1arse; ba\u00f1ar el cuerpo; lavar la cabeza<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ARMUTHUY:<\/span> <\/strong>v.intr. germinar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ARPAY:<\/span> <\/strong>s. esfuerzo; \u00e9xito; efecto; alcance al cumbre; sacrificio; ofrenda<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ARPAY:<\/span> <\/strong>v.tr. estar eficaz; cumplir; lograr; alcanzar el cumbre; sacrificar; ofrecer; ofrendar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ARPHA:<\/span> <\/strong>adj. ciego<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ARPHA:<\/span> <\/strong>s. penumbra<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ARPHA \u00d1AWI:<\/span> <\/strong>adj. ciego; ver prenumbra<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ARPHAYAYKAPUY:<\/span> <\/strong>v.intr. cegar; volverse ciego; ir perdiendo la vista; enceguecer<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ARWI:<\/span> <\/strong>s. enredo; mara\u00f1a; complicaci\u00f3n; l\u00edo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ARWI; ARUWI:<\/span> <\/strong>s.(l.esp) adobe<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ARWI-ARWI:<\/span> <\/strong>s.(bot) cuscuta; enredadera<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ARWIY:<\/span> <\/strong>v.tr. enredar; enmara\u00f1ar; desordenar; entrabar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AS:<\/span> <\/strong>adj. poco; escaso; limitado; un poco; algo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AS KIKIN:<\/span> <\/strong>pron.indef. casi lo mismo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ASCHALLA:<\/span> <\/strong>adv.m. poquito<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ASHKACHAY:<\/span> <\/strong>v.intr. abundar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ASHKAMA!:<\/span> <\/strong>expr. \u00a1hasta luego!<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ASICHIKUQ:<\/span> <\/strong>adj. chistoso; gracioso; risue\u00f1o; hazmerre\u00edr; buf\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ASIKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. sonre\u00edrse; reirse; re\u00edrse; sonre\u00edr; re\u00edrse; re\u00edr<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ASINA:<\/span> <\/strong>s. chiste; risa; carcajada<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ASINDA:<\/span> <\/strong>s.(esp) hacienda<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ASINDA WASI:<\/span> <\/strong>s.(esp) casa de hacienda<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ASIRIKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. sonre\u00edr<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ASIY:<\/span> <\/strong>v.dic. reirse; re\u00edr; reir; re\u00edrse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ASKANKU:<\/span> <\/strong>s.(zoo) erizo marino<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ASKANKU:<\/span> <\/strong>s.(zoo) erizo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ASKANTUY:<\/span> <\/strong>s.(zoo) especie de gusano blanco que vive en la espiga central de achupalla<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ASKHA RUNA:<\/span> <\/strong>s. muchedumbre; gent\u00eda<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ASKHA; ASHKHA:<\/span> <\/strong>adj. mucho; mucha; muchos; muchas; harto; bastante; abundante; harto; mucho; varios; demasiado; bastante; mucho; bastante; gran cantidad; cuantioso; numeroso; gran porci\u00f3n; profusamente; tanto<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ASKHAYAY:<\/span> <\/strong>v.intr. acrecentarse; aumentarse; multiplicarse; crecer; ensancharse; aumentar considerablemente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ASKHAYUPA:<\/span> <\/strong>s.(gra) plural (n\u00famero); plural<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ASLLA:<\/span> <\/strong>adj. poco; poca cantidad; escaso; corto; limitado; peque\u00f1a cantidad<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ASNAPA:<\/span> <\/strong>s. hierba; yerba<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ASNAQ:<\/span> <\/strong>adj. apestoso; hediento; el que tiene mal olor; f\u00e9tido; hediondo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ASNAY:<\/span> <\/strong>s. tufo; olor; hedor; olor desagradable; mal olor<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ASNAY:<\/span> <\/strong>v.intr. heder; apestar; oler (mal); olfatear; despedir mal olor; oler<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ASNU:<\/span> <\/strong>s.(zoo)(esp) burro; asno; asno; burro<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ASPAS:<\/span> <\/strong>conj. sino<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ASTAKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. trasladarse; mudarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ASTAKUY:<\/span> <\/strong>v.tr. acarrear; traer<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ASTANA:<\/span> <\/strong>s. cosas acarreables; vivienda; cosas que se pueden trasladar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ASTAWAN:<\/span> <\/strong>adv.preadj. m\u00e1s; adem\u00e1s; demasiado; tambi\u00e9n; especialmente; a\u00fan m\u00e1s; mucho m\u00e1s; algo m\u00e1s; (en cantidad mayor)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ASTAY:<\/span> <\/strong>v.tr.(1) acarrear; traer; transportar; trasladar; trasladar cosas; trasladar; transportar; trasladar (acarrear)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ASUCHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. aplazar; arrimar; retirar; trasladar; acercar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ASUKA:<\/span> <\/strong>s.(zoo) foca marina; lobo marino<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ASUKAR:<\/span> <\/strong>s.(esp) az\u00facar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ASUY:<\/span> <\/strong>v.mov. acercarse; aproximarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ASUYKAMUY:<\/span> <\/strong>v.mov. acercarse hacia aqu\u00ed; aproximarse hacia aqu\u00ed<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ASWA:<\/span> <\/strong>s. chicha hecho de ma\u00edz; chicha; chicha (bebida hecha de ma\u00edz); chicha; bebida ritual<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ASWAN:<\/span> <\/strong>adv.m. algo m\u00e1s; m\u00e1s; mejor; mas bien; felizmente; m\u00e1s bien; demasiado; mucho<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ASWAN:<\/span> <\/strong>adv.preadj. m\u00e1s (comparativo)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ASWAN ASWAN:<\/span> <\/strong>adv.m. m\u00e1s y m\u00e1s<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ASWANCHASQA:<\/span> <\/strong>adj. extraordinario<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ASWANPAS:<\/span> <\/strong>conj. por mejor decir; sino; a pesar de<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ASWANTA:<\/span> <\/strong>adv.m. sobre todo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ATAKACHAW!:<\/span> <\/strong>interj. Qu\u00e9 alegre!; \u00a1Qu\u00e9 alegr\u00eda!<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ATAKAW!:<\/span> <\/strong>interj. \u00a1Qu\u00e9 dolor!; [exclamaci\u00f3n de dolor]<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ATARA:<\/span> <\/strong>s.(tex) frazada muy remendada de muchas mantas cosida una gruesa <\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ATATAW!:<\/span> <\/strong>interj. \u00a1Qu\u00e9 feo!; \u00a1Qu\u00e9 asco!; \u00a1Qu\u00e9 asqueroso!; qu\u00e9 sucio, qu\u00e9 asco<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ATAW:<\/span> <\/strong>s. dicha; felicidad; suerte; ventura<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ATAWALPA:<\/span> <\/strong>s.(per) el trece de los emperadores Inkas (1532-1533); hijo de Wayna Qhapaq y su reina ecuatoriana, hizo guerra contra su hermano consangu\u00edneo Waskar y lo mat\u00f3, fue vencido y asesinado por los conquistadores espa\u00f1oles. Los Q&#8217;eros creen que \u00e9l y Waskar viven en Ukhu pacha (mundo subterr\u00e1eo) y, porque violaron la ley del ayni (cooperaci\u00f3n), ahora ense\u00f1an el ayni a las almas de los muertos hasta que vuelvan a este mundo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ATAWCHI:<\/span> <\/strong>adj. distinguido; notable; importante<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ATAWQAY:<\/span> <\/strong>s.(ant) fortuna en guerra y honores, renovadora del Imperio y de su estatismo social<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ATI:<\/span> <\/strong>s. fatalidad; desgracia; adversidad; suceso infeliz; exceso<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ATICHAY:<\/span> <\/strong>v.tr. llevar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ATIKAMUY:<\/span> <\/strong>v.tr. despojar en la guerra; saquear pueblos<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ATIKUQ:<\/span> <\/strong>adj. lo que se puede hacer; factible; posible; capaz; apto<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ATILLCHA PURANTIN; ATILLCHA MATINTIN:<\/span> <\/strong>adj.(ant) dos cosas iguales<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ATINAKUY:<\/span> <\/strong>v.recip. pelear<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ATINALLA:<\/span> <\/strong>adj. f\u00e1cil; factible<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ATINLLA:<\/span> <\/strong>adj. f\u00e1cil<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ATIPA:<\/span> <\/strong>s. victoria<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ATIPACHAW:<\/span> <\/strong>s.(pun) martes<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ATIPACHAW; ATICHAY:<\/span> <\/strong>s.(pun) martes<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ATIPAKUQ:<\/span> <\/strong>s.a. porfiado; obstinado; rebelde<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ATIPAKUY:<\/span> <\/strong>s. violencia<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ATIPAKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. porfiar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ATIPANAKUY:<\/span> <\/strong>s. competencia; rivalidad; competici\u00f3n; concurso; desaf\u00edo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ATIPANAKUY:<\/span> <\/strong>v.recip. competir; disputarse; porfiarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ATIPANKUY:<\/span> <\/strong>s. competencia<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ATIPAQ:<\/span> <\/strong>s.a. poderoso; rico; vencedor; poderoso; ganador; potente; triunfador<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ATIPASQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. derrotado; vencido<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ATIPAY:<\/span> <\/strong>s. poder<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ATIPAY:<\/span> <\/strong>v.tr. vencer; derrotar; ganar; conquistar; rendir; triunfar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ATIPAYAY:<\/span> <\/strong>v.tr. obligar; forzar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ATIPAYNIYOQ:<\/span> <\/strong>s.p. abusivo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ATIQ:<\/span> <\/strong>s.a. vencedor; el que puede lograr algo; poderoso<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ATIRPAY:<\/span> <\/strong>s. valent\u00eda<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ATISHANKA WASI:<\/span> <\/strong>s. c\u00e1rcel; prisi\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ATISQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. derrotado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ATITAPHYA:<\/span> <\/strong>adj. cruel; inhumano<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ATITAPHYA:<\/span> <\/strong>s. tristeza; pena<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ATIY:<\/span> <\/strong>s. poder; capacidad; poder del impulso; victoria; triunfo; potestad; dominio<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ATIY:<\/span> <\/strong>v.mod. poder; ser capaz de; pod\u00e9r; tener habilidad<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ATIY:<\/span> <\/strong>v.tr. vencer; apurarse; exigir; insistir; escaparse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ATIY RIKCH&#8217;AY:<\/span> <\/strong>s.(spi) despertar el poder del impulso<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ATIYKUY:<\/span> <\/strong>s. posibilidad<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ATIYKUY:<\/span> <\/strong>v.tr. estirar; estirar demasiado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ATIYNIYOQ:<\/span> <\/strong>s.p. capaz<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ATOQ:<\/span> <\/strong>s.(zoo) zorro; lobo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ATOQ:<\/span> <\/strong>adj. astuto; ducho; sabido<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ATOQ:<\/span> <\/strong>s.(ast) constelaci\u00f3n del Zorro, una mancha oscura de la V\u00eda L\u00e1ctea o Mayu, creada en un espacio interestelar oscuro<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ATOQ:<\/span> <\/strong>s.(zoo) zorro; zorra; lobo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ATOQ SIWIS; ATOQ SEDRO:<\/span> <\/strong>s.(bot) cedro de zorro (atoc cedro); especie de \u00e1rbol<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ATOQ-ATOQ:<\/span> <\/strong>s.(zoo) alacr\u00e1n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ATOQLLA\u00d1A:<\/span> <\/strong>s. treta<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ATOQ-WAQACHI:<\/span> <\/strong>s.(bot) especie de chumbera usada para setos contra los zorros<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ATUQ CHINA:<\/span> <\/strong>s.(zoo) zorra<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ATUQ ORQO:<\/span> <\/strong>s.(zoo) zorro macho<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AWA:<\/span> <\/strong>s. tela; tela urdida; tejido; urdimbre<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AWA:<\/span> <\/strong>s.(tex)(1) urdimbre; tela urdida<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AWA K&#8217;ASPIKUNA:<\/span> <\/strong>s.(tex) dos separadores que tienen tiesa la urdimbre en el telar horizontal<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AWAKI KASANA UNKU:<\/span> <\/strong>s.(tex) camiseta ajedrezada en los hombros y triangulada <\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AWAKI UNKU:<\/span> <\/strong>s.(tex) camiseta ajedrezada de los hombros a pecho<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AWAKIPA:<\/span> <\/strong>s.(tex) ribete; tejido fino<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AWAKU:<\/span> <\/strong>s.(zoo) especie de pez; cierto pez marino<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AWAKUY:<\/span> <\/strong>v.tr. tejer en telar; tejer para si; tejer<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AWANA:<\/span> <\/strong>s.(tex)(1) telar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AWANAKUNA:<\/span> <\/strong>s.(tex) telar y instrumentos para tejer<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AWANKAY:<\/span> <\/strong>s.(top) ciudad departamental de Apurimaq (Per\u00fa); (esp.) Abancay<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AWAPA:<\/span> <\/strong>s.(tex) borde tubular usado para acabar el tejido (llijlla etc.)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AWAQ:<\/span> <\/strong>s.a. tejedor; tejedora; el que teje<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AWAQMASI:<\/span> <\/strong>s. compa\u00f1ero en tejer<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AWARANK&#8217;U:<\/span> <\/strong>s. telar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AWARAYAY:<\/span> <\/strong>v.tr. durar mucho tejendo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AWARIY:<\/span> <\/strong>v.tr. comenzar a tejer<\/li>\n<\/ul>\n\n<!-- Display4 -->\n<ins class=\"adsbygoogle\" style=\"display:block\" data-ad-client=\"ca-pub-1730987954818825\" data-ad-slot=\"1328331601\" data-ad-format=\"auto\" data-full-width-responsive=\"true\"><\/ins>\n<script>\n     (adsbygoogle = window.adsbygoogle || []).push({});\n<\/script>\n\n<ul class=\"dicc-qu-esp\">\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AWASQA P&#8217;ACHA:<\/span> <\/strong>s.(tex) vestido de ahuasca (tejido)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AWATAMUY:<\/span> <\/strong>v.mov. irse y dejar lo tejido<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AWAY:<\/span> <\/strong>v.tr. tejer; tejer en telar; tejer; tejer con telar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AWAY KAMAYOQ:<\/span> <\/strong>s.(his) tejedor de oficio (tiempo Inka)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AWAYMANTU:<\/span> <\/strong>s.(bot) aguaymanto; capul\u00ed amarillo; un arbusto de fruto amarillo semejante a la cereza, menos dulce y de tama\u00f1o m\u00e1s grande<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AWAYSIY:<\/span> <\/strong>v.tr. ayudar a tejer<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AWAYTIYAY:<\/span> <\/strong>v.tr.(ass) intentar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AWIYUN:<\/span> <\/strong>s.(esp) avi\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AWKI:<\/span> <\/strong>adj. viejo; anciano; senil (apl\u00edcase s\u00f3lo a personas y animales de sexo masculino); valiente; preclaro<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AWKI:<\/span> <\/strong>s.(fam) abuelo; viejo; anciano<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AWKI:<\/span> <\/strong>s.(his) pr\u00edncipe; l\u00edder; jefe; dirigente; autoridad<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AWKI:<\/span> <\/strong>s.(mit) esp\u00edritu o deidad menor; esp\u00edritu; divinidad; deidad; dios; personaje divino<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AWKI ROWAL:<\/span> <\/strong>s.(mit) esp\u00edritu o deidad mayor que habita en los cerros mayores<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AWKIKUNA:<\/span> <\/strong>s. linaje familiar; ancestros familiares<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AWKILLA:<\/span> <\/strong>s. bisabuela<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AWKILLO:<\/span> <\/strong>s. bisabuelo; abuelo; hombre anciano; anciano<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AWQA:<\/span> <\/strong>adj. hostil; enemigo; salvaje; b\u00e1rbaro; adversario; contrario; adversario; enemigo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AWQA:<\/span> <\/strong>s. enemigo; rebelde; salvaje; b\u00e1rbaro; adversario; contrario adversario; rival; malvado; guerrero<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AWQA AWQA PACHA:<\/span> <\/strong>s. el tiempo de guerra<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AWQALLIKUSPA RIMAY:<\/span> <\/strong>v.dic. jurar; maldecir<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AWQALLIKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. rebelarse; sublevarse; enemistarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AWQAMAN PUSARIQ; AWQAMAN PUSAREQ:<\/span> <\/strong>s.(mil) capit\u00e1n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AWQANA:<\/span> <\/strong>s. guerra; beligerancia<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AWQANAKUNA:<\/span> <\/strong>s.(mil) armas ofensivas<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AWQANAKUQ:<\/span> <\/strong>s. guerrero; beligerante<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AWQANAKUY:<\/span> <\/strong>s. guerra; pelea; lucha; combate; contienda; enemistad; rivalidad<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AWQANAKUY:<\/span> <\/strong>v.recip. pelear; hacer guerra; odiarse; enfrentarse; enemistarse; batallar; combatir; beligerar; guerrear; tener enemistad<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AWQANAKUY KAMAYOQ:<\/span> <\/strong>s.(mil) soldado experto viejo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AWQANAPAQ P&#8217;ITAYKUY:<\/span> <\/strong>v.tr. atacar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AWQAPAKUY:<\/span> <\/strong>s. bloqueo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AWQAPI CHAPATIYAQ:<\/span> <\/strong>s.(mil) centinela<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AWQAQ:<\/span> <\/strong>s.(mil) soldado; guerrero<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AWQAQ PUSARIQ; AWQAQ PUSAREQ:<\/span> <\/strong>s.(mil) capit\u00e1n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AWQAQ SUYU:<\/span> <\/strong>s.(mil) ej\u00e9rcito<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AWQAQKUNAP APUN; AWQAQKUNAQ APUN:<\/span> <\/strong>s.(mil) general (de un ej\u00e9rcito); capit\u00e1n general<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AWQAQNINTA SUYUCHAQ:<\/span> <\/strong>s.(mil) sargento<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AWQAQOQ:<\/span> <\/strong>s.(ast) planeta Marte; Marte (planeta)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AWQAQTA PUKLLACHIKOQ APU:<\/span> <\/strong>s.(mil) maestre de campo; general<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AWQAQTA YACHACHEQ APU:<\/span> <\/strong>s.(mil) maestre de campo; general<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AWQATINKUYPI ILLAN:<\/span> <\/strong>s. bot\u00edn; presa<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AWQAY:<\/span> <\/strong>s. lucha; guerra<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AWQAY:<\/span> <\/strong>v.intr. luchar; combatir; pelear; combatir; guerrear; hacer guerra<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AWQAY CHAPCHA:<\/span> <\/strong>s.(his) destrozador de enemigos<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AWQAY HAYCHAY:<\/span> <\/strong>s.(his) alaridos de guerra<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AWQAY PAYLLI:<\/span> <\/strong>s.(his) canto triunfal de victoria<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AWQAY PINKULLU:<\/span> <\/strong>s.(his) p\u00edfano (en el ej\u00e9rcito del Inka)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AWQAY PUKLLAY:<\/span> <\/strong>s.(his) escaramuzas<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AWQAY WANKAR:<\/span> <\/strong>s.(his) atambor<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AWQAYACHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. conspirar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AWQAYLLI:<\/span> <\/strong>s. guerrero; soldado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AWQAYQENCHA:<\/span> <\/strong>s.(mil) fuerte (militar); empalizada de guerra<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AWSANQATI; AWSANQATE:<\/span> <\/strong>s.(top) cerro en el departamento del Qosqo, 6165 m; (esp.) Ausangate<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AWYA YALA:<\/span> <\/strong>s.(top)(cuna) Am\u00e9rica; Abya Yala (t\u00e9rmino con que los Cuna de Panam\u00e1 denominan al continente americano en su totalidad. El l\u00edder aymara Takir Mamani propone que todos los ind\u00edgenas lo utilicen) (tierra en plena madurez)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AY!:<\/span> <\/strong>interj. \u00a1Ay!<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AYA:<\/span> <\/strong>s. cad\u00e1ver; muerto; difunto; cad\u00e1ver embalsamado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AYA MARQ&#8217;AY:<\/span> <\/strong>s.(his) ceremonia inc\u00e1ica de llevar difuntos (en el mes de noviembre)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AYA P&#8217;AMPANA:<\/span> <\/strong>s. cementerio<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AYA TAKI:<\/span> <\/strong>s. persona que canta a los difuntos; canci\u00f3n con que se honra a los difuntos; canci\u00f3n f\u00fanebre<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AYA WANTUNA:<\/span> <\/strong>s. camilla para transportar cad\u00e1veres; carro f\u00fanebre; camilla<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AYAK&#8217;UCHU:<\/span> <\/strong>s.(top) ciudad departamental en Per\u00fa, tambi\u00e9n Wamanqa; (esp.) Ayacucho (Huamanga)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AYAMARKA KILLA; AYAMARQ&#8217;AY KILLA; AYA MARQ&#8217;AY KILLA:<\/span> <\/strong>s.(mes) noviembre; noviembre (en la era de los Inkas: Mes de llevar difuntos. Sacaban de las bobedas a los difuntos, les vest\u00edan de fiesta, les daban de comer y beber. Les pon\u00edan en andas e iban de casa en casa y despu\u00e9s lo volv\u00edan a enterrar con carneros y ropa. Se visitaba el ganado de la comuna y se reclutaban mujeres v\u00edrgenes para que aprendan a hilar, tejer ropa para el Inka y los dem\u00e1s se\u00f1ores)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AYAMARKA; AYA MARKA:<\/span> <\/strong>s. cementerio; panteon<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AYAMAYCH&#8217;A:<\/span> <\/strong>s.(bot) especie de planta herb\u00e1cea rinant\u00e1cea<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AYAP P&#8217;AMPAYNIN:<\/span> <\/strong>s. enterramiento<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AYAPAKA:<\/span> <\/strong>s. sepulturero<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AYAPANPA:<\/span> <\/strong>s. cementerio<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AYAR AWQA:<\/span> <\/strong>s.(mit) \u00e9poca presente de hierro y guerra<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AYAR WAYQEKUNA:<\/span> <\/strong>s.(per) los hermanos m\u00edticos de Paqariq Tampu: Ayar Manqu (luego Manqu Qhapaq, fundador m\u00edtico del reino Inka), Ayar Kachi, Ayar Uchu y Ayar Awqa con sus esposas hermanas Mama Uqllu, Mama Qura, Mama Rawa y Mama Waku<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AYAWASI:<\/span> <\/strong>s. tumba; cementerio; pante\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AYAWASKA; AYAWASKHA:<\/span> <\/strong>s.(bot) ayahuasca; yage; especie de liana de la amazon\u00eda, usada con samiruca (chacruna) para una bebida alucin\u00f3gena; liana o soga de propiedades curativas (la utilizan los curanderos y brujos para la purga a torna); ayahuasca &#8211; soga de muerto, liana de porci\u00f3n alucin\u00f3gena generadora de sabidur\u00eda, es purgante, anest\u00e9sico y medicinal; especie de liana de la selva (uso principal: medicina, ritual); soga de muerto; especie de liana de extraordinario poder narc\u00f3tico, que produce psicosis delirantes durante las que se ven fen\u00f3menos maravillosos. Su principio activo es la telepatina<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AYAWIRI:<\/span> <\/strong>s.(top)(aym) ciudad en el departamento del Puno (Per\u00fa); (esp.) Ayaviri<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AYAYAW!:<\/span> <\/strong>interj. \u00a1Qu\u00e9 dolor!; [expresi\u00f3n de dolor]; [dolor]; [susto]<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AYCHA:<\/span> <\/strong>s. carne; cuerpo; m\u00fasculo; tejido org\u00e1nico<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AYCHA KANKA:<\/span> <\/strong>s. carne asada<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AYCHA KARA:<\/span> <\/strong>s. piel (cutis)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AYCHA KURKU:<\/span> <\/strong>s. cuerpo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AYCHA MIKUQ:<\/span> <\/strong>s.a. carn\u00edvoro<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AYCHA QARA:<\/span> <\/strong>s.(ana) cutis; piel (cutis); epidermis<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AYCHA QHATU:<\/span> <\/strong>s. venta de carne<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AYCHA THIKTI:<\/span> <\/strong>s. carne frita<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AYCHA WASI:<\/span> <\/strong>s. carnicer\u00eda<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AYCHASAPA:<\/span> <\/strong>adj. bien en carne; carnoso; musculoso; carnudo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AYCHATA MANAM MIKHUNICHU!:<\/span> <\/strong>expr. no como carne<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AYCHATA MIKHUY:<\/span> <\/strong>expr. comer carne<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AYLLU:<\/span> <\/strong>s. pueblo; aldea; familia; parientes; comunidad; tribu; familia o parentesco; familia; parientes; clan; organozaci\u00f3n social; parentesco; pariente; sociedad; alcurnia; ascendencia; linaje; modelo social andino; parentela<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AYLLU:<\/span> <\/strong>s.(fam) pariente; familiar; familia; comunidad; familia espiritual<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AYLLU APU:<\/span> <\/strong>s.(mit) esp\u00edritu montano tutelar local de una comunidad o estirpe, relacionado con el primer nivel del camino espiritual andino<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AYLLU KAWSAY:<\/span> <\/strong>s. vida comunal; energ\u00eda colectiva<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AYLLUCHAY:<\/span> <\/strong>v.tr. emparentar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AYLLUCHAY:<\/span> <\/strong>v.tr. emparentar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AYLLUKUNA:<\/span> <\/strong>s. parentela<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AYLLUMASI:<\/span> <\/strong>adj. familiar; individuo de la misma familia; pariente por consanguinidad o afinidad; consangu\u00edneo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AYLLUNAKUY:<\/span> <\/strong>v.recip. reconocer parentesco; asociarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AYLLUPOQPO SAYWACHAKUY:<\/span> <\/strong>s.(spi) construcci\u00f3n de una burbuja colectiva y de una Saywa (columna de energ\u00eda viviente)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AYMA:<\/span> <\/strong>s. procesi\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AYMURA:<\/span> <\/strong>s.(agr) cosecha<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AYMURAY:<\/span> <\/strong>s.(agr) cosecha; tiempo de cosecha<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AYMURAY:<\/span> <\/strong>v.tr.(agr) cosechar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AYMURAY KILLA; AYMURAY:<\/span> <\/strong>s.(mes) mayo; mayo (en la era de los Inkas: Tiempo de cosecha. En este mes abundaba la comida, se guardaban productos en dep\u00f3sitos (cullunas) previendo alimentaci\u00f3n para el a\u00f1o y para no pasar hambre. Se visitaban las comunidades, los sembr\u00edos y animales grandes de propiedad comunal. En este mes se ofrec\u00edan ganados grandes pintados de todos los colores)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AYNI:<\/span> <\/strong>s. trabajo comunal; ayuda mutua que se prestan las personas en el trabajo; deuda; ley de la reciprocidad; ayuda m\u00fatua; colaboraci\u00f3n con cargo a igual restituci\u00f3n; correspondencia mutua; retorno (en sentido de correspondencia a un servicio); reciprocidad<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AYNI KARPAY:<\/span> <\/strong>s.(spi) ceremonia espec\u00edfica en la cual los sacerdotes cambian mutuamente todo su poder y saber directamente con sus auras (burbujas de energ\u00eda)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AYNI QOPUY:<\/span> <\/strong>v.tr. devolverle la ayuda recibida; retribuir la ayuda; recompensar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AYNINAKUY:<\/span> <\/strong>v.recip. ayudarse (uno a otro); colaborar; recurrir al sistema de la ayuda mutua; trabajar por mutuo acuerdo a cargo de cumplimiento equivalente, igual o semejante; ser solidario<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AYNIY:<\/span> <\/strong>s. servico comunitario; ayuda comunitaria; retorno; recompensa; pr\u00e9stamo; mutualidad<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AYNIY:<\/span> <\/strong>v.tr. ayudar; prestar; convivir; participar; corresponder; dar o tomar ayuda mutua<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AYNIY:<\/span> <\/strong>v.tr. contradecir; oponerse; rezongar; resistirse al mandato<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AY\u00d1I:<\/span> <\/strong>s. arma; contradicci\u00f3n; oposici\u00f3n; incompatibilidad<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AYPAY:<\/span> <\/strong>v.intr. alcanzar (ser suficiente); ser suficiente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AYPAY:<\/span> <\/strong>v.tr. alcanzar; abastecer (dar en alcance); dar en el blanco; hacer con facilidad; agarrar; tomar un objeto extendiendo la mano; alcanzar con la mano<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AYQE:<\/span> <\/strong>s. evasi\u00f3n; hu\u00edda<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AYQECHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. ahuyentar; hacer huir<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AYQEKUY:<\/span> <\/strong>v.mov. escaparse; evadirse; huir<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AYQEQ:<\/span> <\/strong>s.a. fugitivo; escapador; pr\u00f3fugo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AYQEY:<\/span> <\/strong>s. huida; fuga<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AYQEY:<\/span> <\/strong>v.mov. huir; escapar; hu\u00edr; fugar; evadir; fugarse; escaparse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AYRAMPU:<\/span> <\/strong>s.(tex) color rojo hecho de una planta (especie de chumbera); color rojo de uvillas de molle; uvillas de molle que dan color rojo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AYRANPU:<\/span> <\/strong>s.(bot) cacto colorante; cacto usado para te\u00f1ir de rojo; ayrampo; especie de cacto; especie de cactus peque\u00f1o de fruta roja cuyos granos se usan para te\u00f1ir bebidas; biri biris; cacto rastrera, de flores rojas, cuyos frutos en bayas son tint\u00f3reos; cacto<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AYRIWAKI:<\/span> <\/strong>s.(agr) mazorca de ma\u00edz grande<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AYRU AYRU:<\/span> <\/strong>adj. que camina tambaleando<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AYSAKUY:<\/span> <\/strong>v.mov. arrastrarse; tezarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AYSANA:<\/span> <\/strong>s.(1) canasta; cesta; caja; recipiente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AYSAY:<\/span> <\/strong>v.tr.(1) tirar; jalar; tensar; traccionar; arrastrar; sacar; estirar, jalar; pesar en la balanza; arrastrar a la fuerza; alargar; estirar; extraer; jalar; tezar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AYSAY:<\/span> <\/strong>v.tr.(2) llevar en la mano<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AYSAYKACHAY:<\/span> <\/strong>v.tr. arrastrar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AYTIY:<\/span> <\/strong>v.tr. enjuagar; relavar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AYU:<\/span> <\/strong>s. ad\u00faltero<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AYUY:<\/span> <\/strong>v.tr. adulterar; cometer adulterio<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AYWAQE:<\/span> <\/strong>s. criador<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">AZUL:<\/span> <\/strong>adj.(esp) azul<\/li>\n<\/ul>\n\n<!-- Display3 -->\n<ins class=\"adsbygoogle\" style=\"display:block\" data-ad-client=\"ca-pub-1730987954818825\" data-ad-slot=\"3954494946\" data-ad-format=\"auto\" data-full-width-responsive=\"true\"><\/ins>\n<script>\n     (adsbygoogle = window.adsbygoogle || []).push({});\n<\/script>\n\n<h2><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Letras_B_y_C\"><\/span>Letras B y C<span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h2>\n<p>Las palabras con B y C son puramente prestamos del espa\u00f1ol.<\/p>\n\n<ul class=\"dicc-qu-esp\">\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">BANDA:<\/span> <\/strong>s.(esp) banda<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">BA\u00d1AKUY:<\/span> <\/strong>v.intr.(esp) ba\u00f1arse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">BARATU:<\/span> <\/strong>adj.(esp) barato<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">BARCO:<\/span> <\/strong>s.(esp) barco<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">BAWTISAY:<\/span> <\/strong>s.(cri)(esp) bautismo; bautizo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">BAWTISAY:<\/span> <\/strong>v.tr.(cri)(esp) bautizar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">BAWTISMU:<\/span> <\/strong>adj.(cri)(esp) bautizado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">BENDECIY:<\/span> <\/strong>v.tr.(esp) bendecir<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">BILA:<\/span> <\/strong>s.(esp) vela; candela<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">BINDIY; VENDEY:<\/span> <\/strong>v.tr.(esp) vender<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">BINTANA:<\/span> <\/strong>s.(esp) ventana<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">BIRNIS:<\/span> <\/strong>s.(pun)(esp) viernes<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">BISIKLITA:<\/span> <\/strong>s.(esp) bicicleta<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">BOLA:<\/span> <\/strong>s.(esp)(1) cobarde<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">BOLA:<\/span> <\/strong>s.(esp)(2) bola<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">BOLEADORA:<\/span> <\/strong>s.(ast)(esp) estrellas fugaces (lit. boleadora, ladr\u00f3n &#8211; proveniencia: Misminay)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">BUNDAY:<\/span> <\/strong>v.tr.(esp) mondar; pelar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">BUQUE:<\/span> <\/strong>s.(esp) buque; barco; barca<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">BUTAS:<\/span> <\/strong>s.(esp) bota<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">COLERINA:<\/span> <\/strong>s.(med)(esp) colerina<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CONSOLAY:<\/span> <\/strong>v.tr.(esp) consolar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CONTRATO:<\/span> <\/strong>s. contrato<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">COSTUMBRE:<\/span> <\/strong>s.(esp) costumbre<\/li>\n<\/ul>\n\n<h2><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Letras_CH_CHH_y_CH\"><\/span>Letras CH, CHH y CH&#8217;<span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h2>\n<p>Ten en cuenta que las consonantes aspiradas (Chh, Kh, Th, Qh), reforzadas (Ch&#8217;, K&#8217;, T&#8217;) y glotalizadas (Q&#8217;) son tipicas del quechua qollao (Cusco, Puno, Arequipa y Bolivia principalmente), pero no se encuentran en muchas otras variedades, por ejemplo en el quechua chanka ayacuchano.<\/p>\n\n<ul class=\"dicc-qu-esp\">\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH:<\/span> <\/strong>fon.(1) (fonema conson\u00e1ntico, africado, palatal, simple, sordo &#8211; en Ancash \/ts\/); (consonante africada palatal, simple); (consonante africada palatal sorda); \/ch\/ consonante africada simple palatal<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH:<\/span> <\/strong>fon.(2) (fonema conson\u00e1ntico, africado, retroflejo, simple, sordo, \/ch\/ con la lengua doblada hacia atr\u00e1s, preservado solamente en los dialectos Wanka, Qasamarka, Inkawasi-Ka\u00f1aris, Corongo [NW Ankash] y Yauyos, en otro lugar \/ch\/)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;:<\/span> <\/strong>fon. (fonema conson\u00e1ntico, africado, palatal, glotalizado, sordo); (consonante africada palatal glotalizada sorda); \/ch&#8217;\/ consonante palatal africada y glotalizada<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-CH; -CHA:<\/span> <\/strong>suf.am. [putativo]; posible; quiz\u00e1s<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-CHA:<\/span> <\/strong>suf.no. -ito; -ita; -illo; -illa; [diminutivo]<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-CHA-:<\/span> <\/strong>suf.ve. hacer volverse algo o alguien<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-CH\u00c1:<\/span> <\/strong>suf.am. [pron\u00f3stico]; [putativo]; posible; quiz\u00e1s<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;ACHA:<\/span> <\/strong>adj. crespo; encrespado; enrulado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHACH\u00c1:<\/span> <\/strong>adj. estricto; severo; r\u00edgido<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;ACHACHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. encarcelar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHACHAKUMA; CHACHAKUMU:<\/span> <\/strong>s.(bot) chachacomo; chachacuma; tasta; especie de \u00e1rbol saxifrag\u00e1ceo cuya madera se usa para muebles torneados; especie de planta medicinal<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;ACHANA:<\/span> <\/strong>s. cautividad; cautiverio<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHACHAPUYA; CHACHAPOYA:<\/span> <\/strong>s.(top)(?) pueblo antiguo y ciudad en el departamento de Amazonas (Per\u00fa); (esp.) Chachapoyas<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;ACHAY:<\/span> <\/strong>v.intr.(2) ayunar; estar fam\u00e9lico; padecer hambre; hambrear<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;AK:<\/span> <\/strong>adj. claro (cielo); despejado; di\u00e1fano; resplandeciente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;AK:<\/span> <\/strong>s. cielo azul<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHAKA:<\/span> <\/strong>s. puente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHAKA:<\/span> <\/strong>s.(ana) cadera; muslo; pierna<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;AKA:<\/span> <\/strong>adj. ronco; \u00e1spero; af\u00f3nico<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHAKA AYCHA:<\/span> <\/strong>s.(ana) muslo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;AKA KAY:<\/span> <\/strong>s.(med) disfon\u00eda; ronquera; afon\u00eda<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHAKA TULLU:<\/span> <\/strong>s.(ana)(2) f\u00e9mur<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHAKA TULLU:<\/span> <\/strong>s.(ana) f\u00e9mur<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHAKA; CHAKANA:<\/span> <\/strong>s.(ast) Puente: Cord\u00f3n de Ori\u00f3n (proveniencia: Misminay)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHAKACHIKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. atragantarse; atorarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHAKAKAKAY:<\/span> <\/strong>v.intr.onom. hacer ruido lo que se quiebra<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHAKANA:<\/span> <\/strong>s.(ast) Cruz del Sur; Cruz Cuadrada (s\u00edmbolo importante de la cosmolog\u00eda andina), Cruz del Sur, en algunos lugares tambi\u00e9n otras cruces celestiales; Constelaci\u00f3n de Libra<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHAKANWAY:<\/span> <\/strong>s.(ast) Puente: delta, epsilon, eta Canis Majoris (proveniencia: Sonqo)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHAKATA:<\/span> <\/strong>s. cruz<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHAKATARAYAY:<\/span> <\/strong>v.tr. ser crucificado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHAKATASQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. crucificado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHAKATAY:<\/span> <\/strong>v.tr.(1) meter uno a otro; formar una cruz; entrecruzar; entrelazar; atravesar; cruzar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHAKATAY:<\/span> <\/strong>v.tr.(2) crucificar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;AKAYAY:<\/span> <\/strong>v.intr. enronquecerse; volverse af\u00f3nico o ronco; enronquecer<\/li>\n<\/ul>\n\n<ins class=\"adsbygoogle\" style=\"display:block\" data-ad-format=\"fluid\" data-ad-layout-key=\"-gw-3+1f-3d+2z\" data-ad-client=\"ca-pub-1730987954818825\" data-ad-slot=\"6691485296\"><\/ins>\n<script>\n     (adsbygoogle = window.adsbygoogle || []).push({});\n<\/script>\n\n<ul class=\"dicc-qu-esp\">\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHAKI:<\/span> <\/strong>s.(ana) pie; pata; pies<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;AKI:<\/span> <\/strong>adj. seco; seco; sed; seca; \u00e1rido; deshidratado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHAKI HANK&#8217;U:<\/span> <\/strong>s.(ana) tend\u00f3n del pie<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHAKI KUNKA; CHAKIKUNKA:<\/span> <\/strong>s.(ana) tobillo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHAKI MOQO:<\/span> <\/strong>s.(ana) tobillo; rodilla<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHAKI PAMPA:<\/span> <\/strong>s.(ana) planta del pie<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHAKI RUK&#8217;ANAKUNA:<\/span> <\/strong>s.(ana) dedos del pie<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHAKI SENQA:<\/span> <\/strong>s.(ana) tibia; canilla; parte anterior de la tibia<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;AKI SIMI:<\/span> <\/strong>s.(med) boca seca<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHAKI TAKLLA:<\/span> <\/strong>s.(ast) Arado: constelaci\u00f3n del Escorpi\u00f3n (proveniencia: Lucre); constelaci\u00f3n andina del Arado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHAKI TAWQAY:<\/span> <\/strong>v.tr. cruzar sus piernas<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHAKI TULLU:<\/span> <\/strong>s.(ana) f\u00e9mur<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHAKI TULLUKUNA:<\/span> <\/strong>s.(ana) huesos del pie<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;AKI UHU:<\/span> <\/strong>s.(med) tos seca<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;AKICHIKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. secarse; secarse; sentir sed; tener sed<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;AKICHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. desecar; deshidratar; secar; hacer perder humedad; secar algo; desaguar; secar; hacer secar algo; hacer dar sed; secar la ropa lavada<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHAKISAPA:<\/span> <\/strong>s.p. patudo; pat\u00f3n; gordo de piernas<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;AKISONQO:<\/span> <\/strong>adj. en ayunas; sobrio; sensato; serio; abstemio<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHAKITAKLLA:<\/span> <\/strong>s.(agr) azada; arado de pie; tirapi\u00e9; pala incaico<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;AKIY:<\/span> <\/strong>s. sed<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;AKIY:<\/span> <\/strong>s.(met) sequ\u00eda<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;AKIY:<\/span> <\/strong>v.intr. secar; perder humedad; sed; dar sed a uno; secar; secarse; estar de sed; quedar seca una cosa; deshidratarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;AKIY:<\/span> <\/strong>v.pron. tener sed<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHAKRA:<\/span> <\/strong>s.(agr) campo; terreno; maizal; chacra; sementera (especialmente de ma\u00eds); tierra de labor; sementera; terreno cultivado; campo cultivado; campo abierto en la selva (primeros tres a\u00f1os despu\u00e9s de talar) con yuca como cultivo principal; terreno labrant\u00edo; tierra sembrada; tierra de cultivo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHAKRA LLANK&#8217;AQ:<\/span> <\/strong>s. campesino; agricultor; labrador; labriego<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHAKRA QONAKUY:<\/span> <\/strong>s.(agr)(his) distribuci\u00f3n de tierras que sobraban entre los pobres y sembraban en forma comunitaria en las tierras bald\u00edas (cada a\u00f1o en julio, en el tiempo Inka)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHAKRA QONAKUY KILLA:<\/span> <\/strong>s.(mes) julio (en la era de los Inkas: Mes de la distribuci\u00f3n de tierras que sobraban entre los pobres y sembraban en forma comunitaria en las tierras bald\u00edas. Sacrificaban con otros cien carneros de color de sangre y mil cuyes blancos quem\u00e1ndolos en la plaza p\u00fablica para que el sol y las aguas no da\u00f1en los alimentos, ni las sementeras); julio<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHAKRA RUNA:<\/span> <\/strong>s. campesino; agricultor; labrador<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHAKRA RUWAQ:<\/span> <\/strong>s.a. campesino; agricultor; labrador; labriego<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHAKRA YAPUY:<\/span> <\/strong>s.(agr) tiempo de romper (arar) la tierra<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHAKRA YAPUY TARPUY KILLA; CHAKRA YAPUY KILLA:<\/span> <\/strong>s.(mes) agosto; agosto (en la era de los Inkas: Mes de romper (arar) la tierra. El Inka y todo el reino asist\u00edan a la minga; com\u00edan, cantaban y beb\u00edan mientras romp\u00edan la tierra para empezar a sembrar el ma\u00edz. En este mes sacrificaban en las huacas, pobres de este reino con lo que pod\u00edan, con cuyes, conchas, chicha y carneros)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHAKRAYOQ:<\/span> <\/strong>s.p. los que tienen sembrados; due\u00f1o de chacras; hacendado; terrateniente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHAKU:<\/span> <\/strong>adj. disparejo; diferente; falto de continuidad<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHAKU:<\/span> <\/strong>s. caza; caza (sin matar); rodeo; cacer\u00eda<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHAK&#8217;U:<\/span> <\/strong>adj.(ant) desigual que no empareja con otro<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHAK&#8217;U CHAK&#8217;U:<\/span> <\/strong>adj.(ant) cosas que no tienen proporci\u00f3n entre s\u00ed y las cosas desemparejadas, no de un tama\u00f1o ni de una hechura y parecer<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHAKUQ:<\/span> <\/strong>s.(zoo) comej\u00f3n; especie de hormiga muy agresiva; hormiga destructora<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHAKUY:<\/span> <\/strong>v.tr.(1) agarrar; atrapar; cazar junto sin matar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHAKUY:<\/span> <\/strong>v.tr.(1) cazar; cazar junto sin matar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHALAMANTA HAMUNI:<\/span> <\/strong>expr. vengo de la costa<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHALATAY:<\/span> <\/strong>v.tr. castigar; azotar; zurrar; hostigar; acosar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHALLA; CHHALLA; CHALA:<\/span> <\/strong>s.(geo) costa; chala; nivel de altitud en los Andes desde 0 a 500 m<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;ALLANA:<\/span> <\/strong>s. instrumento para rociar; aspersorio; hisopo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;ALLASQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. rociado con bebida; rociado; asperjado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;ALLAY:<\/span> <\/strong>v.tr. salpicar; rociar; brindar; asperjar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHALLCHACHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. hervir a borbotones<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHALLCHAY:<\/span> <\/strong>v.intr. hervir a borbotones<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHALLI:<\/span> <\/strong>adj. astuto; bellaco; p\u00edcaro; ma\u00f1oso; p\u00edcaro; brib\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHALLKUCHIMA:<\/span> <\/strong>s.(per) capit\u00e1n de los Inkas en el tiempo de la conquista espa\u00f1ola<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHALLPUY:<\/span> <\/strong>v.tr. remojar; empapar; poner en remojo; sumergir; penetrar el agua<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;ALLU:<\/span> <\/strong>adj. maduro; listo para la cosecha; maduro (fruto)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHALLWA:<\/span> <\/strong>s.(zoo)(1) pez; pescado; challua (se usa tambi\u00e9n para ciertas especies de peces peque\u00f1os en la Amazon\u00eda)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHALLWA KANKA:<\/span> <\/strong>s. pescado asado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHALLWAKUY:<\/span> <\/strong>v.tr. pescar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHALLWAQ:<\/span> <\/strong>s.a. pescador<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHALLWAQHATU:<\/span> <\/strong>s. venta de pescados; pescader\u00eda<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHALLWAY:<\/span> <\/strong>v.tr. pescar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;AMA:<\/span> <\/strong>adj. trabajoso; dif\u00edcil; esi&#8217;orzado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHAMARA:<\/span> <\/strong>s. chaqueta; saco<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;AMAY:<\/span> <\/strong>v.tr. trabajar; trabajar fuerte<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;AMPI:<\/span> <\/strong>s.(mil) porra de pelear; porra de armas<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHAMPI; CHANPI:<\/span> <\/strong>adj. t\u00edmido; apocado; distra\u00eddo; humilde<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHANA:<\/span> <\/strong>adj.(fam) menor; benjam\u00edn; hijo \u00faltimo; \u00faltimo hijo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHANA WAWA:<\/span> <\/strong>s. \u00faltimo hijo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHANAKU:<\/span> <\/strong>adj.(fam) \u00faltimo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHANAKU:<\/span> <\/strong>s.(fam) \u00faltimo hijo (que est\u00e1 obligado a permanecer en la casa paterna, incluso despu\u00e9s de formar pareja); benjam\u00edn; hijo menor<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;ANCHAY:<\/span> <\/strong>v.tr. masticar bulliciosamente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHANI:<\/span> <\/strong>adj. correcto<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHANI:<\/span> <\/strong>s. precio; valor; precio; valor comercial; valor; costo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHANIN:<\/span> <\/strong>adj.(1) correcto; justo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHANIN:<\/span> <\/strong>s. precio justo; valor; verdad; valor (precio); precio; valor<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHANIN RIMARIYKUNA:<\/span> <\/strong>s. declaraci\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHANINCHAQ:<\/span> <\/strong>s. juez; tasador; justipreciador; premiador<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHANINCHASQA:<\/span> <\/strong>adj.p. justo; reconocido; valorado; tasado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHANINCHASQA KAMACHIY:<\/span> <\/strong>s.(pol) estado de derecho<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHANINCHAY:<\/span> <\/strong>v.tr. reconocer; otorgar valor; respetar; valorar; premiar; remunerar; apreciar; estimar; decretar correctamente; evaluar; justipreciar; poner precio<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHANINCHAYWAN CHURAY:<\/span> <\/strong>v.tr. condenar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHANINNIYOQ:<\/span> <\/strong>s.p. justo; sincero<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHANINPUNI:<\/span> <\/strong>adj. perfecto<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHANIYOQ:<\/span> <\/strong>adj. valioso; caro; costoso; importante; con valor; valioso de precio muy alto<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHANKA:<\/span> <\/strong>s.(tri) pueblo antiguo en el departamento actual de Ayacucho y una parte de Apur\u00edmac (Per\u00fa), enemigos de los Inkas, conquistados por Pachakutiq; quechua hablado en Ayacucho<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;ANKA:<\/span> <\/strong>s.(geo) barranco; ca\u00f1\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHANKA MOQO:<\/span> <\/strong>s. rodilla<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHANKA; CHAKA:<\/span> <\/strong>s.(ana) pierna; pantorrila; muslo; muslo; anca del animal; pantorilla<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;ANPA; CH&#8217;AMPA:<\/span> <\/strong>s. tepe de pasto; champa; c\u00e9sped; grama; hierba; pasto; tepe; bloque de c\u00e9sped arrancado con tierra y ra\u00edces; terr\u00f3n peque\u00f1o de ra\u00edces y suelo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHANPI:<\/span> <\/strong>s.(1) hacha; palo; cetro; herramienta porra para destrozar terrones en los terrenos barbechados; porra<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHANPI:<\/span> <\/strong>s.(min) bronce; aleaci\u00f3n de cobre y oro; metal bronce<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHANQAY:<\/span> <\/strong>v.tr.(1) echar (en una direcci\u00f3n exacta); arrojar; tirar; lanzar; echar; echar piedras; apedrear; chancar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHANRARA:<\/span> <\/strong>s.(mus) cascabel; sonaja; cencerro<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;ANTAYLLA:<\/span> <\/strong>s. buena ciencia; vida concertada<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;A\u00d1AN:<\/span> <\/strong>s.(ana) gl\u00e1ndula; gl\u00e1ndula de secreci\u00f3n interna<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHAPA:<\/span> <\/strong>s.(2) esp\u00eda<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHAPA:<\/span> <\/strong>s.(mil) centinela; velador; guardia; esp\u00eda p\u00fablica<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHAPATIYAQ:<\/span> <\/strong>s.(mil) atalaya; esp\u00eda; escucha; centinela; asechador; aguaytador<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHAPATIYAQ AWQAQKUNA:<\/span> <\/strong>s.(mil) guardia; soldados de centinela<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHAPATIYAY:<\/span> <\/strong>v.tr. vigilar; vigilar (a alguien); espiar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;APHRA:<\/span> <\/strong>s.(bot) matorral; ramas deshojadas<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHAPI:<\/span> <\/strong>s.(bot) chapi; planta usada in Huancayo para te\u00f1ir de rojizo amarillo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHAPI:<\/span> <\/strong>s.(min) esta\u00f1o<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHAPIY:<\/span> <\/strong>v.tr.(tec) soldar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;APRIRIKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. corcovear<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;APU:<\/span> <\/strong>s. barba<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;APU; CH&#8217;AKU:<\/span> <\/strong>adj. melenudo; barbudo; lanudo de pelo largo y enmara\u00f1ado; barb\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHAPUQEYOQ:<\/span> <\/strong>adj. lun\u00e1tico; mani\u00e1tico<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHAPUY:<\/span> <\/strong>v.tr. mojar; sumergir; hacer masa; mezclar; sumergir alguna cosa en alg\u00fan l\u00edquido; agregar; a\u00f1adir; mezclar en agua; remojar; sopar en l\u00edquido<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;APUYOQ:<\/span> <\/strong>adj. barbudo; peludo; sopa de ma\u00edz o trigo molido<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHAQALLU:<\/span> <\/strong>s. legumbre; vaina vegetal que en la cual est\u00e1n encerradas algunas simientes como las habas<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;AQCHU:<\/span> <\/strong>s. rociadura; salpicadura; soplado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;AQCHUNA:<\/span> <\/strong>s. regadera; recipiente que se utiliza para rociar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;AQCHUSQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. regado; rociado; asperjado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;AQCHUY:<\/span> <\/strong>v.impers. rociar; caer roc\u00edo; regar (rociar); rociar agua; asperjar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;AQCHUY:<\/span> <\/strong>v.tr. regar; rociar; rociar con alguna exageraci\u00f3n; regar; esparcir<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;AQEY:<\/span> <\/strong>v.tr. echar algo con fuerza; lapidar; apedrar; chancar; machacar; majar; apedrear; tirar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;AQLA:<\/span> <\/strong>s. bofetada; palmada; bofeteada; lapo; cachetada<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;AQLAY:<\/span> <\/strong>v.tr. abofetear; cachetear<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHAQLLA:<\/span> <\/strong>s.(arc) rama que se emplea como empalizada para el tejado; vara delgada del techo; empalizada<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHAQLLA WASI:<\/span> <\/strong>s. jaula de p\u00e1jaro<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHAQMAY:<\/span> <\/strong>v.tr.(agr) arar primera vez; arar por primera vez; cultivar; barbechar; remover la tierra utilizando el azad\u00f3n; roturar terreno; preparar hazas; roturar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHAQNA:<\/span> <\/strong>s. carga; carga liviana que va atravesada sobre el lomo del animal; soga o lazo para asegurar la carga en la ac\u00e9mila; maniota<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHAQNAY:<\/span> <\/strong>s. esposas<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHAQNAY:<\/span> <\/strong>v.tr.(1) cargar; colocar y asegurar la carga en la espalda del animal; amarrar; maniatar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHAQO:<\/span> <\/strong>s.(zoo) comej\u00f3n; especie de hormiga muy agresiva<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;AQO:<\/span> <\/strong>s.(min) caol\u00edn; arcilla<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHAQOY:<\/span> <\/strong>v.tr.(2) desmontar; arrasar; perturbar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHAQOY:<\/span> <\/strong>v.tr.(agr) talar y quemar una chacra; destrozar las plantas o matas de la chacra arranc\u00e1ndolas; talar; desmontar; talar \u00e1rboles<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHAQRO:<\/span> <\/strong>adj. mixto; combinado; promiscuo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHAQRUNAKUY:<\/span> <\/strong>v.recip. entremezclarse; entreverarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHAQRUSQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. mezclado; desordenado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHAQRUY; CHHAQRUY:<\/span> <\/strong>v.tr. mezclar; entreverar; entreverar; mezclar; confundir<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHAQWA:<\/span> <\/strong>s.(zoo) tinamu; perdiz sudamericana; perdiz<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;AQWA; CHAQWA:<\/span> <\/strong>s. bullicio; vocer\u00edo; griter\u00eda; l\u00edo; ri\u00f1a; bocer\u00edo; bulla; alboroto; chacota; discordia<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;AQWAKU:<\/span> <\/strong>adj. alborotador; bullicioso<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;AQWAY:<\/span> <\/strong>v.dic. gritar (animal); hacer ruido; meter bulla; gritar; hacer bulla; meter algazara; discutir; alborotar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;ARANCHAY:<\/span> <\/strong>v.tr. mojar; empapar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;ARANYAY:<\/span> <\/strong>v.intr. humedecerse excesivamente; humedecerse; humedecer; remojarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHARAPA:<\/span> <\/strong>s.(zoo) tortuga; charapa<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;ARIWIY:<\/span> <\/strong>v.tr. enlazar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;ARKI; CHARKI:<\/span> <\/strong>s.(mik) cecina; tasajo; carne secada; carne secada al sol con sal; flaco; flaca; carne seca; charqui; carne salada; chalona<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;ARKIY:<\/span> <\/strong>v.tr. hacer tasajo; sacar las carnes a jirones; hacer secar carne; acecinar; cecinar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHARUYKUY; CHARUKUY; CHANKRUKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. enmara\u00f1arse (hilo, soga); enhetrarse (hilo, soga)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;ARWI:<\/span> <\/strong>s. enredo; mara\u00f1a; desbarajuste<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;ARWIPI:<\/span> <\/strong>adj. confuso<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;ARWIY:<\/span> <\/strong>v.tr. enredar; enmara\u00f1ar; desordenar; embrollar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;ASKA:<\/span> <\/strong>s.(ast) flor del aire; planeta Venus; estrella solar (planeta); estrella; astro brillante; lucero; Venus (planeta); venus<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;ASKA MAYU:<\/span> <\/strong>s.(ast) V\u00eda L\u00e1ctea<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;ASKA PLATA:<\/span> <\/strong>s.(ast) estrellas fugaces (lit. estrellas de plata, proveniencia: Misminay)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;ASKA QOYLLUR:<\/span> <\/strong>s.(ast) lucero del d\u00eda; Venus con cabellos largos<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;ASKACHAW; CH&#8217;ASKACHAY:<\/span> <\/strong>s.(pun) viernes<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;ASKACHUKI:<\/span> <\/strong>s.(mil) lanza con borlas (arma de los Ca\u00f1aris); lanza con borla grande como bola (arma de los Ca\u00f1aris)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;ASKAYAY:<\/span> <\/strong>v.intr. embellarse extraordinamente una mujer; embellecerse; quedar hermoso<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHASKI:<\/span> <\/strong>s.(1) mensajero; mensajero incaico<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHASKI:<\/span> <\/strong>s.(2) correo; recepci\u00f3n; aceptaci\u00f3n; acogida; recibimiento<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHASKI WASI:<\/span> <\/strong>s. correo (estafeta); correo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHASKICHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. dar o alcanzar algo; entregar; asegurar; hacer agarrar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHASKIKUY:<\/span> <\/strong>v.tr.(2) merecer<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHASKINA:<\/span> <\/strong>adj. aceptable; admisible<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHASKIQ:<\/span> <\/strong>s.(1) receptor; el que recibe; destinatario; que tiene oficio de recibir algo; acogedor<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHASKISQA:<\/span> <\/strong>s. herencia<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHASKIY:<\/span> <\/strong>v.tr.(1) recibir; aceptar; admitir; reconocer; aceptar; participar; tomar (recibir)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;ATAKUY:<\/span> <\/strong>s. acusaci\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;ATAQ:<\/span> <\/strong>s.a. denunciante; acusador; delator; acusador; acusete<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;ATAY:<\/span> <\/strong>v.tr.(1) denunciar; acusar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;ATAY:<\/span> <\/strong>v.tr.(2) atar; liar; poner candado; encerrar; enlazar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHAWA:<\/span> <\/strong>adj. crudo; sin cocci\u00f3n; verde (le\u00f1a y frutos); verde (inmaduro); no cocido<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;AWANA:<\/span> <\/strong>s. recipiente en que se orde\u00f1a; orde\u00f1adero<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;AWAR:<\/span> <\/strong>s. chispa; penco<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;AWAR:<\/span> <\/strong>s.(bot) chaguar; cabruja; penco; penca; planta xer\u00f3fila; cabuya; penco<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;AWAR:<\/span> <\/strong>s.(tex) cabuya de hoja de mag\u00fcey; cabuya<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;AWAR:<\/span> <\/strong>s. soga hecha de fibras de cabruja; ca\u00f1amo de hoja de mag\u00fcey<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;AWAR MULLAYPA:<\/span> <\/strong>s.(tex) soga de tres ramales de cabuya<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;AWAR WASKA; CHAWAR WASKA:<\/span> <\/strong>s.(tex) soga de cabuya; sobrecarga de cabuya; sogas de cabuya<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHAWAWARKI KILLA:<\/span> <\/strong>s.(mes)(reg) septiembre (en unos lugares tambi\u00e9n agosto)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;AWAY; CHAWAY:<\/span> <\/strong>v.tr. orde\u00f1ar; exprimir; escurrir; estrujar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHAWCHA:<\/span> <\/strong>s.(agr) fruta m\u00e1s abultada o sabrosa; variedad de papa m\u00e1s delicada y precoz<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;AWI:<\/span> <\/strong>adj. fruncido; arrugado; deshidratado; rugoso<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHAWKA:<\/span> <\/strong>s. estafador; charlatan; mentiroso; embuste; enga\u00f1o; embustero; enga\u00f1ador; seducci\u00f3n; artificio<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHAWKACHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. enga\u00f1ar; embrollar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHAWKATU:<\/span> <\/strong>s.(zoo) p\u00e1jaro burl\u00f3n; chaucato; especie de ave que imita otros animales<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHAWKAY:<\/span> <\/strong>v.dic. mentir<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHAWKAY:<\/span> <\/strong>v.tr. enga\u00f1ar; trampear<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHAWPI:<\/span> <\/strong>adj. central<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHAWPI:<\/span> <\/strong>adv.l. en medio; entre ellos; entre<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHAWPI:<\/span> <\/strong>num.fract. medio; media<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHAWPI:<\/span> <\/strong>postpos. en medio de; entre<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHAWPI:<\/span> <\/strong>s. centro; mitad; medio; parte<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHAWPI:<\/span> <\/strong>s.(fam) hijos intermedios<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHAWPI AWASQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. medio tejido<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHAWPI P&#8217;UNCHAY:<\/span> <\/strong>s. medio d\u00eda; mediod\u00eda<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHAWPI QOCHA:<\/span> <\/strong>s.(geo) golfo; pi\u00e9lago<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHAWPI RUK&#8217;ANA:<\/span> <\/strong>s.(ana) dedo del coraz\u00f3n; dedo del medio; dedo medio<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHAWPI TUTA:<\/span> <\/strong>s. media noche; medianoche<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHAWPI YUNKA:<\/span> <\/strong>s.(geo) zona intermedia entre fr\u00edo y calor; clima que participa del fr\u00edo de la sierra y del calor de los llanos; tierra semic\u00e1lida<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHAWPICHASQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. centrado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHAWPICHAY:<\/span> <\/strong>v.tr.(2) poner algo al centro; centrar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHAWPINASQA; CHAWPINASQAQI:<\/span> <\/strong>postpos. por medio de; mediante<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHAWPINASQAPI:<\/span> <\/strong>postpos. a trav\u00e9s de<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHAWPINCHAY:<\/span> <\/strong>v.tr. colocar al centro; colocar en el centro; centrar; poner en medio<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHAWPIPI:<\/span> <\/strong>adv.l. en medio; en el centro, al centro<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHAWPIRUNA:<\/span> <\/strong>s. hombre hecho, ni mozo ni viejo de mediana edad (arquetipo quechua)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHAY:<\/span> <\/strong>adj.(1) ese; esa; eso; aquel; aquella; aquello<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHAY:<\/span> <\/strong>pron.dem. ese; esa; eso; ello; \u00e9se; \u00e9sa; \u00e9so<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHAY CHIKA:<\/span> <\/strong>adj. tanto; abundante; bastante; cuantioso; mucho<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHAY HINAQA; CHHAYNAQA:<\/span> <\/strong>conj. de modo que; de manera que; por tanto; entonces; en ese caso; en tal caso<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHAY QHEPANTA:<\/span> <\/strong>adv.t. luego<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHAYA CHAYA!:<\/span> <\/strong>expr. \u00a1Ea, a ellos, a ellos!<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHAYACHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. afectar; acertar (tirando algo); apuntar (con una honda)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHAYACHIY:<\/span> <\/strong>v.tr.(mik) cocer; hacer cocer el alimento<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHAYAMUY:<\/span> <\/strong>v.mov. llegar; llegar aqu\u00ed; llegar al punto del que habla; dirigirse; venir; llegar ac\u00e1; llegar de venida o de regreso<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHAYANTA:<\/span> <\/strong>s.(min) esta\u00f1o<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHAYAPU:<\/span> <\/strong>s.(med) cr\u00f3nico mal incurable; incurable<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHAYAQELLAY:<\/span> <\/strong>adj. proporcionado; propio al natural de uno; que conforme a su talento<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHAYAQEY:<\/span> <\/strong>s. pertenencia; mi parte<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHAYASQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. cocido; cocinado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHAYAY:<\/span> <\/strong>v.mov. llegar; alcanzar un punto determinado; arribar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHAYAY:<\/span> <\/strong>v.tr. cocerse los alimentos; cocer algo en un l\u00edquido<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHAYAYNINMAN SIMIYTA CHACHICHIY:<\/span> <\/strong>v.dic. darle en el punto; decir, hacer o pensar al justo lo que conven\u00eda<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHAYLLA:<\/span> <\/strong>adj.(1) breve; nada m\u00e1s; solo eso; eso no m\u00e1s; \u00fanico; un solo vestido bueno; eso s\u00f3lo; nada mas<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHAYLLA:<\/span> <\/strong>adv.m. eso nom\u00e1s; ah\u00ed nom\u00e1s; solamente; s\u00f3lo; eso solamente; nada m\u00e1s<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHAYLLA\u00d1A:<\/span> <\/strong>adj. bastante<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHAYLLATA:<\/span> <\/strong>expr. solamente eso<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHAYMAN:<\/span> <\/strong>adv.l. hacia ah\u00ed; hacia all\u00ed; hasta all\u00e1; a ese lugar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHAYMANTA:<\/span> <\/strong>adv.l. de ah\u00ed para ac\u00e1<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHAYMANTA:<\/span> <\/strong>adv.t. luego; despu\u00e9s; entonces; desde entonces; sobre eso m\u00e1s; despu\u00e9s de eso; despu\u00e9s (conector temporal)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHAYMI:<\/span> <\/strong>adv.m. por tanto; por eso<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;AY\u00d1A:<\/span> <\/strong>s.(zoo) jilguero<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHAYPACHA:<\/span> <\/strong>adv.t. entonces; en ese tiempo; en tal caso; en ese entonces<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHAYPAS:<\/span> <\/strong>conj. aunque; aunque; iguale si; a pesar de; a pesar del; (en el extremo del grupo de la palabra)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHAYPI:<\/span> <\/strong>adv.l. ah\u00ed; all\u00ed; en ese lugar; all\u00e1; all\u00ed<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHAYPI KASHAQ:<\/span> <\/strong>s.a.(fil) ser ah\u00ed; que est\u00e1 siendo ah\u00ed<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHAYQA:<\/span> <\/strong>conj. si; si es que &#8230;<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHAYQA:<\/span> <\/strong>pron.dem. ese; esa; eso; ello; ah\u00ed est\u00e1; \u00e9se<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHAYRAQ:<\/span> <\/strong>adv.t. reci\u00e9n; hace un momento; en este momento; recientemente; a\u00fan; todav\u00eda; ahora reci\u00e9n; reci\u00e9n (hace poco)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHAYRAQ KILLA:<\/span> <\/strong>s. luna nueva; novilunio<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHAYRAQRUNA:<\/span> <\/strong>s. forastero; chapet\u00f3n; espa\u00f1ol colonial<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHAYSI:<\/span> <\/strong>adv.t. entonces; en ese tiempo (en cuentos, pasado)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHAYTUKUY:<\/span> <\/strong>adj. tanto; abundante<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHAYWANPAS:<\/span> <\/strong>adv.m. pero; sin embargo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;ENQO:<\/span> <\/strong>adj.(2) menudo; diminuto<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHEQA:<\/span> <\/strong>adj.(1) verdadero; cierto; evidente; veraz; positivo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHEQA:<\/span> <\/strong>s. verdad; evidencia; cierto; certeza<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHEQA CHEQALLAN:<\/span> <\/strong>adj.(his) alineado en orden por ringleros parejos sin salir uno de otro (labradores en el tiempo Inka)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHEQAMANTA LLA\u00d1U UNUY:<\/span> <\/strong>s. pa\u00f1o fino, muy delgado y suave <\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHEQAN:<\/span> <\/strong>adj. derecho; recto; vertical; perpendicular; directo; justo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHEQAN SIMI:<\/span> <\/strong>adj. sincero; que cumple fielmente lo que dijo y no enga\u00f1a<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHEQAN SONQO:<\/span> <\/strong>adj. sincero; verdadero (fiel de confianza, que ni encubre ni hurta ni esconde ni haze menos de lo que le entregan)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHEQANPIRUNA:<\/span> <\/strong>s.(ant) forastero<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHEQAPAQ:<\/span> <\/strong>adj. evidente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHEQAQ:<\/span> <\/strong>adj. verdadero; positivo; cierto; efectivo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHEQAQ:<\/span> <\/strong>s. verdad; evidencia; cierto<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHEQAQCHAY:<\/span> <\/strong>v.tr. aclarar; confirmar; verificar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHEQAQMANTA:<\/span> <\/strong>adv.m. indudable; de verdad<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHEQAQTA:<\/span> <\/strong>adv.m. sincero; honrado; verdadero<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;EQCHE:<\/span> <\/strong>s. pecas; manchas en plumaje o piel; peca<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;EQCHE:<\/span> <\/strong>adj.(col) gris<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;EQCHE:<\/span> <\/strong>s.(bot) chchejche; planta cuyas ra\u00edces se usan para te\u00f1ir de amarillo <\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;EQCHE; CH&#8217;IKCHI:<\/span> <\/strong>adj. moteado; matizado; varios colores<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHEQCHI:<\/span> <\/strong>s. sonrisa<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;EQCHI P&#8217;ACHA:<\/span> <\/strong>s.(tex) sayal; jerga<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;EQECHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. desbaratar; esparcir; dispersar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;EQERICHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. dispersar; difundir; esparcir; expandir<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;EQEY:<\/span> <\/strong>v.tr. dispersar; salpicar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;EQMI:<\/span> <\/strong>s. estorbo; molestia; brujeria<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;EQMIKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. enojarse; ser estorbado; ser molestado; ser perturbado; estar enquieto; develarse (no poder conciliar el sue\u00f1o)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;EQMIY:<\/span> <\/strong>s. enojo; trastorno; molestia<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;EQMIY:<\/span> <\/strong>v.intr. enojarse de; enojarse contra; desvelarse; desasosegarse; tener insomnio<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHEQNI:<\/span> <\/strong>adj. antip\u00e1tico; odio; versi\u00f3n; antipat\u00eda<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHEQNIKUQ:<\/span> <\/strong>s.a. enemigo; xen\u00f3fobo; rencoroso<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHEQNINA:<\/span> <\/strong>adj. aborrecible; odioso; abominable<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHEQNINAKUY:<\/span> <\/strong>v.recip. odiarse (uno a otro); detestarse (uno a otro)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHEQNIPAKUQ:<\/span> <\/strong>s.a. lleno de odio; odioso; rencoroso<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHEQNIPAKUY:<\/span> <\/strong>s. aborrecimiento<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHEQNIPAKUY:<\/span> <\/strong>v.tr. aborrecer; detestar; abominar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHEQNISQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. odiado; aborrecido; malquerido<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHEQNIY:<\/span> <\/strong>v.tr. odiar; aborrecer; despreciar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHEQNIY:<\/span> <\/strong>v.tr. odiar; aborrecer; despreciar; detestar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;EQOLLO:<\/span> <\/strong>s.(zoo) ruise\u00f1or; ruise\u00f1or aborigen<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;EQOY:<\/span> <\/strong>s. escultura<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;EQOY:<\/span> <\/strong>v.tr. tallar la piedra; labrar la piedra; labrar en piedra<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;EQTA:<\/span> <\/strong>adj.(1) medio; media<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;EQTA:<\/span> <\/strong>num.fract. mitad<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;EQTA:<\/span> <\/strong>s. parte; astilla; mitad; raja; ranura; hedija; hendidura; abertura; grieta<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;EQTA:<\/span> <\/strong>s.(mat) divisi\u00f3n; parte; fracci\u00f3n; quebrado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHEQTA RUNKU:<\/span> <\/strong>s.(agr)(his) medio cesto cortado por medio (en la agricultura inc\u00e1ica)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;EQTASQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. le\u00f1a rajada; partido<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;EQTAY:<\/span> <\/strong>v.intr. agrietarse, rajarse; fraccionar; hender<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;EQTAY:<\/span> <\/strong>v.tr. dividir; partir; rajar; hacer le\u00f1a de un tronco; partir madera; rajar le\u00f1a; abrir; hender; partir le\u00f1a; dividir por medio<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;ERAQE:<\/span> <\/strong>s. combate<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHERQAN:<\/span> <\/strong>s. regi\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHH:<\/span> <\/strong>fon. (fonema conson\u00e1ntico, africado, palatal, simple, sordo); (consonante africada palatal aspirada sorda); \/chh\/ consonante africada aspirada palatal<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHHACHU:<\/span> <\/strong>adj. andrajoso; harapiento; velludo; peludo; lanudo; haraposo; trapiento<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHHAFCHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. sacudir; agitar; zarandear<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHHALARIY:<\/span> <\/strong>v.tr. trocar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHHALAY:<\/span> <\/strong>s. trueque<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHHALAY:<\/span> <\/strong>v.tr. trocar; canjear; cambiar; efectuar canjes; baratear; intercambiar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHHALLA:<\/span> <\/strong>adj. liviano; ligero<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHHALLA:<\/span> <\/strong>s.(agr) planta seca; v\u00e1stago del ma\u00edz sin mazorca; tallo y oja de maiz; forraje; espadas y tallos secos del ma\u00edz, haba u otros cereales; tallo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHHALLALA; CHHALLALLA:<\/span> <\/strong>adj. f\u00e1cil<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHHALLU:<\/span> <\/strong>adj. rajado; destrozado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHHALLUY:<\/span> <\/strong>v.tr. trillar; destrozar; destrozar cosas que se rompen con el sonido de cristal<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHHALUY:<\/span> <\/strong>v.tr. estrellar vidrio; romper cosas con ruido de vidrio; trillar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHHANQA:<\/span> <\/strong>adj. granulado; \u00e1spero<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHHAPA:<\/span> <\/strong>s.(mik) salvado; afrecho<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHHAPHCHISQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. sacudido<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHHAYNA; CHAY HINA:<\/span> <\/strong>adv.m. as\u00ed; de ese modo; como eso; en tal manera; en esa manera<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHHAYNATA:<\/span> <\/strong>conj. as\u00ed como<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHHELQOY:<\/span> <\/strong>v.tr. ara\u00f1ar; arrancar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHHIKA:<\/span> <\/strong>adj. mucho; muchos; largos; abundante; excesivo; tanto<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHHIKA:<\/span> <\/strong>adv.preadj. tan; tanto; mucho; cuanto; (suele emplearse en forma ir\u00f3nica)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHHIKA; CHHIKAN; CHIKA:<\/span> <\/strong>adj. grande<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHHIKANKAMA:<\/span> <\/strong>expr. \u00a1Hasta la vista!; \u00a1Hasta luego!<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHHILLPA:<\/span> <\/strong>s. astilla<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHHOQO:<\/span> <\/strong>s. candado; brazalete<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHHUCHU:<\/span> <\/strong>s. curandero<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHHUKRUNA; CHHURUNA:<\/span> <\/strong>s.(zoo.ana) pico; pico de ave<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHHULLA:<\/span> <\/strong>s. roc\u00edo; llovizna; escarcha<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHHULLAY:<\/span> <\/strong>v.impers. caer roc\u00edo; rociar; escarchar; escarchar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHHULLCHU:<\/span> <\/strong>s.(mus) campanilla<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHHULLI:<\/span> <\/strong>s.(med) gripe; catarro; resfriado; estado morboso<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHHULLI HAP&#8217;IY:<\/span> <\/strong>v.pron. resfriarse; constiparse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHHULLI ONQOY:<\/span> <\/strong>s.(med) resfriado; constipado; catarro<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHHURU:<\/span> <\/strong>s.(zoo.ana) pico; pico de ave<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-CHI:<\/span> <\/strong>suf.am. [putativo]; posible; quiz\u00e1s; [conjetura]<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-CHI-:<\/span> <\/strong>suf.ve. [causativo]; hacer a alguien hacer algo; permitir<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;ICHI:<\/span> <\/strong>s. suciedad; mancha; grasa; mugre<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHICHILLA:<\/span> <\/strong>s.(tex) franjilla delgada molinillo para guarnici\u00f3n de la manta; cierto tipo de tejido de colores combinados que se sobreteje alrededor de los bordes de aguayos, chuspas, etc.<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;ICHILLA:<\/span> <\/strong>s.(tex) trenza de veinticuatro madejas, cuatro de ellas dobladas (veintiocho madejas en total); rapacejo fleco<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHICHU:<\/span> <\/strong>adj. embarazada; pre\u00f1ada; encinta; pre\u00f1ada (animales); pre\u00f1ada (animal)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHICHU:<\/span> <\/strong>s.(1) mujer embarazada; animal pre\u00f1ado; encinta; pre\u00f1ada<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHICHUYAKUY:<\/span> <\/strong>v.tr. concebir<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHICHUYAY:<\/span> <\/strong>v.intr. embarazarse; ponerse pre\u00f1ada; concebir<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;IKANA:<\/span> <\/strong>s.(zoo.ana) pico; pico de ave<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;IKAY:<\/span> <\/strong>v.tr. picar; picotear; picar las aves<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHIKCHI:<\/span> <\/strong>adj.(1) dentadura rala<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHIKCHI:<\/span> <\/strong>s.(met)(aym) granizo; granizo menudo; graniso; granizada; granizo menadito<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;IKCHI MISI:<\/span> <\/strong>s.(zoo) gato moteado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHIKCHIPA:<\/span> <\/strong>s.(bot) tagetes<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHIKCHIY:<\/span> <\/strong>v.impers.(met)(aym) granizar; granisar; caer granizo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;IKCHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. brotar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHIKI:<\/span> <\/strong>s.(1) desgracia; mal ag\u00fcero; adversidad; peligro; riesgo inminente; riesgo; desventura; adversidad; malag\u00fcero; envidia<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHIKIKUY:<\/span> <\/strong>s. envidia<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHIKIKUY:<\/span> <\/strong>v.tr. envidiar; tener envidia<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHIKIMACHU:<\/span> <\/strong>s.(med)(p.aym) enfermedad tropical que causa piel amarilla, ojos grandes y pies grandes (\u00abpiel de homre viejo\u00bb)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHIKLAYU:<\/span> <\/strong>s.(top) capital departamental de Lambayeque en Per\u00fa; (esp.) Chiclayo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;IKLLU:<\/span> <\/strong>s. selecci\u00f3n; elecci\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHIKMU; CH&#8217;IKMU:<\/span> <\/strong>s.(bot) tr\u00e9bol; especie de tr\u00e9bol de flores rosadas usado como medicina para la vista y para fracturas de huesos del ganado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHIKUCHA:<\/span> <\/strong>s.(p.esp) muchachito; chiquito<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;ILA:<\/span> <\/strong>adj.(1) duro; resistente; fuerte; resistente; muy resistente; consistente; s\u00f3lido<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;ILA ALLPA:<\/span> <\/strong>s. suelo duro<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;ILA RUMI:<\/span> <\/strong>s. piedra dura; guijarro<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHILI:<\/span> <\/strong>s.(bot) yarina; palma de marfil<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHILI; CHILI-CHILI:<\/span> <\/strong>s.(tex) motivo pallay en tejidos (significado: geranio)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHILI-CHILI; CHILI:<\/span> <\/strong>s.(bot) especie de geranio herb\u00e1ceo usado como medicina contra las aftas<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHILINA:<\/span> <\/strong>s.(ana) m\u00e9dula espinal; m\u00e9dula osea; m\u00e9dula; tu\u00e9tano; m\u00e9dula (espinal); espinal<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;ILLA:<\/span> <\/strong>s.(ana) vejiga<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;ILLA:<\/span> <\/strong>s.(ana) vena cava<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;ILLCHIQ:<\/span> <\/strong>s. l\u00edquido filtrado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;ILLCHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. filtrar; exudar; filtrar agua u otro l\u00edquido; rezumar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;ILLI K&#8217;UTU; CH&#8217;ILLIK&#8217;UTU; CH&#8217;ILLIKU:<\/span> <\/strong>s.(zoo) grillo; saltamontes<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;ILLIKU:<\/span> <\/strong>s.(zoo) grillo; saltamontes<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;ILLILLILLIY:<\/span> <\/strong>v.intr.onom. hacer ruido la grasa, sudor o pringue<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;ILLKA:<\/span> <\/strong>s.(bot)(2) chillca; planta usada para te\u00f1ir de amarillo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;ILLKA; CH&#8217;ILKA:<\/span> <\/strong>s.(bot)(1) chilca; especie de arbusto; tallo que se emplea en cesteria y en techado de casas; chilca (planta andina de flores blancas y hojas dentadas y aceitosas. Estas hojas calentadas en fog\u00f3n sirven para poner emplastos en las dislocaduras); chillca; planta usada para te\u00f1ir de amarillo; planta usada para te\u00f1ir de amarillo o amarillo verdoso; arbusto de flores blancas del g\u00e9nero de las radicas, empleado como combustible, y de cuyas cenizas se aprovecha para la preparaci\u00f3n de la llipt&#8217;a<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;ILLMIY:<\/span> <\/strong>v.intr. gui\u00f1ar; gui\u00f1ar con el ojo; pesta\u00f1ar; parpadear involuntario; parpadear; cerrar los ojos<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;ILLPI:<\/span> <\/strong>s.(2) c\u00e1scara de tub\u00e9rculos; cut\u00edcula<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;ILLPI:<\/span> <\/strong>s.(3) fragmento; m\u00ednima parte<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;ILLPIY:<\/span> <\/strong>v.tr. rajar; rasgar; sacar fragmentos muy peque\u00f1os a un objeto; pellizcar la oreja<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;ILLU:<\/span> <\/strong>adj. negro oscuro; negro retinto<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;ILLU:<\/span> <\/strong>s. holl\u00edn; tizne; ceniza negra<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHILLWAR:<\/span> <\/strong>s.(bot) especie gram\u00ednea de la puna<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHIMPA; CHINPA:<\/span> <\/strong>s.(1) costa; orilla; banda del r\u00edo; banda (otra banda de un r\u00edo); la otra ribera; otra orilla del r\u00edo; parte frontal; oposici\u00f3n; otro lado; orilla opuesta del r\u00edo; quebrada o barranco que est\u00e1 al frente de uno<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHIMPAKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. atravesar; transmitirse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHIMPAY:<\/span> <\/strong>v.mov. acercarse; asomar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHIMPAY:<\/span> <\/strong>v.tr.(mil) trabar combate<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHIMPAYKAMUY:<\/span> <\/strong>v.mov. acercarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHIMPAYKUY:<\/span> <\/strong>v.mov. acercarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHIMPU:<\/span> <\/strong>s.(2) medida; marca; se\u00f1al; se\u00f1al de lana; hilo o borlilla de colores<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHIMPU OQLLO:<\/span> <\/strong>s.(per) hermana del Inka Wayna Qhapaq<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;IN:<\/span> <\/strong>adj. silencioso; silencio; yermo; desierto (adj.); silencioso; soledoso<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;IN:<\/span> <\/strong>s. silencio<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHINA:<\/span> <\/strong>s. hembra (animal); hembra; animal del sexo femenino; criada<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHINA HAWAQ&#8217;OLLAY:<\/span> <\/strong>s.(bot) especie de cactus de flores blancas y espinas amarillas que se usa para obtener agua<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHINA MULLI:<\/span> <\/strong>s.(bot) especie de \u00e1rbol molle<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHINAKU:<\/span> <\/strong>adj. homosexual; afeminado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHINCHA:<\/span> <\/strong>adj.(geo) septentrional<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHINCHA:<\/span> <\/strong>s.(geo) norte; orientaci\u00f3n septentrional<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHINCHA:<\/span> <\/strong>s.(tri) pueblo que existe al norte del Cuzco<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHINCHASUYU; CHINCHAYSUYU:<\/span> <\/strong>s.(top) uno de los cuatro territorios grandes del Tahuantinsuyo o Imperio incaico; region del norte; una de las cuatro partes del Per\u00fa, desde la parroquia de Santa Ana del Cuzco hasta Quito o Pasto; norte<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHINCHAY:<\/span> <\/strong>s.(zoo) ocelote; tigrillo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHINCHI:<\/span> <\/strong>s.(bot) variedad de aj\u00ed peque\u00f1o y picante<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHINCHI PUTU:<\/span> <\/strong>s.(zoo)(p.esp) monito de bolsillo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHINCHIRKUMA; CHINCHILKUMA:<\/span> <\/strong>s.(bot) chinchilcuma; especie de arbusto; planta que se usa para los males del coraz\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHINCHIRU:<\/span> <\/strong>s.(top) pueblo en el departamento del Qosqo, provincia de Urupampa (Per\u00fa); (esp.) Chinchero (sinchi &#8216;fuerte&#8217;?)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHINISKU:<\/span> <\/strong>s.(mus) tri\u00e1ngulo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHINKA:<\/span> <\/strong>s. p\u00e9rdida; extrav\u00edo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHINKACHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. perder; extraviar; desorientar; hacer perder; hacer desaparecer<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHINKAKUY:<\/span> <\/strong>v.mov. desaparecer; evadirse; fugarse; perderse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHINKANA:<\/span> <\/strong>s.(2) caverna; laberinto<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHINKAPUY:<\/span> <\/strong>v.mov. desaparecer; extinguirse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHINKAQ:<\/span> <\/strong>s.a. desaparecido; evadido; pr\u00f3fugo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHINKARIY:<\/span> <\/strong>v.intr. perderse; desaparecer; desvanecerse; desmayarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHINKASQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. perdido; extraviado; desorientado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHINKAY:<\/span> <\/strong>v.mov. perderse; desaparecer; extraviarse; desaparecer; evadir<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHINKAY:<\/span> <\/strong>v.tr. perder<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHINKAYACHIY:<\/span> <\/strong>v.intr. caer; hundirse; sumergirse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;INKIL:<\/span> <\/strong>s.(bot) berro de agua; especie de planta acu\u00e1tica<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;INLLA:<\/span> <\/strong>adv.m. sin ruido; silenciosamente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;INLLAPI:<\/span> <\/strong>adv.m. en silencio<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;INNIQ LLAQTA:<\/span> <\/strong>s. pueblo que no tiene gente; pueblo donde hay gran soledad y silencio sin ruido alguno<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHINPA:<\/span> <\/strong>adv.l. al otro lado; al frente; enfrente; en frente; frente a; a otro lado; opuesto<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHINPA:<\/span> <\/strong>s.(fil) oposici\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHINPACHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. contagiar; examinar; hacer pasar al frente; acercar; transbordar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHINPAY:<\/span> <\/strong>v.tr. atravesar; cruzar; vadear un curso de agua; entrar al agua y caminar por ella; pasar a la otra orilla; cruzar un r\u00edo; atravesar el r\u00edo de una orilla a la otra; vadear; pasar el r\u00edo; pasar al frente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHINPU; CHIMPU:<\/span> <\/strong>s.(1) nimbo; aureola; sigla; conglomerado; halo; nimbo aureola<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHINPUSQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. medido; marcado; cosa se\u00f1alada con lana; aureolado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHINRU:<\/span> <\/strong>adj. inclinado; ladeado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHINRU:<\/span> <\/strong>s. lado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHINRUY:<\/span> <\/strong>v.intr. ladearse; inclinarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHINUNAKUY:<\/span> <\/strong>v.recip. acariciarse y regalarse las palomas con el pico y besarse; arrullarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;INYAY:<\/span> <\/strong>v.intr. callarse; callar; enmudecer; guardar silencio; cesar el ruido<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;I\u00d1I:<\/span> <\/strong>adj. min\u00fasculo; chafado; muy menudo de tama\u00f1o \u00ednfimo; muy menudo; menudo; diminuto<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;I\u00d1I:<\/span> <\/strong>s.(zoo) pez muy peque\u00f1o<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;IPA:<\/span> <\/strong>s.(1) red de mimbre o de correa para embalar mercancias; red hecha de correas cortadas de cuero para embalar frutas u otros productos, especialmente para transportar; hato de algo apretado y entrelazado; canastilla o redecilla; ladronzuelo; fardo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;IPANA:<\/span> <\/strong>s. brazalete; manilla; anillo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;IPAY:<\/span> <\/strong>v.tr. embalar; empaquetar; apretar; prensar; embrollar; enredar; entrabar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHIPHCHIRIY:<\/span> <\/strong>v.intr. brillar; chispear<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHIPI:<\/span> <\/strong>s.(zoo) mono<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;IPIPIPIQ:<\/span> <\/strong>s.a. cosa que relumbra; cosa que hace visos; vestido de seda; vestido nuevo con lustre<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHIPIPIPIY:<\/span> <\/strong>v.intr. brillar; reverberar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;IPIPIPIY:<\/span> <\/strong>v.intr. resplandecer; relucir (espejo, argenter\u00eda); lucir (ropa nueva, seda)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;IPU:<\/span> <\/strong>adj. taca\u00f1o; ajustado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;IPU:<\/span> <\/strong>s.(med) arruga<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;IPUY:<\/span> <\/strong>v.tr. cerrar; coser frunciendo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;IQALU:<\/span> <\/strong>s. ni\u00f1o o ni\u00f1a zurdo (se manifiesta con esta disposici\u00f3n alrededor de los tres a\u00f1os de edad. Se dice que ellos tienen poderes mentales especiales)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHIRA:<\/span> <\/strong>s.(bot) germen de locoto; pepita; semilla de aji o semilla menuda de ciertas plantas; pepa de locoto o aj\u00ed<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHIRAPA:<\/span> <\/strong>s.(met)(1) lluvia con sol; llovizna; gar\u00faa con sol; arco iris; neblina con arco iris; lluvia en pleno sol<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHIRAPAY:<\/span> <\/strong>v.impers.(met) lloviznar con sol; lloviznar; garuar con sol<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHIRAW:<\/span> <\/strong>s.(1) invierno<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHIRAW PACHA:<\/span> <\/strong>s.(1) invierno<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHIRAW PACHA:<\/span> <\/strong>s.(2) primavera<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHIRAW PARA:<\/span> <\/strong>s. mollina; lluvia menudita; gar\u00faa lime\u00f1a<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHIRAW TIMPU:<\/span> <\/strong>s.(p.esp) temporada fr\u00eda y seca<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;IRAWASQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. saba\u00f1\u00f3n; herida causada por fr\u00edo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;IRAWAY:<\/span> <\/strong>v.intr. helarse; congelarse; solidificarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;IRAWAY:<\/span> <\/strong>v.pron. sangrar a causa de fr\u00edo; picar a causa de fr\u00edo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHIRI:<\/span> <\/strong>adj. fr\u00edo; helado; frigido; fr\u00edgido<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHIRI:<\/span> <\/strong>s.(med) lo fr\u00edo (que da\u00f1a); temperatura o esencia fr\u00eda en la comida o alrededor que entra el cuerpo y causa enfermedad<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;IRI:<\/span> <\/strong>s. gre\u00f1a; cabello chascoso; cabello ondulado; cabello crespo; cabellos gre\u00f1udos<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHIRI; CHHIRI:<\/span> <\/strong>adj. fr\u00edo; helado; frigido; friolento; que siente fr\u00edo; que hace fr\u00edo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHIRI; CHHIRI:<\/span> <\/strong>s. fr\u00edo; helada<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHIRICHIKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. resfriarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHIRICHIQ:<\/span> <\/strong>s. refrigerador<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;IRI-CH&#8217;IRI:<\/span> <\/strong>s.(bot) grindelia; especie de hierba o arbusto<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHIRIHUNP&#8217;I; CHIRI HUMPI:<\/span> <\/strong>s.(med) escalofr\u00edo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHIRIMAWAY:<\/span> <\/strong>s.(bot) anan\u00e1; pi\u00f1a<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHIRIMITA:<\/span> <\/strong>s. invierno<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHIRIMUYU; CHIRIMUYA:<\/span> <\/strong>s.(bot) variedad de \u00e1rbol con frutos dulces; chirimoyo; chirimoya<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;IRIRINKA; CHIRIRINQA:<\/span> <\/strong>s.(zoo) mosca grande azul que pone sus huevos en carne; moscarda; moscard\u00f3n; mosc\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHIRIWANMI:<\/span> <\/strong>expr. tengo fr\u00edo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHIRIWASHANMI:<\/span> <\/strong>expr. hace fr\u00edo; tengo fr\u00edo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHIRIY:<\/span> <\/strong>v.impers. hacer fr\u00edo; estar fr\u00edo; tener fr\u00edo; helar; hacer frio; sentir fr\u00edo; tener fr\u00edo; hacer fr\u00edo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHIRIY:<\/span> <\/strong>v.impers. hacer fr\u00edo; estar fr\u00edo; tener fr\u00edo; helar; hacer frio<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHIRIYACHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. enfriar; hacer enfriar; entibiar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHIRIYASQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. enfriado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHIRIYAY:<\/span> <\/strong>v.intr. enfriarse; tener fr\u00edo; cuajarse; solidificarse; enfriar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHIRMA:<\/span> <\/strong>s.(met) aguacero<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHIRMAY:<\/span> <\/strong>v.tr. da\u00f1ar; perjudicar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHIRU:<\/span> <\/strong>s. lado; parte lateral; costado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHIRU:<\/span> <\/strong>s.(ana) costado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;IRU:<\/span> <\/strong>s. caballo peque\u00f1o y fuerte<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;IRWARA:<\/span> <\/strong>s. fr\u00edo penetrante<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;IRWAY; CH&#8217;ARWAY:<\/span> <\/strong>v.tr. exprimir; exprimir la ropa lavada; extraer el jugo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;IS CH&#8217;IS \u00d1IY:<\/span> <\/strong>v.dic. decir p\u00edo p\u00edo (polluelos)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;ISI:<\/span> <\/strong>adv.t. anoche; ayer en la noche; noche; cominzo de la noche; la noche de ayer en su comienzo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;ISI:<\/span> <\/strong>s. tarde; noche<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;ISIN CH&#8217;ASKA:<\/span> <\/strong>s.(ast) lucero de la tarde<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;ISIYAY:<\/span> <\/strong>v.impers. atardecer; venir la tarde; anochecer; anochecer; ponerse el sol<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHITA:<\/span> <\/strong>s.(zoo) oveja; chivo; cabro, cabra; cordero; cr\u00eda de los animales acostumbrados con los humanos; cr\u00eda hu\u00e9rfana (mascota); mascota<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHITAY:<\/span> <\/strong>v.tr. favorecer<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;ITI:<\/span> <\/strong>adj. \u00e1gil; diligente; activo; vivo; perspicaz; h\u00e1bil; presuroso<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;ITI:<\/span> <\/strong>s.(k) enano; ni\u00f1o (edad); cabrito; buche; ni\u00f1o; peque\u00f1o; rapazuelo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;ITI CH&#8217;USPI:<\/span> <\/strong>s.(zoo) mosquito<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;ITILLA:<\/span> <\/strong>adj. \u00e1gil<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;ITIRIPUY:<\/span> <\/strong>v.intr. estar alerto; estar alerta<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;ITIYAY:<\/span> <\/strong>v.tr. animar; agilizarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHIWAKU; CHIWILLU:<\/span> <\/strong>s.(zoo) tordo; zorzal gris; p\u00e1jaro del valle; zorzal; p\u00e1jaro dentirrostro<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;IWAY:<\/span> <\/strong>v.tr. escurrir (ropa, otra cosa torci\u00e9ndola, comidas)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHIWCHI:<\/span> <\/strong>s.(zoo) pollo; polluelo de las aves; pollito<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHIWILLU:<\/span> <\/strong>s.(zoo) tordo; zorzal gris; p\u00e1jaro del valle; zorzal; especie de ave<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHIWO:<\/span> <\/strong>s.(zoo)(esp) cabra; chivo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;IYA:<\/span> <\/strong>s.(zoo) liendre; huevo de piojo; huevo de par\u00e1sito; liendra; huevo del piojo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;IYA K&#8217;UTU:<\/span> <\/strong>adj.(k) come liendres; desaseado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;IYASAPA:<\/span> <\/strong>adj. piojoso; pulgoso; lleno de liendres; liendroso<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;OHO HAP&#8217;IY; CH&#8217;OQO HAP&#8217;IY:<\/span> <\/strong>v.pron. hacerse tos<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;OHO ONQOY; CH&#8217;OQO ONQOY:<\/span> <\/strong>s.(med) tos<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;OLLQE:<\/span> <\/strong>adj. arrugado; accidentado; ondulado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;OLQE:<\/span> <\/strong>s. arruga<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;ONQANA:<\/span> <\/strong>adj. dulce que sirve para chupar; pastilla; caramelo; sorbete<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;ONQAY:<\/span> <\/strong>v.tr. absorber; sorber; chupar; succionar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHONTA:<\/span> <\/strong>s. madera muy oscura y dura de la selva; palo duro<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHOQAQ:<\/span> <\/strong>s.a. arrojador; lanzador<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHOQASQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. arrojado; botado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHOQAY:<\/span> <\/strong>v.tr.(1) tirar; arrojar; lanzar; arrojar; tirar; botar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHOQCHI:<\/span> <\/strong>adj. flacucho; esquel\u00e9tico; escu\u00e1lido; flaco; raqu\u00edtico<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHOQE:<\/span> <\/strong>s.(min) metal; mineral; oro puro; oro fino<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHOQE CHALLWA:<\/span> <\/strong>s.(zoo) anchoveta<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHOQE CHINCHAY:<\/span> <\/strong>s.(ast)(2) Tigrillo de Oro: cola del Escorpi\u00f3n (o mancha oscura en la cola) (proveniencia: Sonqo); constelaci\u00f3n del jaguar u ocelote; constelaci\u00f3n del hombre celestial, Pastor, Cazador<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;OQE RUNA:<\/span> <\/strong>s.(his) ponderaci\u00f3n del trabajador incansable hasta vejez<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;OQHO; CH&#8217;OHO; CH&#8217;OQO:<\/span> <\/strong>s.(med) tos; tos convulsiva; tos persistente; asfixia; coqueluche<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;OQHOY; CH&#8217;OHOY; CH&#8217;OQOY:<\/span> <\/strong>v.intr. toser; toser con esfuerzo y persistencia; expectorar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHOQLLO WAYK&#8217;U:<\/span> <\/strong>s. mazorca de ma\u00edz cocida; choclos cocidos<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHOQLLO; CHOQLO:<\/span> <\/strong>s.(bot) choclo; mazorca de ma\u00edz tierno; ma\u00edz tierno<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;OQ\u00d1A:<\/span> <\/strong>adj.(col) verde (color)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;OQ\u00d1E; CH&#8217;OQ\u00d1I:<\/span> <\/strong>s.(med) lega\u00f1a; suciedad en las cejas; laga\u00f1a<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;OQ\u00d1I:<\/span> <\/strong>adj. ciego de un ojo; lega\u00f1oso<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;OQ\u00d1I \u00d1AWI:<\/span> <\/strong>adj. de ojos sucios, lega\u00f1osos; ojos lega\u00f1osos; lega\u00f1oso<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;OQOY:<\/span> <\/strong>v.tr. beber grandes tragos y con ruido<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;OQRI:<\/span> <\/strong>s.(med) herida; lastimadura; descalabradura; da\u00f1o; lacra<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;OQRIKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. lastimarse; herirse; lacrarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;OQRIY:<\/span> <\/strong>v.intr. lastimarse; herirse; infectarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;OSAQ; CH&#8217;USAQ:<\/span> <\/strong>adj. vac\u00edo; ausente; faltante<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-CHU:<\/span> <\/strong>suf.am. [pregunta decisiva]; [negaci\u00f3n]<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHUCHAW:<\/span> <\/strong>s.(bot) mag\u00fcey; penca; cabuya; pita; flor del mag\u00fcey<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHUCHI:<\/span> <\/strong>s.(met) granizo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHUCHPAKUY:<\/span> <\/strong>v.tr. resistir<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHUCHU:<\/span> <\/strong>adj. duro; reseco; recio<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHUCHU:<\/span> <\/strong>s.(ana) seno; pez\u00f3n; teta; seno femenino; gl\u00e1ndula mamaria; mama<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;UCHU:<\/span> <\/strong>s.(bot) choloque; especie de \u00e1rbol de la familia de las sapind\u00e1ceas, crece en la Costa, Valles interandinos y Amazon\u00eda, as\u00ed como en los pa\u00edses c\u00e1lidos de Am\u00e9rica Latina. Sus frutos, unas bolitas negras cubiertas de una c\u00e1scara gruesa y blanda<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHUCHUPAKUY:<\/span> <\/strong>v.tr. competir<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHUKCHA:<\/span> <\/strong>s.(ana) cabello; pelo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHUKCHA:<\/span> <\/strong>s.(ana) cabello; pelo; cabellos<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHUKCHA K&#8217;UTU:<\/span> <\/strong>s.(zoo) lib\u00e9lula<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHUKCHA K&#8217;UTU:<\/span> <\/strong>s.(zoo) lib\u00e9lula<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHUKCHA RUTHUY:<\/span> <\/strong>v.intr. cortar el cabello<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHUKCHA RUTUSQA:<\/span> <\/strong>s. esquila; ritual, cuando primeramente cortan el cabello de los ni\u00f1os de 1 o 2 a\u00f1os<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHUKCHA SAPA:<\/span> <\/strong>adj. melenudo; cabelludo; melenudo; peludo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHUKCHU:<\/span> <\/strong>s.(med) paludismo; chucho; malaria; terciana; tercianas; escalofr\u00edos; fiebre pal\u00fadica; convulsi\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;UKCHU:<\/span> <\/strong>s. enano<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHUKCHUY:<\/span> <\/strong>v.intr. estremecerse; sentir escalofr\u00edos; temblar; tiritar; estar en cuclillas; sentarse en cuclillas<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHUKI:<\/span> <\/strong>adj. muy duro; resistente; duro; consistente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHUKI:<\/span> <\/strong>s.(agr) azada; lanza; flecha<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHUKI:<\/span> <\/strong>s.(mil) lanza; jabalina; espada<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHUKIQ \u00d1AWCH&#8217;IN:<\/span> <\/strong>s.(mil) punta de lanza<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHUKIQ \u00d1AWIN:<\/span> <\/strong>s.(mil) punta de lanza<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHUKISQA P&#8217;ACHA:<\/span> <\/strong>s.(tex) ropa bien tupida; ropa espesa, bien tejida y apretada<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHUKIY:<\/span> <\/strong>v.tr.(tex) tupir los hilos en el tejido; tupir la ropa cuando se teje<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;UKLLA; CH&#8217;OQLLA:<\/span> <\/strong>s. caba\u00f1a; choza; casa de verano; chosa; casita rustica; boh\u00edo; chabola; ramada<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;UKLLACHAKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. amontonar en formas de chozas<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;UKRU:<\/span> <\/strong>adj. duro; duro (alimento); duro y secado (como pan)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHUKU:<\/span> <\/strong>s. casco; sombrero; capa<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHUKUKUKUY:<\/span> <\/strong>v.tr. sacudir<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHUKUKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. ponerse el sombrero; ensombrerarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHUKULLU:<\/span> <\/strong>s.(tex) gorro; solideo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHUKUWITU:<\/span> <\/strong>s.(top) pueblo en el departamento del Qosqo (Per\u00fa); (esp.) Chucuito (punta de casco?)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;ULI:<\/span> <\/strong>s. perro pastor; hijo menor de todos<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;ULLA:<\/span> <\/strong>adj. sin compa\u00f1ero; impar; desigual; \u00fanico; uno; solo; uno solo; unico; asim\u00e9trico; desnivel; non; dis\u00edmil; desigual; impar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;ULLA SONQO:<\/span> <\/strong>adj. egoista<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;ULLACHAY:<\/span> <\/strong>v.tr. desnivelar; excluir<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;ULLALLATA:<\/span> <\/strong>adv.m. una sola vez<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHULLAN:<\/span> <\/strong>s.(tex) par de urdimbres para tejer un ribete<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;ULLANCHAY:<\/span> <\/strong>v.tr. parear; aunar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHULLCHU:<\/span> <\/strong>adj. enfermizo; delicado; d\u00e9bil; achacoso; descaecido; deca\u00eddo; sin fuerzas<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHULLCHU KAY:<\/span> <\/strong>s.(med) debilidad<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHULLPA:<\/span> <\/strong>s.(aym) momia; sarc\u00f3fago; tumba<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;ULLPA:<\/span> <\/strong>s. esquina de pa\u00f1o<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;ULLU:<\/span> <\/strong>s.(tex) gorra; gorro; gorro que usan los habitantes del altiplano; gorro con orejeras; bonete<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHULLUCHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. remojar; hacer remojar; disolver; hacer derretir; derretir<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHULLUNKU; CHHULLUNKA; CHHULLUNKU:<\/span> <\/strong>s. hielo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHULLUY:<\/span> <\/strong>v.intr.(2) licuarse; disolverse; remojarse; derretirse; derretir<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHULLUY:<\/span> <\/strong>v.tr. remojar; derretir; disolver; diluir<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHULU:<\/span> <\/strong>s.(esp)(2) cholo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;UMAKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. reducirse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHUMAY:<\/span> <\/strong>v.tr. desaguar; drenar; filtrar; escurrir<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;UMAY:<\/span> <\/strong>v.tr.(2) escurrir; dejar escurrir el agua de los alimentos s\u00f3lidos cocidos; exprimir; colar l\u00edquido<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHUMPI AWAY:<\/span> <\/strong>s.(spi) ceremonia de apertura de los cinturones de energ\u00eda<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHUMPI AWAY:<\/span> <\/strong>v.tr. tejer fajas; tejer las fajas energ\u00e9ticas<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHUMPI PAQO:<\/span> <\/strong>s.(spi) en m\u00edstica andina refiere a una designaci\u00f3n especial de sacerdote mistico iniciado en el arte de abrir los cinturones de energ\u00eda (chumpis)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;UMPI PAQO:<\/span> <\/strong>adj.(col) color casta\u00f1o como un paco (alpaca)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHUMPI QERO:<\/span> <\/strong>s. vaso de madera pintado a cintas o a vetas travesadas <\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHUMPILLICHIY:<\/span> <\/strong>v.tr.(tex) fajar a otro; ce\u00f1ir a otro; hacer fajar; permitirse fajar; hacer ce\u00f1ir<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHUMPILLIKUCHIY:<\/span> <\/strong>v.tr.(tex) hacer ce\u00f1ir<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHUMPILLIKUY:<\/span> <\/strong>s. cingula<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHUMPILLIKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. fajarse; ce\u00f1irse la yacolla para caminar; fajarse la faja; ponerse el cingulo; ponerse el hombre su yacolla; ce\u00f1irse la faja; ponerse la faja<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;UMPIWILLKA:<\/span> <\/strong>s.(top) provincia en el departamento del Qosqo (Per\u00fa); (esp.) Chumbivilcas<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-CHUN:<\/span> <\/strong>suf.ve. que \u00e9l &#8230;; que ella &#8230;<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;UNCHU:<\/span> <\/strong>adj. mal vestido; andrajoso; salvaje; inculto; no civilizado; incivilizados; salvajes; selv\u00edcola<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;UNCHU:<\/span> <\/strong>s.(tex) motivo pallay en tejidos (significado: ind\u00edgena de la selva)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;UNCHU; CH&#8217;UNCHO; CHUNCHU:<\/span> <\/strong>s. ind\u00edgena de la selva; pueblo belicoso que habitaba el r\u00edo Madre de Dios; nativo de la selva; indios de guerra o salvajes; b\u00e1rbaro (palabrota para los nativos de la selva)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;UNCHUL:<\/span> <\/strong>s.(ana) intestinos; intestino; tripa<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;UNCHULMAYU:<\/span> <\/strong>s.(top) r\u00edo en la ciudad de Cuzco<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;UNI:<\/span> <\/strong>s.(med) lega\u00f1a<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHUNKA:<\/span> <\/strong>num.c. diez; el n\u00famero 10; decena<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHUNKA HUKNIYOQ:<\/span> <\/strong>num.c. once<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHUNKA ISKAYNIYOQ:<\/span> <\/strong>num.c. doce<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHUNKA ISKAYNIYOQ URA:<\/span> <\/strong>adv.t. las doce<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHUNKA ISQ&#8217;UNNIYOQ:<\/span> <\/strong>num.c. diecinueve<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHUNKA KIMSAYOQ:<\/span> <\/strong>num.c. trece<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHUNKA \u00d1EQEN:<\/span> <\/strong>num.o. d\u00e9cimo; d\u00e9cimo,a<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHUNKA PICHQ&#8217;AYOQ:<\/span> <\/strong>num.c. quince<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHUNKA PUSAQNIYOQ:<\/span> <\/strong>num.c. dieciocho<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHUNKA QANCHISNIYUQ; CHUNKA K&#8217;ANCHISNIYUQ:<\/span> <\/strong>num.c. diecisiete<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHUNKA SOQTAYOQ:<\/span> <\/strong>num.c. diecis\u00e9is; dieciseis<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHUNKA TAWAYOQ:<\/span> <\/strong>num.c. catorce<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHUNKANA:<\/span> <\/strong>s. juego de azar; dado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHUNKU:<\/span> <\/strong>s. cari\u00f1o; ternura<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;UNKU:<\/span> <\/strong>s. gent\u00eda; muchedumbre<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-CHUNKU:<\/span> <\/strong>suf.ve. que ellos &#8230;; que ellas &#8230;<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;UNKU CH&#8217;UNKU RUNAKUNA:<\/span> <\/strong>s. gent\u00eda; muchedumbre<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;UNKU RUNA:<\/span> <\/strong>s. gent\u00eda; muchedumbre<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;UNKUNAKUY:<\/span> <\/strong>v.recip. apretujar; api\u00f1arse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;UNKUNASQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. gent\u00eda; muchedumbre<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;UNKUY:<\/span> <\/strong>v.tr. empujar (gente); apretujar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;UNKUYKUY:<\/span> <\/strong>v.tr. apretujar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHUNO:<\/span> <\/strong>adj. sin pabell\u00f3n de la oreja; desorejado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;UNPI CHUKCHA; CH&#8217;UMPI CHUKCHA:<\/span> <\/strong>s. cabellos casta\u00f1os; cabello casta\u00f1o<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHUNPI; CHUMPI:<\/span> <\/strong>s.(tex) faja; cintur\u00f3n; correa; faja para ce\u00f1ir la cintura; cinto<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;UNPI; CH&#8217;UMPI:<\/span> <\/strong>adj.(col) casta\u00f1o; caf\u00e9 oscuro; marr\u00f3n; color casta\u00f1o; casta\u00f1o oscuro; color marr\u00f3n; alaz\u00e1n; pardo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHUNPIKUY; CHUMPIKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. fajarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHUNTA:<\/span> <\/strong>s.(bot) chonta; chunda; pejibaye; palmera; especie de palma de la selva (uso principal: alimento, construcci\u00f3n); especie de \u00e1rbol de la selva, de madera muy dura; palma<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHUNTA PAQPA:<\/span> <\/strong>s.(bot) cabuya blanca<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHUNYA:<\/span> <\/strong>s. papa cocida<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;U\u00d1U:<\/span> <\/strong>s. chu\u00f1o; papas secas; papas deshidratadas, secadas al sol; papa helada y secada al sol; papa deshidratada, negra<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;U\u00d1UCHAY:<\/span> <\/strong>v.tr. hacer chu\u00f1o de tub\u00e9rculos; deshidratar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHUPA:<\/span> <\/strong>s.(bot.ana) ra\u00edz<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHUPA:<\/span> <\/strong>s.(zoo.ana) cola; rabo; extremidad de alg\u00fan objeto; cola; rabo; rabadilla; coxis; salamero; rabo; mango<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;UPA:<\/span> <\/strong>s.(ana) pantorrilla; pierna<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHUPAKURU:<\/span> <\/strong>s.(tex) fleco<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHUPANCHAY:<\/span> <\/strong>v.tr. a\u00f1adir (al final de algo)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHUPI:<\/span> <\/strong>s. sopa de papas; sopa; sopa de fideos; almuerzo que se toma al mediod\u00eda o a primeras horas de la tarde; sopa de patata, carne, verduras y otros condimentos<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;UPU; CHUPU:<\/span> <\/strong>s.(med) grano; absceso; abceso; papera; for\u00e9nculo; divieso; for\u00fanculo; tumor; hinchaz\u00f3n; ampolla; hinchaz\u00f3n de la piel; tumor purulento; postema<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHUPULLO:<\/span> <\/strong>s. taranieto; tataranieto; nieta; biznieto; descendencia<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHUPULU:<\/span> <\/strong>s. ascendencia; origen<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;UPUY:<\/span> <\/strong>v.intr. ser infectado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;URA:<\/span> <\/strong>s.(geo) pantano; terreno manantial<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHURAKUY:<\/span> <\/strong>v.intr.(1) alistarse; entrometerse; ponerse exponerse; situarse; ubicarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHURANA:<\/span> <\/strong>s. armario; lo que sirve para poner; arc\u00f3n; alacena; c\u00f3moda; cosa en que se pone; lugar u objeto para guardar; m\u00e9nsula s; repisa<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHURANAKUY:<\/span> <\/strong>v.recip. desafiarse; emular; contradecir; rivalizar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHURAPU:<\/span> <\/strong>adj. que se adorna y viste muy lucido y vistoso<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHURAPUY:<\/span> <\/strong>v.tr. devolver; reponer<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHURARINA:<\/span> <\/strong>s. estante; vasar; anaquel<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHURAY:<\/span> <\/strong>v.tr. poner; colocar; depositar; ubicar; posar; vestir; plantar; situar; reservar; guardar; poner<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHURI:<\/span> <\/strong>s.(fam) hijo; hija; ni\u00f1o (referente al padre); ni\u00f1a (referente al padre); hijo del var\u00f3n; hijo var\u00f3n (Ecuador: hijo var\u00f3n en general &#8211; Per\u00fa, Bolivia: hijo del padre); hijo del hombre; hijo o hija de un hombre; hijo del padre<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHURICHAKUY:<\/span> <\/strong>v.tr. adoptar a un hijo; adoptar (cuando un hombre adopta); adoptar por hijo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHURIYAY:<\/span> <\/strong>v.tr. procrear; engendrar; enjendrar; producir hijos; generar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHURPUY:<\/span> <\/strong>v.tr. colocar la olla sobre el fog\u00f3n; acci\u00f3n de poner la olla sobre el fog\u00f3n; poner la olla al fog\u00f3n; poner la olla en el fog\u00f3n; poner la olla para cocinar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHURU:<\/span> <\/strong>s.(zoo) vaca<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;URU:<\/span> <\/strong>s.(zoo) caracol; concha de caracol; caracol cuya concha es utilizada como instumento musical<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-CHUS:<\/span> <\/strong>suf.no. [inseguridad]; [duda]<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;USA:<\/span> <\/strong>s. espacio<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;USAQ:<\/span> <\/strong>pron.indef. nada<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;USAQ:<\/span> <\/strong>s.(ana) bazo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;USAQ:<\/span> <\/strong>s.(fis) vacuo; vac\u00edo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;USAQAPUY:<\/span> <\/strong>v.tr. borrar; tachar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;USAQTA KACHIQ:<\/span> <\/strong>s.a.(cri) Dios que da ser a lo que no es<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;USAQYACHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. vaciar; hacer desaparecer; desocupar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;USAY:<\/span> <\/strong>v.mov. ausentarse; ausentarse; salir de viaje; viajar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHUSCHA:<\/span> <\/strong>s.(zoo.ana) pata; pata de animal; los cuatro pies hasta la corva o rodilla <\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHUSI:<\/span> <\/strong>s.(tex) frazada; frazada con listones de colores naturales; cobertor (chusi es uno de sos tipos &#8211; qumpi es el otro); cobija remendada; tejido que se tiende en la cama; manta; tejido tipo alfombra; frazada muy gruesa; alfombra; cobija; manto<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHUSIQ:<\/span> <\/strong>s.(zoo) lechuza; buho; chusqui; b\u00faho peque\u00f1o y agorero, anunciaba las novedades del vencidario<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHUSKU:<\/span> <\/strong>s. mestizo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;USKU:<\/span> <\/strong>s. rabia; ira<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;USKULLIKUY:<\/span> <\/strong>v.tr. enojar; erizar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;USPA; CHUSPA; CHHUSPA:<\/span> <\/strong>s.(tex) bolsita de cuero, lana, buche o vejiga de suri que se utiliza para llevar coca o tabaco; bolsa peque\u00f1a que sirve para llevar la coca; bolsa de indios, bolsa de hombre que la traen del hombro colgada; bolsa de coca; bolsa<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;USPI:<\/span> <\/strong>s.(zoo) mosca; mosco; abeja; mosquito; insecto<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;USTIKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. desvestirse; desnudarse; despojarse; descubrirse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;USTIY:<\/span> <\/strong>v.tr. desvestir; desnudar; despellejar; abrir; desollar; excoriar; arrebatar; desarropar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHUTARISQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. extenso; tenso<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHUTAY:<\/span> <\/strong>v.tr. tirar; jalar; estirar; extender; tesar; extraer; extender (la mano); apretar el lazo para asegurar; prolongar tirando; tezar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHUTAYUKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. estirarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;UTIKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. quitarse; quitarse la ropa; quitar (vestidos, pantal\u00f3n); dejar (vestidos, pantal\u00f3n); desnudarse; desvestirse; despojarse; descubrirse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;UTILLO:<\/span> <\/strong>adj. refinado; imitador de costumbres for\u00e1neas; currutaco; lechuguino<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;UTIY:<\/span> <\/strong>v.tr. atacar; desollar; despellejar; despojar; arrebatar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;UTU:<\/span> <\/strong>s.(ana) labios; jeta; boca saliente; jet\u00f3n; get\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;UTU:<\/span> <\/strong>s.(k) ind\u00edgena; indio; malatrasa<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;UTU:<\/span> <\/strong>s.(med) bollo; abolladura; bulto; hinchaz\u00f3n que se forma por un golpe; hinchaz\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHUTUKUY UNKUTA:<\/span> <\/strong>v.tr.(tex) desnudar la camiseta<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHUWA:<\/span> <\/strong>s. plato; plato para servirse alimentos; escudilla; plato grande<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHUWI:<\/span> <\/strong>s.(bot) fruto de legumbres; frijol; jud\u00eda<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHUWIY:<\/span> <\/strong>v.intr. jugar a los bolitos<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;UYA:<\/span> <\/strong>adj.(1) claro; transparente; limpio; inmaculado; puro; cristalino; obvio; l\u00edquido cristalino; agua clara; aguado; claro (l\u00edquido)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;UYA:<\/span> <\/strong>adj.(3) santo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;UYA P&#8217;ACHA:<\/span> <\/strong>s.(tex) ropa muy rala o clara<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;UYA UNU:<\/span> <\/strong>s. agua cristalina<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;UYACHAY:<\/span> <\/strong>v.tr. aclarar; esclarecer; hacer que se ponga cristalino el l\u00edquido; secar; explicar; clarificar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;UYA-CH&#8217;UYATA AWAY:<\/span> <\/strong>v.tr.(tex) tejer ralo o claro<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;UYANCHAY:<\/span> <\/strong>v.tr. enjuagar; enjuagar la ropa lavada u objetos<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;UYANCHAY:<\/span> <\/strong>v.tr.(ass) explicar; descifrar; definir; resolver<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;UYAYACHIY:<\/span> <\/strong>v.tr.(1) aclarar; esclarecer; asear; limpiar; hacer que se ponga cristalino el l\u00edquido; secar; cristalizar un l\u00edquido; refinar metales; purificar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;UYAYAY:<\/span> <\/strong>v.intr.(1) aclararse; ponerse cristalino un l\u00edquido; clarificarse un liquido<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;UYCHUKUY (P&#8217;ACHA):<\/span> <\/strong>v.intr. empaparse (vestido); remojarse el vestido <\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHUYK&#8217;UCHA:<\/span> <\/strong>s. taza<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHUYLLUR:<\/span> <\/strong>s.(bot)(1) chuyllur; especie de \u00e1rbol<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CHUYLLUR:<\/span> <\/strong>s.(bot)(2) chuyllur; especie de \u00e1rbol<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;UYLLUR; CHUYLLUR:<\/span> <\/strong>s.(bot) chuyllur; especie de \u00e1rbol<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;UYMAY:<\/span> <\/strong>v.tr. desaguar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">CH&#8217;UYTU:<\/span> <\/strong>adj. oval; ovalado; ovoide; ovalado; el\u00edptico; ovoideo; \u00f3valo<\/li>\n<\/ul>\n\n<ins class=\"adsbygoogle\" style=\"display:block\" data-ad-format=\"fluid\" data-ad-layout-key=\"-gw-3+1f-3d+2z\" data-ad-client=\"ca-pub-1730987954818825\" data-ad-slot=\"6691485296\"><\/ins>\n<script>\n     (adsbygoogle = window.adsbygoogle || []).push({});\n<\/script>\n\n<h2><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Letra_D\"><\/span>Letra D<span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h2>\n<p>Las palabras con D son puramente prestamos del espa\u00f1ol.<\/p>\n<ul class=\"dicc-qu-esp\">\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">DA\u00d1U:<\/span> <\/strong>s.(esp) hechizo; brujer\u00eda<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">DA\u00d1UQ:<\/span> <\/strong>s.(esp) brujo; hechicero<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">DERECHA:<\/span> <\/strong>adv.l. derecha (mano)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">DESPACHO:<\/span> <\/strong>s.(esp) ofrenda; despacho a los esp\u00edritus naturales que puede contener m\u00e1s de 200 ingredientes<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">DIBUHAY:<\/span> <\/strong>v.tr.(esp) dibujar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">DIBUHU; DIBUYU:<\/span> <\/strong>s.(esp) dibujo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">DIOSPI SUYANA:<\/span> <\/strong>s.(cri) confianza en Dios<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">DIYABLU; DIYABLO:<\/span> <\/strong>s.(esp) diablo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">DIYAGRAMA:<\/span> <\/strong>s.(esp) diagrama<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">DUMINGU:<\/span> <\/strong>s.(pun)(esp) domingo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">DYUS; YUS:<\/span> <\/strong>s.(cri)(esp) dios; Dios<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">DYUSPA AKLLANKUNA:<\/span> <\/strong>s.(cri)(p.esp) monjas<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">DYUSPA GRASYAN:<\/span> <\/strong>s.(cri)(esp) gracia de Dios<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">DYUSPA SIMIN QELQA:<\/span> <\/strong>s.(cri)(p.esp) Biblia<\/li>\n<\/ul>\n\n<h2><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Letra_E\"><\/span>Letra E<span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h2>\n<p>Varias de las palabras con E son prestamos del espa\u00f1ol.<\/p>\n<ul class=\"dicc-qu-esp\">\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">E; I:<\/span> <\/strong>fon. (fonema voc\u00e1lico alto anterior del idioma quechua); ([e]: vocal media anterior &#8211; junto a [q]\/[qh]\/[q&#8217;] y en pr\u00e9stamos del espa\u00f1ol); ([i]: vocal alta anterior &#8211; junto a [k]\/[kh]\/[k&#8217;] y, generalmente, en palabras quechuas sin [q]\/[qh]\/[q&#8217;]); (vocal alta anterior no redondeada); \/i\/ vocal alta anterior<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">EJERCITO:<\/span> <\/strong>s.(esp) ej\u00e9rcito<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ELA:<\/span> <\/strong>adj.(esp) fr\u00edo; helado; frio en mayor intensidad<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ENGA\u00d1AY:<\/span> <\/strong>v.tr.(esp) enga\u00f1ar; estafar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ENQA:<\/span> <\/strong>s. amuleto; t\u00f3tem<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ENQA:<\/span> <\/strong>s.(spi) agujero negro; que es capaz de absorber todas las energ\u00edas vitales<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ENQHEY:<\/span> <\/strong>v.intr. gemir; gimotear; lloriquear<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">EQEQO:<\/span> <\/strong>s.(aym) mu\u00f1eco; duende; diablillo; amuleto<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">EQHA:<\/span> <\/strong>s.(med) desolladura; lesi\u00f3n de la piel; desgarradura<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">EQO:<\/span> <\/strong>s. enano; enana<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ERQE:<\/span> <\/strong>s. ni\u00f1o apartado prematuramente del pecho materno; ni\u00f1o peque\u00f1o; ni\u00f1o d\u00e9bil; llor\u00f3n; ni\u00f1o llor\u00f3n; ni\u00f1o con propensi\u00f3n al llanto; ni\u00f1o o ni\u00f1a que a\u00fan no tiene discreci\u00f3n; ni\u00f1a o ni\u00f1o que se cr\u00eda estando su madre pre\u00f1ada de pocos meses; engre\u00eddo; ni\u00f1o<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ERQE KAY:<\/span> <\/strong>s. ni\u00f1ez; etapa de la ni\u00f1ez<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ERQE; HERQ&#8217;E; ERQHE:<\/span> <\/strong>s.(fam) ni\u00f1o; ni\u00f1a; p\u00e1rvulo; ni\u00f1a (hasta los seis a\u00f1os); ni\u00f1o de los cuatro a seis a\u00f1os (que ya no necesita de envolturas que sujeten su cuerpo); cualquier ni\u00f1o hasta los 5, 6 o 7 a\u00f1os; ni\u00f1o en su segunda infancia; cualquier ni\u00f1o hasta los 5, 6 o 7 a\u00f1os (sentido general en Cuzco, Puno y Bolivia); ni\u00f1o(a) de 4 a 6 a\u00f1os (sentido hoy en d\u00eda) (momento cr\u00edtico de cambio: corte de pelo, ayuda en tareas dom\u00e9sticas, cuidado de hermanos y pastoreo, autonom\u00eda para trasladarse y cuidarse, inicio de la escolaridad); ni\u00f1o peque\u00f1o; infante<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ERQECHAKUY:<\/span> <\/strong>v.tr. adoptar; reconocer por hijo a un ni\u00f1o; ani\u00f1arse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ERQECHAY:<\/span> <\/strong>v.tr. acariciar al ni\u00f1o; halagar al ni\u00f1o; ani\u00f1ar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ERQEKUNA:<\/span> <\/strong>s. llorones<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ERQETA MUNAY:<\/span> <\/strong>v.tr. acariciar al ni\u00f1o<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ESPA\u00d1A; ISPA\u00d1A:<\/span> <\/strong>s.(top)(esp) Espa\u00f1a<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ESPIRITU:<\/span> <\/strong>s.(esp) esp\u00edritu; ave; p\u00e1jaro<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ESPIRITU PACHA:<\/span> <\/strong>s.(mit)(p.esp) mundo espiritual; era venidera del Esp\u00edritu Santo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ESPIRITU SANTU:<\/span> <\/strong>s.(cri)(esp) Esp\u00edritu Santo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ESQHA:<\/span> <\/strong>adv.m. r\u00e1pido; apurado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ESTANSYA:<\/span> <\/strong>s.(esp) estancia<\/li>\n<\/ul>\n\n<script async=\"\" src=\"https:\/\/pagead2.googlesyndication.com\/pagead\/js\/adsbygoogle.js\"><\/script>\n<ins class=\"adsbygoogle\" style=\"display:block\" data-ad-format=\"autorelaxed\" data-ad-client=\"ca-pub-1730987954818825\" data-ad-slot=\"8481025056\"><\/ins>\n<script>\n     (adsbygoogle = window.adsbygoogle || []).push({});\n<\/script>\n\n<h2><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Letras_F_y_G\"><\/span>Letras F y G<span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h2>\n<p>Las palabras con F y G son puramente prestamos del espa\u00f1ol.<\/p>\n<ul class=\"dicc-qu-esp\">\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">FAYINA:<\/span> <\/strong>s.(l.esp) faena; tasa para proyectos p\u00fablicos; jornada comunal para trabajos p\u00fablicos<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">FIAKUY:<\/span> <\/strong>v.tr.(esp) fiar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">FIESTA:<\/span> <\/strong>s.(esp) fiesta<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">FILU:<\/span> <\/strong>s.(tex)(esp) filo; hilo agudo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">FOTO HORQOY:<\/span> <\/strong>v.tr. tomar fotos<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">FRAZADA:<\/span> <\/strong>s.(esp) frazada<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">FUSFURU:<\/span> <\/strong>s.(bot)(esp) f\u00f3sforo (planta andina); planta cuyas hojas se usan para te\u00f1ir de negro<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">FUSFURU:<\/span> <\/strong>s.(esp) f\u00f3sforo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">GALLU:<\/span> <\/strong>s.(zoo)(esp) gallo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">GLORIA ONQOY:<\/span> <\/strong>s.(med)(p.esp) enfermedad de rayo, seg\u00fan dicen causada por rayos en la selva<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">GRASYAS!:<\/span> <\/strong>expr.(esp) \u00a1Gracias!<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">GRASYAYOQ HANAQ PACHA CHAYAQEYOQMI:<\/span> <\/strong>expr. El que tiene gracia tiene derecho a la gloria (llegar al cielo)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">GRINGA:<\/span> <\/strong>s.(esp) gringa<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">GRINGU:<\/span> <\/strong>s.(esp) gringo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">GUSTAY:<\/span> <\/strong>v.tr.(esp) gustar; agradar<\/li>\n<\/ul>\n\n<h2><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Letra_H\"><\/span>Letra H<span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h2>\n<p>La H en quechua se pronuncia como la J en espa\u00f1ol.<\/p>\n<ul class=\"dicc-qu-esp\">\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">H:<\/span> <\/strong>fon. (fonema conson\u00e1ntico fricativo, velar, sordo); (consonante fricativa global, se pronuncia como la \/j\/ del castellano, ocurre a inicio de silaba); (consonante fricativa glotal sorda); \/h\/ consonante fricativa glotal<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HACHA:<\/span> <\/strong>s.(esp) hacha<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HACHHIY:<\/span> <\/strong>v.intr. estornudar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HAHATIY:<\/span> <\/strong>v.dic. respirar ruidosamente por la boca abierta; jadear<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HAHATIYAY:<\/span> <\/strong>v.dic. jadear<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HAK&#8217;AKLLU; AKAKLLU; HAK&#8217;ACHU:<\/span> <\/strong>s.(zoo) p\u00e1jaro carpintero; una especie de perdiz; acaca; cargacha; P\u00e1jaro de la puna que ante la presencia de extra\u00f1os hace mucha bulla. A las mujeres chifladas (que se r\u00eden con cualquiera) se las compara con la acaca; p\u00e1jaro carpintero andino; pito<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HAKIMA:<\/span> <\/strong>s. brida; freno<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HAKLLUY:<\/span> <\/strong>v.dic. tartamudear<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HAKU MIKUMUSUNCHIS!; HAKU MIKUMUSUN!:<\/span> <\/strong>expr. v\u00e1mos a comer<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HAKU WASITA!:<\/span> <\/strong>expr. v\u00e1mos a la casa<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HAKU!:<\/span> <\/strong>interj. \u00a1Vamos!; \u00a1V\u00e1monos!; \u00a1Marchemos!; \u00a1Partamos!<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HAK&#8217;U; AKU:<\/span> <\/strong>s. harina; harina muy fina; harina (de ma\u00edz, trigo o cebada tostado); polvo; harinoso; que tiene harina<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HAK&#8217;UCHAY:<\/span> <\/strong>v.tr. enharinar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HAKUCHIS!:<\/span> <\/strong>interj. \u00a1vamos todos!; \u00a1v\u00e1monos! (entre m\u00e1s de dos personas); \u00a1partamos!<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HALANTAY:<\/span> <\/strong>v.mov. volar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HALAY:<\/span> <\/strong>v.mov.(aym) volar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HALLMAY:<\/span> <\/strong>v.tr.(agr) aporcar; poner tierra alrededor de la base de una planta; proteger una planta de la luz; desherbar; aporcar la tierra; collar; roturar; (ANC:) deshacer los surcos con puntilla o palana en el sembr\u00edo (por boleo) de cebada o trigo; desherbar (quitar la maleza de los sembr\u00edos); desyerbar; acollar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HALLMUYAY:<\/span> <\/strong>v.intr. volverse motoso; perder el filo de los dientes; embotarse; desgastarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HALLPA:<\/span> <\/strong>s. crema de harina de ma\u00edz para comer con \u00abcoles yano\u00bb; tierra<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HALLPAY:<\/span> <\/strong>v.intr. masticar coca<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HALLP&#8217;ISQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. rasgado; ara\u00f1ado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HALLP&#8217;IY:<\/span> <\/strong>v.tr. rasgar; rascar; ara\u00f1ar; escarbar; rasgu\u00f1ar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HAMAK&#8217;U:<\/span> <\/strong>s.(zoo) garrapata<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HAMANQ&#8217;AY:<\/span> <\/strong>s.(bot) amancae; especie de planta herb\u00e1cea bulbosa; azucena<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HAMAWT&#8217;A:<\/span> <\/strong>adj. h\u00e1bil; sabio; entendido (sabio); cient\u00edfico<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HAMAWT&#8217;A; AMAWTA:<\/span> <\/strong>s. maestro; sabio; cient\u00edfico; fil\u00f3sofo; pensador; doctor; doctora; profesor; master; magister<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HAMP&#8217;ATU:<\/span> <\/strong>s.(ast) constelaci\u00f3n del Sapo, una mancha oscura de la V\u00eda L\u00e1ctea o Mayu, creada en un espacio interestelar oscuro<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HAMP&#8217;ATUQ SIMIN:<\/span> <\/strong>s.(ast) Boca del Sapo (Sapo = nube oscura en la v\u00eda l\u00e1ctea): H\u00edades (proveniencia: Misminay)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HAMPI QORA:<\/span> <\/strong>s. hierba medicinal<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HAMPIKUQ:<\/span> <\/strong>s.a. curador; curandero<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HAMPIKUY:<\/span> <\/strong>v.tr. calmar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HAMPINA WASI:<\/span> <\/strong>s. hospital; centro m\u00e9dico; nosocomio; cl\u00ednica<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HAMPIQHATU; HAMPI QHATU:<\/span> <\/strong>s. farmacia; lugar de venta de medicinas andinas<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HAMPIWAY; HAMPIWAY!:<\/span> <\/strong>expr. c\u00farame<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HAMPIYOQ WASI:<\/span> <\/strong>s. farmacia<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HAMPUSQAYKI; HAMPUSQAYKI!:<\/span> <\/strong>expr. estoy viniendo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HAMU:<\/span> <\/strong>s. causa<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HAMULLAYKI:<\/span> <\/strong>expr. \u00a1vengo a visitarte!<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HAMUPAYAY:<\/span> <\/strong>v.intr. venir repetidas veces; menudear las visitas; frecuentar las visitas; frecuentar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HAMUQ:<\/span> <\/strong>s.a. venidero; venidero; el que viene; proximo; pr\u00f3ximo; siguiente; procedente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HAMUQ PACHA:<\/span> <\/strong>s. futuro; porvenir; tiempo venidero; tiempo futuro<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HAMUT&#8217;A:<\/span> <\/strong>s. pensamiento (de sabio\/sabia); pensamiento; reflexi\u00f3n; raz\u00f3n; ciencia; juicio<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HAMUTAQ:<\/span> <\/strong>s. pensador<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HAMUT&#8217;ASQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. proverbio; ciencia<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HAMUT&#8217;AY:<\/span> <\/strong>s. ciencia; opini\u00f3n; proposici\u00f3n; pensamiento; comprensi\u00f3n; consideraci\u00f3n; reflexi\u00f3n; meditaci\u00f3n; entendimiento<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HAMUT&#8217;AY:<\/span> <\/strong>v.intr. reflexionar; razonar; pensar; meditar; filosofar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HAMUT&#8217;AY:<\/span> <\/strong>v.tr. considerar; pensar; entender; comprender; tomar resoluci\u00f3n; determinar; formar un concepto<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HAMUY:<\/span> <\/strong>v.mov. venir<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HANAN:<\/span> <\/strong>adj. elevado; alto; superior; arriba<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HANAN:<\/span> <\/strong>adv.l. arriba; encima; norte; alto; arriba; sobre (encima)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HANAN:<\/span> <\/strong>s. la parte superior; alto; arriba; altura,s<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HANAN ANQHAS:<\/span> <\/strong>s. cielo azul<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HANAN QOSQO:<\/span> <\/strong>s.(top) Cuzco Alto; Cuzco Superior; parte alta de la capital de los Inkas, Qosqo; segunda dinast\u00eda Inka (hacia 1350 a 1533), bajo la cual fue construida la parte alta del Qosqo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HANAN SUYU:<\/span> <\/strong>s. parte alta<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HANANSAYA:<\/span> <\/strong>s.(pol) regi\u00f3n superior de un ayllu<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HANAQ:<\/span> <\/strong>adj. elevado; alto; superior; alto,a<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HANAQ:<\/span> <\/strong>adv.l. arriba; encima; norte; alto; arriba; sobre (encima)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HANAQ:<\/span> <\/strong>s.(1) parte superior; parte alta<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HANAQ PACHA; HANAQPACHA:<\/span> <\/strong>s. cielo; mundo de arriba<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HANAQPACHA, KAYPACHA, UKHUPACHA:<\/span> <\/strong>s.(spi) los tres mundos, por medio de animales<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HANCH&#8217;I:<\/span> <\/strong>s. residuo de la producci\u00f3n de la chicha; deshecho; granza<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HANCH&#8217;UY:<\/span> <\/strong>v.tr. fragmentar con los dientes; mascar; exprimir en la boca tallos jugosos<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HANKA:<\/span> <\/strong>s.(geo)(aym) blanco (como nieve); nivel de altitud en los Andes m\u00e1s alta desde 5000 m<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HANK&#8217;A:<\/span> <\/strong>adj. tostado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HANK&#8217;A:<\/span> <\/strong>adj. cojo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HANK&#8217;A; HAMK&#8217;A:<\/span> <\/strong>s. ma\u00edz tostado; poror\u00f3; roseta de ma\u00edz; ma\u00edz o haba tostada; grano tostado; cancha; tostado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HANK&#8217;ANA:<\/span> <\/strong>s. tostadora; olla para tostar; tostador<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HANK&#8217;ASQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. tostado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HANK&#8217;AY:<\/span> <\/strong>v.tr. tostar ma\u00edz u otro cereal; tostar; torrar; tostar granos; fre\u00edr<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HANK&#8217;AY:<\/span> <\/strong>v.mov. cojear; hacerse cojo; renguear<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HANKU:<\/span> <\/strong>adj. crudo; no cosinado; no cocido<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HANK&#8217;U:<\/span> <\/strong>s.(ana)(1) tend\u00f3n; nervio; tend\u00f3n del cuerpo; cuerda; beta; tubo; l\u00e1tigo; fibra muscular<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HANLLALLI:<\/span> <\/strong>s.(fon) vocal<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HANLLARIY:<\/span> <\/strong>v.intr. bostezar; abrir la boca<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HANLLAYKACHAY; HANRAYKACHAY:<\/span> <\/strong>v.intr. bostezar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HANP&#8217;ARA; HAMP&#8217;ARA:<\/span> <\/strong>s.(neo) mesa<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HANP&#8217;ATU:<\/span> <\/strong>s.(top) ciudad en Ecuador (capital de la provincia de Tungurahua); (esp.) Ambato ([colina del] sapo)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HANP&#8217;ATU; HAMP&#8217;ATU:<\/span> <\/strong>s.(zoo) sapo; batracio; ambato; rana<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HANPI QHATOQ:<\/span> <\/strong>s. droguero, farmacista; boticario<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HANPI; HAMPI:<\/span> <\/strong>s. remedio; medicina; sustancia medicinal; medicamento; droga; veneno; venenos; insecticida; pesticida; fertilizante<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HANPIKAMAYUQ; HAMPIKAMAYUQ:<\/span> <\/strong>s. curandero; farmac\u00e9utico; boticario; m\u00e9dico<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HANPIKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. curarse; hacerse curar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HANPIQ RUNA:<\/span> <\/strong>s. curandero<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HANPIQ; HAMPIQ:<\/span> <\/strong>s.a. curandero; el que cura; m\u00e9dico; curandero; curandera<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HANPISQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. curado; sanado; curado; paciente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HANPIY; HAMPIY:<\/span> <\/strong>v.tr. curar; administrar medicamentos; tratar; fertilizar; dar remedio<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HANPUY!:<\/span> <\/strong>expr. \u00a1Ven!; llamada usada por los sacerdotes andinos para llamar el esp\u00edritu de una persona, una deidad, de un maestro o de un ser natural<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HANQ&#8217;ARA:<\/span> <\/strong>s.(ana) calavera<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HANQ&#8217;ARA; ANQARA:<\/span> <\/strong>s. taz\u00f3n; plato; tazon grande; algo referente a calabazas; recipiente grande de calabaza<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HANRA:<\/span> <\/strong>s. penumbra; crep\u00fasculo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HANUK&#8217;ACHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. destetar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HANUK&#8217;AY:<\/span> <\/strong>v.tr. dejar de mamar; destetar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HANUK&#8217;AY; HANUKAY:<\/span> <\/strong>s. destete; destete (prohibir) (se produce entre el a\u00f1o y medio y los dos a\u00f1os de edad)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HA\u00d1AKUY:<\/span> <\/strong>v.tr. ir con; acompa\u00f1ar a<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HA\u00d1AY:<\/span> <\/strong>v.tr. llamar la atenci\u00f3n sobre<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HAP&#8217;A:<\/span> <\/strong>s. eructo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HAP&#8217;AKA:<\/span> <\/strong>s. corral<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HAP&#8217;ICHIY:<\/span> <\/strong>v.tr.(1) encender; encender fuego; prender fuego; encender luz o fuego; encender el fuego; prend\u00e9r la luz; prender la luz<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HAP&#8217;INA:<\/span> <\/strong>s.(1) mango; asa; manija<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HAP&#8217;INAKUY:<\/span> <\/strong>s. emulaci\u00f3n; rivalidad; competencia<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HAP&#8217;INAKUY:<\/span> <\/strong>v.recip. re\u00f1irse; emularse; rivalizar; hacer competencia; agarrarse; competir<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HAP&#8217;I\u00d1UNU:<\/span> <\/strong>s.(mit)(his) fantasmas o duendes que sol\u00edan aparecer con dos tetas largas que pod\u00edan asir de ellas<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HAP&#8217;IPAKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. adue\u00f1arse; apoderarse; apropiarse; sujetarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HAP&#8217;IPAKUY:<\/span> <\/strong>v.tr. adorar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HAP&#8217;IPARIY:<\/span> <\/strong>v.tr. capturar; cazar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HAP&#8217;IQASQA:<\/span> <\/strong>s.(med) enfermedad causada por esp\u00edritus de la tierra capturando su \u00e1nimo cuando est\u00e1 en un estado de debilidad<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HAP&#8217;ISQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. cogido; agarrado; capturado; asido; apresado; prendido ataviado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HAP&#8217;IY:<\/span> <\/strong>v.tr.(1) agarrar; capturar; asir; tomar; prender; atrapar; empu\u00f1ar; coger; recibir; sostener; cazar; sorprender; disponer; adquirir; apresar; chapar; pescar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HAP&#8217;IY:<\/span> <\/strong>v.tr.(1) agarrar; capturar; asir; tomar; prender; atrapar; empu\u00f1ar; coger; recibir; sostener; cazar; sorprender; asir fuertemente; asumir; apresar; arraigarse la vacuna<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HAP&#8217;IY:<\/span> <\/strong>v.tr.(2) entender<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HAPKAY; HAWKAY:<\/span> <\/strong>v.intr. respirar por la boca<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HAPU:<\/span> <\/strong>s.(mit) par santo, ambos tienen m\u00e1s desarrolladas las tres fuerzas principales del cuerpo humano: mente, alma y cuerpo; desarrollo superior<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HAQAWARIY:<\/span> <\/strong>v.tr. estimar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HAQAYKUNA:<\/span> <\/strong>pron.dem. aquellos; aquellas<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HAQAYMAN:<\/span> <\/strong>adv.l. hacia all\u00e1; a aquel lugar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HAQAYMANTA:<\/span> <\/strong>adv.l. desde all\u00e1<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HAQAYNA; HAQAY HINA:<\/span> <\/strong>adv.m. as\u00ed; de aquel modo; en tal manera<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HAQAYPI:<\/span> <\/strong>adv.l. all\u00e1; situado all\u00e1; en aquel lugar; all\u00ed<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HAQCHU:<\/span> <\/strong>adj. amargo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HAQE:<\/span> <\/strong>adj. abstracto<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HAQE:<\/span> <\/strong>s. abstracci\u00f3n; realidad abstracta<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HAQLLO:<\/span> <\/strong>adj.(k) gago<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HARAWI:<\/span> <\/strong>s.(ass) poes\u00eda; recitaci\u00f3n; yarav\u00ed<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HARAWI:<\/span> <\/strong>s.(mus) poema; canci\u00f3n; yarav\u00ed; canci\u00f3n y m\u00fasica triste; canto de trabajo; canci\u00f3n de hechos o memorias; c\u00e1ntico de devociones m\u00edsticas; canto rom\u00e1ntico y sentimental<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HARAWIQ:<\/span> <\/strong>s. poeta; tisa; declamador<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HARAWIYACHAY:<\/span> <\/strong>s.(neo) literatura<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HARK&#8217;AKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. protegerse; defenderse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HARK&#8217;ANA:<\/span> <\/strong>s. barrera, obst\u00e1culo; atajadero; que sirve para retener algo; atajador; obstrucci\u00f3n; retenci\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HARK&#8217;APA:<\/span> <\/strong>s. torre; defensa; obstrucci\u00f3n; cobijo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HARK&#8217;APAKUY:<\/span> <\/strong>v.tr. obstruir; interceptar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HARK&#8217;APAY:<\/span> <\/strong>v.tr. atajar; bloquear<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HARK&#8217;AQ:<\/span> <\/strong>s. el que hace retener; el que retiene; defensor; atajador; que ataja; que defiende<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HARK&#8217;AQ:<\/span> <\/strong>s.(mil) presidio; guardia; guarnici\u00f3n militar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HARK&#8217;ASQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. atajado; retenido; pegado; atrapado; bloqueado; prohibido<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HARK&#8217;AY:<\/span> <\/strong>v.tr. atajar; atajar el camino; retener; defender; detener; impedir; trancar; tener; estorbar; obstaculizar; controlar; obstaculizar; impedir; oponerse; atrancar; cercar; bloquear; poner obst\u00e1culos; privar; prohibir; obstruir<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HARK&#8217;AY:<\/span> <\/strong>v.tr.(ass) defender; proteger; amparar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HARK&#8217;AYKUQ:<\/span> <\/strong>s.a. protector<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HARWIY:<\/span> <\/strong>v.tr. frotar; calentar; retostar harina para preparar algunos alimentos; tostar ligeramente cereales; tostar a medias<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HASA:<\/span> <\/strong>s. salida prematura de los dientes<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HASP&#8217;IKUY:<\/span> <\/strong>v.tr.(agr) cultivar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HASP&#8217;IQ:<\/span> <\/strong>s. l\u00e1piz; pluma (para escribir); ara\u00f1ador; escarbador<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HASP&#8217;IY:<\/span> <\/strong>v.tr. rascar; escarbar; rascarse; desenterrar; ara\u00f1ar con las u\u00f1as; cavar; raspar; ara\u00f1ar; cardar; rasgu\u00f1ar; desgarrar; rasgar; rayar; escarbar rascando con las u\u00f1as; remover la tierra<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HASUT&#8217;I:<\/span> <\/strong>s.(l.esp) azote; l\u00e1tigo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HASUT&#8217;IY:<\/span> <\/strong>v.tr.(l.esp) azotar; castigar; zurrar; latiguear; flagelar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HAT&#8217;ALLIQ:<\/span> <\/strong>s.a. teniente; patr\u00f3n; poseedor<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HATALLIY:<\/span> <\/strong>v.tr.(ass) asumir; sostener; sustentar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HAT&#8217;ALLIY:<\/span> <\/strong>v.tr. tener; poseer; ocupar; tomar posesi\u00f3n; retener en la mano; asimilar; hacer aceptar; convencer; retener en la memoria<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HAT&#8217;AQO:<\/span> <\/strong>s.(bot) planta forrajera silvestre; achita silvestre; especie de amaranto; bledo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HATARICHIKUY:<\/span> <\/strong>v.tr. construirse o edificarse algo; levantar algo para si mismo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HATARICHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. hacer levantar; obligar a levantarse; hacer que una persona se levante; levantar algo\/ otro; construir; edificar; levantar algo\/ otro; construir; edificar; incitar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HATARIPAKUQ:<\/span> <\/strong>p.p.p. guerrillero<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HATARIY:<\/span> <\/strong>v.mov. levantarse; erguirse; alzarse; sublevarse; progresar; salir de la cama<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HATUCHA:<\/span> <\/strong>s. abuela; mujer anciana<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HATUN:<\/span> <\/strong>adj.(1) grande; vasto; amplio; corpulento; alto; largo; superior; principal; imenso; ancho; enorme; inmenso; importante; grandioso; majestuoso; magn\u00edfico; mayor; extenso; gran<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HATUN HISP&#8217;AY:<\/span> <\/strong>s. excremento humano; cagada; mierda; excremento<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HATUN HISP&#8217;AY:<\/span> <\/strong>v.tr. defecar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HATUN HUK&#8217;UCHA:<\/span> <\/strong>s.(zoo) rata<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HATUN KAMACHINA:<\/span> <\/strong>s.(pol) constituci\u00f3n pol\u00edtica; constituci\u00f3n pol\u00edtica del estado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HATUN KARPAY:<\/span> <\/strong>s.(spi) la iniciaci\u00f3n o transmisi\u00f3n grande o alta; gran iniciaci\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HATUN KAY:<\/span> <\/strong>s. grandeza; magestad; estatura<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HATUN KRUS:<\/span> <\/strong>s.(ast) Cruz Grande: (a) Betelgeuse, Rigel, Sirius, Procyon (cruz del suyu o cuarto del norte); (b) Procyon, Castor, eta y mu Geminorum (proveniencia: Misminay, Sonqo)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HATUN KURAKA:<\/span> <\/strong>s.(his) funcionario alto<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HATUN LLAKI:<\/span> <\/strong>s. calamidad; adversidad; infortunio<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HATUN LLAQTA:<\/span> <\/strong>s. ciudad; ciudad capital y\/o principal<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HATUN LLULLA:<\/span> <\/strong>s. embustero<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HATUN LLUTHU:<\/span> <\/strong>s.(zoo) tinamu grande; perdiz americana<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HATUN MAMA:<\/span> <\/strong>s.(fam) abuela; abuela; mujer anciana<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HATUN POQOY:<\/span> <\/strong>s.(agr) tiempo del gran crecimiento de las plantas (o de maduraci\u00f3n)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HATUN POQOY KILLA:<\/span> <\/strong>s.(mes) febrero; febrero (en la era de los Inkas: Tiempo del gran crecimiento de las plantas, tambi\u00e9n de la vestimenta ceremonial. Por la abundancia de agua, crec\u00edan los yuyos. Los frutos a\u00fan estaban verdes y la gente padec\u00eda hambre, tambi\u00e9n mor\u00edan a causa de las c\u00e1maras de aire en el est\u00f3mago, mal humor en el cuerpo por el vapor del suelo. El Inka y su reino ofrec\u00edan en sacrificio: oro, plata y ganado a las divinidades)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HATUN Q&#8217;ERO:<\/span> <\/strong>s.(top) Q&#8217;eros Altos, centro ceremonial de la naci\u00f3n Q&#8217;ero<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HATUN QOCHA:<\/span> <\/strong>s. mar; lago; lago grande; gran lago; oc\u00e9ano<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HATUN QOCHA PUMA:<\/span> <\/strong>s.(zoo) foca marina; lobo marino<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HATUN QOYLLUR:<\/span> <\/strong>s.(ast)(1) planeta; estrella grande (de primera magnitud)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HATUN QOYLLUR:<\/span> <\/strong>s.(ast)(2) Sirius (lit. estrella grande, proveniencia: Sonqo)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HATUN RAYMI KILLA:<\/span> <\/strong>s.(mes) diciembre<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HATUN RUMI:<\/span> <\/strong>s. pe\u00f1asco<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HATUN SIMI:<\/span> <\/strong>s. palabra que se multiplica en muchas significaciones; gran palabra<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HATUN SIRK&#8217;A:<\/span> <\/strong>s.(ana) aorta<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HATUN SISAQ:<\/span> <\/strong>s.(bot) especie de planta acu\u00e1tica de la amazon\u00eda<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HATUN SULLU-SULLU:<\/span> <\/strong>s.(bot) sullu-sullu grande; especie de planta<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HATUN TAWNA SIRK&#8217;A:<\/span> <\/strong>s.(ana) aorta<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HATUN TAYTA:<\/span> <\/strong>s.(fam) abuelo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HATUN TONQOR:<\/span> <\/strong>s.(ana) traquea; tr\u00e1quea<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HATUN WASI:<\/span> <\/strong>s. casa grande<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HATUN YACHAY:<\/span> <\/strong>s.(neo) educaci\u00f3n superior; ciencia<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HATUNCHACHAQ:<\/span> <\/strong>p.p.p. gigante<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HATUNCHAKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. construirse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HATUNCHAY:<\/span> <\/strong>v.tr. aumentar; engrandecer; ensalzar; exaltar; alabar; valorar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HATUNKARAY:<\/span> <\/strong>adj. grande (hombre); muy grande; demasiado grande; de gran tama\u00f1o; alto,a; corpulento; enorme (\u00fasase s\u00f3lo para personas); grandazo; estatura diforme, grandazo; agigantado; persona muy alta<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HATUNSONQO:<\/span> <\/strong>adj. magn\u00e1nimo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HATUNYACHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. agrandar; ampliar; engrandecer; aumentar, ensanchar; hacer agrandar, crecer; alargar; engrandecer; hacer crecer; estirar; dilatar; alabar; elogiar; agigantar; acrecentar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HATUNYAY:<\/span> <\/strong>v.intr. agrandarse; crecer; agrandar; desarrollar; aumentar; hacerse mayor o m\u00e1s alto; acrecentar; engrandecer<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HAT&#8217;UPA:<\/span> <\/strong>s.(bot) mazorca atacada por carb\u00f3n del ma\u00edz; hongo par\u00e1sito del orden de las ustilag\u00edneas, que produce la roya; carb\u00f3n y otras enfermedades en los vegetales; pacorma<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HAW!:<\/span> <\/strong>interj.(1) \u00a1Qu\u00e9 quemante!; \u00a1Qu\u00e9 picante!<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HAWA:<\/span> <\/strong>adj. pr\u00f3ximo; superior; exterior; descolocado; externo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HAWA:<\/span> <\/strong>adv.l. fuera; afuera; despu\u00e9s; encima; arriba; en el exterior; superficialmente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HAWA:<\/span> <\/strong>postpos.(1) fuera de; despu\u00e9s de; sobre; encima de; tras<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HAWA:<\/span> <\/strong>s.(1) parte superior; parte exterior; cima; cubierta; cumbrera; cumbre; caballete de una techumbre; elevaci\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HAWA:<\/span> <\/strong>s.(3) superficie<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HAWA CHURI:<\/span> <\/strong>s. entenado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HAWA LLAQTA:<\/span> <\/strong>s. campo; zona rural; pueblo del campo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HAWA MAMA:<\/span> <\/strong>s. madrasta<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HAWA RUNA:<\/span> <\/strong>adj. forastero; extra\u00f1o; extranjero<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HAWA SONQO LLIKA:<\/span> <\/strong>s.(ana) pericardio<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HAWA TAYTA:<\/span> <\/strong>s.(fam) padrasto<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HAWA USUSI:<\/span> <\/strong>s.(fam) entenada<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HAWAN:<\/span> <\/strong>adv.l. hacia arriba<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HAWANCHAY (QOSANTA, WARMINTA):<\/span> <\/strong>v.tr. cometer adulterio; adulterar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HAWANPI:<\/span> <\/strong>adv.l.(1) encima<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HAWANPI:<\/span> <\/strong>adv.l.(2) exterior; afuera<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HAWANTA:<\/span> <\/strong>adv.l.(1) sobre<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HAWAQ&#8217;OLLAY; HAWQ&#8217;OLLAY:<\/span> <\/strong>s.(bot) gigant\u00f3n; cacto gigant\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HAWARIKUY SIMI:<\/span> <\/strong>s. cantos o cuentos de admiraci\u00f3n fabulosos<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HAWAS PHASI:<\/span> <\/strong>s.(p.esp) habas tostado y cocido<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HAWAS; HABAS:<\/span> <\/strong>s.(bot)(esp) habas; haba<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HAWAY:<\/span> <\/strong>s.(fam) nieta; nieto<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HAWCHA:<\/span> <\/strong>adj. cruel; inhumano; protervo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HAWCHA:<\/span> <\/strong>s.(ast) planeta Saturno; saturno (planeta); saturno<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HAWI:<\/span> <\/strong>s. ung\u00fcento; pomada; aceite<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HAWISQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. untado; consagrado; ungido; aceitado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HAWIY:<\/span> <\/strong>v.tr.(1) fregar; manchar; untar(se); embarrar(se); manchar(se); frotar; embadurnar; tantear; tocar; palpar; manosear; meterse en discusiones; untar; engrasar; ungir; consagrar; uncir<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HAWKAY:<\/span> <\/strong>s. oto\u00f1o<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HAWKAY:<\/span> <\/strong>s.(2) descanso; recreo; vacaciones; recreaci\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HAWKAY:<\/span> <\/strong>v.intr. divertirse; regocijarse; recrearse; descansar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HAWKAY PACHA:<\/span> <\/strong>s. tiempo de descanso; tiempo de ocio; vacaciones<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HAWKAYKUSKI KILLA:<\/span> <\/strong>s.(mes) julio<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HAWKAYPATA:<\/span> <\/strong>s. plaza<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HAWKAYPATA:<\/span> <\/strong>s.(top) plaza del Cuzco de las fiestas, huelgas y borracheras<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HAYA:<\/span> <\/strong>adj. picante; sabroso; sabor amargo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HAYA:<\/span> <\/strong>s. picante; aj\u00ed; locoto<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HAYAQ:<\/span> <\/strong>adj. amargo; agrio; picante; sabroso; sabor amargo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HAYAQ WILLK&#8217;U:<\/span> <\/strong>s.(bot) maca; especie de planta parecida al r\u00e1bano, usada como planta alimenticia y medicinal; mastuerzo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HAYAQE:<\/span> <\/strong>s.(ana) hiel; bilis; ves\u00edcula biliar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HAYAQE; HAYAQEN:<\/span> <\/strong>s.(ana) ves\u00edcula biliar; bilis<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HAYAQEN ALLINTA RIMAY:<\/span> <\/strong>v.dic. hablar cosas admirables de buenas o la lengua muy bien<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HAYAY:<\/span> <\/strong>v.tr.(1) quemar (comida picante); picar; amargar; mordicar; picar (el aj\u00ed); ser picante<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HAYK&#8217;A?; HAYQ&#8217;A?; MAYK&#8217;A?; MAYQ&#8217;A?; MASHKA?; HAYKA?; HAYK&#8217;A:<\/span> <\/strong>pron.int. \u00bfcu\u00e1ntos?; \u00bfqu\u00e9 cantidad?; \u00bfcu\u00e1nto?<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HAYK&#8217;AQ?; MAYK&#8217;AQ?:<\/span> <\/strong>adv.int. \u00bfcu\u00e1ndo?; \u00bfEn qu\u00e9 tiempo?<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HAYK&#8217;AQ?; MAYK&#8217;AQ?:<\/span> <\/strong>adv.int. \u00bfcu\u00e1ndo?<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HAYK&#8217;AQMANTA?:<\/span> <\/strong>adv.int. \u00bfya desde cu\u00e1ndo?<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HAYKUCHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. hacer entrar; introducir; introducir; hacer entrar; dar entrada a una persona en un lugar; meter<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HAYKUNA:<\/span> <\/strong>s. entrada; acceso; ingreso<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HAYKUY:<\/span> <\/strong>v.mov. entrar; adentrarse; penetrar; entrar; ingresar; caber; penetrar; inundar; pasar dentro<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HAYLLI:<\/span> <\/strong>s. canto de victoria; canci\u00f3n religiosa, her\u00f3ica o agr\u00edcola; triunfo; victoria; canci\u00f3n de victoria<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HAYLLIKUQ:<\/span> <\/strong>s.a.(his) los que dan en cara la victoria y celebran con v\u00edtores y afrentas al vencido el triunfo guerrero<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HAYLLIY:<\/span> <\/strong>v.tr. cantar canciones de triunfo; vitorear; cantar una canci\u00f3n sagrada, heroica o agr\u00edcola<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HAYMA:<\/span> <\/strong>s. ayuda; favor; socorro; colaboraci\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HAYMAY:<\/span> <\/strong>v.tr. ayudar; favorecer; prestar ayuda<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HAYRILLA:<\/span> <\/strong>s. momento<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HAYT&#8217;A:<\/span> <\/strong>s. puntapi\u00e9; patada; coz<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HAYT&#8217;ANAKUY:<\/span> <\/strong>v.recip. darse puntapi\u00e9s; patarse; pelear a puntapi\u00e9s<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HAYT&#8217;AQ:<\/span> <\/strong>s.a. el que patea; pateador; coceador<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HAYT&#8217;AY:<\/span> <\/strong>v.tr. dar un puntapi\u00e9; patear; dar coces; cocear<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HAYU:<\/span> <\/strong>adj. contradictorio; contrario<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HAYU:<\/span> <\/strong>s. enemigo; adversario; rival<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HAYU:<\/span> <\/strong>s.(fil) contradicci\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HAYUY:<\/span> <\/strong>v.tr. contradecir<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HAYWAKUY:<\/span> <\/strong>s. banquete; acci\u00f3n de ofrendar dando a la mano de otro; presente; regalo; ofrenda<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HAYWANAKUY:<\/span> <\/strong>v.recip. compartir; alcanzarse; intercambiar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HAYWARIQ:<\/span> <\/strong>p.p.p. donador; donadora<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HAYWARISQA:<\/span> <\/strong>s.(spi) despacho (espiritual); ofrenda; despacho a los esp\u00edritus naturales que puede contener m\u00e1s de 200 ingredientes<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HAYWAY:<\/span> <\/strong>s. sacrificio; rito<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HAYWAY:<\/span> <\/strong>v.tr. alcanzar; entregar; poner en manos de uno; dar algo a alguin; ofrecer<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HAYWAYKACHAQ MAKI:<\/span> <\/strong>s. ladr\u00f3n que todo se le pega a las manos<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HEP&#8217;EQAY:<\/span> <\/strong>v.intr. ahogarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HEQ&#8217;E:<\/span> <\/strong>s.(ana) est\u00f3mago; panza<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HICH&#8217;ASQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. echado; derramado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HICH&#8217;AY:<\/span> <\/strong>v.tr. echar; derramar; verter; regar; esparcir; botar; vaciar; fundir y vaciar metales; vertir; desperdiciar; echar (un l\u00edquido); fundir metales; expeler; vaciar l\u00edquidos<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HIK&#8217;I:<\/span> <\/strong>s. hipo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HIK&#8217;I:<\/span> <\/strong>s. hipo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HIK&#8217;IY:<\/span> <\/strong>s. hipo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HIK&#8217;IY:<\/span> <\/strong>v.dic.(1) sollozar; gemir; llorar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HIK&#8217;IY:<\/span> <\/strong>v.dic.(2) hipar; tener hipo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HILAQATA:<\/span> <\/strong>s.(pol) jefe de una parte de un ayllu; alcalde; capataz; jefe; jilacata; autoridad de la parcialidad<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HILLI:<\/span> <\/strong>s. jugo; caldo; zumo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HILLORINA:<\/span> <\/strong>s.(bot) flor de orqu\u00eddea<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HILLP&#8217;UNA:<\/span> <\/strong>s. embudo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HILLPUY:<\/span> <\/strong>v.tr. cocer en tinta<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HILLP&#8217;UY:<\/span> <\/strong>v.tr. verter; echar (un l\u00edquido); llenar con l\u00edquido una botella, frasco, etc.; envasar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HILLU:<\/span> <\/strong>adj. goloso; glot\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HINA:<\/span> <\/strong>suf.no. igual<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HINA:<\/span> <\/strong>suf.no. [comparando]; como; semejante; igual<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HINA:<\/span> <\/strong>expr. igual &#8230; como<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HINA:<\/span> <\/strong>adv.m.(1) as\u00ed; as\u00ed; de esa manera; de esta manera; de este modo; igualmente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HINA:<\/span> <\/strong>postpos., conj. como; parecido que; a modo de; en la media de (comparativo, afirmativo); parecido<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HINA PURALLAM RIKCH&#8217;AY:<\/span> <\/strong>v.tr. parecerse uno a otro <\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-HINA; -YNA:<\/span> <\/strong>suf.no. [comparando]; como<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HINALLA:<\/span> <\/strong>adj. mismo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HINALLA:<\/span> <\/strong>adj. vac\u00edo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HINAMAN:<\/span> <\/strong>adv.t. despu\u00e9s; entonces; enseguida<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HINAN!:<\/span> <\/strong>expr. \u00a1As\u00ed es!; as\u00ed es (conformidad)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HINANTIN AWQAQTA SUYUCHAQ APU:<\/span> <\/strong>s.(mil) sargento mayor<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HINAPAS:<\/span> <\/strong>conj. pero; sin embargo; aunque sea as\u00ed<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HINAPUNI:<\/span> <\/strong>adv.m. exactamente; siempre as\u00ed<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HINAQA:<\/span> <\/strong>adv.m. y as\u00ed; as\u00ed pues; por tanto; entonces; en ese caso; en tal caso; ahora bien; en efecto<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HINAQTIN:<\/span> <\/strong>adv.m. entonces; por consiguiente; por lo tanto; si est\u00e1 as\u00ed<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HINARIMANA:<\/span> <\/strong>s.(gra) adverbio<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HINASPA:<\/span> <\/strong>adv.m. entonces; pues; y as\u00ed; y entonces; de esa manera; adem\u00e1s<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HINASTIN:<\/span> <\/strong>pron.indef. todo; todas partes<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HINAY PACHAPI:<\/span> <\/strong>adv.t. siempre<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HINK&#8217;IY:<\/span> <\/strong>v.mov. andar de puntillas o erguirse sobre la punta de los pies; andar de puntillas; empinarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HISP&#8217;AKUNA:<\/span> <\/strong>s. urinario<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HISP&#8217;ANA:<\/span> <\/strong>s. urinario; lavabo; ba\u00f1o (urinario); bac\u00edn<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HISP&#8217;AY:<\/span> <\/strong>v.tr. orinar; mear; defecar; miccionar; expeler<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HISP&#8217;AY P&#8217;ITI:<\/span> <\/strong>s.(med) mal de orina; cistitis; disuria; prostatitis<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HISP&#8217;AY PURU RUMI:<\/span> <\/strong>s.(med) lit\u00edasis en vejiga<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HISP&#8217;AY P&#8217;URU; HISP&#8217;AY PURU:<\/span> <\/strong>s.(ana) vejiga<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HISP&#8217;AYKUKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. mearse; orinarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HITA; QETA:<\/span> <\/strong>s.(ana) labios; labio<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HIWI:<\/span> <\/strong>s. disminuci\u00f3n; resta; merma<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HIWIY:<\/span> <\/strong>v.intr. menguar; decrecer; amenguar; mermar; consumirse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HOQ:<\/span> <\/strong>adj. otro; un otro; una otra; el otro; la otra; alguna<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HOQ HINA:<\/span> <\/strong>conj. sino<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HOQ HINA QHAWAYKUYPIQA &#8211; HOQPITAQ:<\/span> <\/strong>expr. en un sentido &#8211; en otro<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HOQARIY; OQARIY:<\/span> <\/strong>v.tr. levantar; alzar; tomar; recoger; suspender (elevar o colgar); elevar; edificar materialmente; recoger objetos<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HOQCHAKUQ:<\/span> <\/strong>adj. variable<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HOQCHAQ:<\/span> <\/strong>adj. alterno<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HOQHINA KAY:<\/span> <\/strong>s. diferencia<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HOQKAY:<\/span> <\/strong>pron.indef. lo otro; el otro; unidad<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HOQMANTA:<\/span> <\/strong>adv.m. de otro; nuevamente; una vez m\u00e1s; de nuevo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HOQNINRAQ:<\/span> <\/strong>adj. diferente; distinto; extra\u00f1o<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HOQ&#8217;O:<\/span> <\/strong>adj. mojado; h\u00famedo; h\u00famedo; mojado; mantenido en un l\u00edquido por largo tiempo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HOQ&#8217;OLLU:<\/span> <\/strong>s.(zoo) renacuajo del sapo; renacuajo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HOQ&#8217;OYAY:<\/span> <\/strong>v.intr. mojarse; salpicarse; mojarse; humedecerse; remojarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HOQ&#8217;UY:<\/span> <\/strong>v.tr. mojar; empapar; humedecer; humedecer; mojar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HOQWAN KASHAQ:<\/span> <\/strong>s.(fil) ser con otro; que est\u00e1 siendo con otro<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HORQOMUY:<\/span> <\/strong>v.tr. ir a sacar; sacar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HORQOY:<\/span> <\/strong>s. extracci\u00f3n; subtracci\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HORQOY:<\/span> <\/strong>v.tr. sacar; extraer; recoger; cosechar; obtener; tomar; explotar (minerales); reducir; disminuir; quitar; restar; sustraer; remover<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HUCHA:<\/span> <\/strong>s. culpa; pecado; delito; crimen; falta; yerro; energ\u00eda grave; energ\u00eda pesada<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HUCHA MIKHUY:<\/span> <\/strong>s.(spi) comer y digerir energ\u00eda grave por medio del est\u00f3mago espiritual, pr\u00e1ctica central espiritual del sacerdote andino; digerir energ\u00eda pesada<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HUCHA YACHAQ:<\/span> <\/strong>s.a.(his) Secretario del Inca<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HUCHACHAKUY:<\/span> <\/strong>s. acusaci\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HUCHACHAY:<\/span> <\/strong>v.tr. condenar moralmente; inculpar; culpar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HUCHACHAY (-MAN); HUCHACHAYKUY (-MAN):<\/span> <\/strong>v.tr. inculpar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HUCHACHAY; HUCHACHAYKUY:<\/span> <\/strong>s. reproche<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HUCHALLIKUQ:<\/span> <\/strong>s.a. pecador<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HUCHALLIKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. delinquir; pecar; cometer delito; caer en culpa; cometer un crimen; quebrar la ley<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HUCHASAPA:<\/span> <\/strong>s.p. cargado de culpas; que tiene culpas; pecador; criminal; culpable<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HUCHATA KAMATA ALLWIYKACHAY:<\/span> <\/strong>v.intr. comenzar negocio de mucha solicitud <\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HUCHATA KAMAYTA YACHAQ:<\/span> <\/strong>s.a.(his) Secretario del Inca<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HUCHAYUQ:<\/span> <\/strong>s.p. culpable; delincuente; criminal; pecador<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HUCH&#8217;UY:<\/span> <\/strong>adj. peque\u00f1o; peque\u00f1a; chico; chaparo; bajo; chiquito; corto; chico; menudo; bajo (de estatura); chico (de tama\u00f1o); menor; breve; insignificante<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HUCH&#8217;UY:<\/span> <\/strong>s.(fam) ni\u00f1o(a) de 0 a 3 a\u00f1os (sentido hoy en d\u00eda) (momento cr\u00edtico de cambio: destete)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HUCH&#8217;UY KRUS:<\/span> <\/strong>s.(ast) Cruz Peque\u00f1a: Cruz del Sur (Crux) (proveniencia: Sonqo)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HUCH&#8217;UY WAWACHA:<\/span> <\/strong>s.(fam) criatura de hasta un a\u00f1o (peque\u00f1a criatura)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HUCH&#8217;UY WISLLA:<\/span> <\/strong>s. cuchara<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HUCH&#8217;UY; UCHUY:<\/span> <\/strong>adj. peque\u00f1o; bajo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HUCH&#8217;UYACHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. reducir; reducir (de tama\u00f1o)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HUCH&#8217;UYCHAY:<\/span> <\/strong>v.tr.(tex) hacer corta ropa; hacer zapatos no a la medida<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HUCH&#8217;UYLLA:<\/span> <\/strong>adj. peque\u00f1o; peque\u00f1a; chico; chaparo; bajo; chiquito; corto; peque\u00f1o no m\u00e1s<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HUK:<\/span> <\/strong>num.c. una; uno; el n\u00famero 1; un; uno,a<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HUK CHHIKANTA:<\/span> <\/strong>expr. un poco<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HUK KUTI:<\/span> <\/strong>adv.t. una vez<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HUK KUTIKAMA!:<\/span> <\/strong>expr. \u00a1Hasta la vista!; \u00a1Hasta luego!<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HUK KUTITAWAN:<\/span> <\/strong>adv.m. de nuevo; otra vez; otra vez m\u00e1s<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HUK NISQALLA:<\/span> <\/strong>adv.m. todos juntos<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HUK P&#8217;UNCHAYKAMA:<\/span> <\/strong>expr. hasta otro d\u00eda; hasta luego<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HUK RATUKAMA:<\/span> <\/strong>expr. \u00a1Hasta la vista!; \u00a1Hasta luego!<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HUK RATULLA:<\/span> <\/strong>adv.t. brevemente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HUK RUNANTIN P&#8217;ACHA:<\/span> <\/strong>s.(tex) vestido entero<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HUK SAYAY P&#8217;ACHA:<\/span> <\/strong>s.(tex) vestido entero<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HUK SUYU AWQAQKUNA:<\/span> <\/strong>s.(mil) ej\u00e9rcito<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HUK TINKI P&#8217;ACHA:<\/span> <\/strong>s.(tex) pieza de ropa entera de hombre o mujer<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HUKAQ:<\/span> <\/strong>adj. otro; el otro<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HUK&#8217;I:<\/span> <\/strong>s. n\u00facleo; rinc\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HUKKAQNIN:<\/span> <\/strong>pron.indef. uno de ellos<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HUKLLA:<\/span> <\/strong>s.(1) unidad<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HUKLLA; UKLLA:<\/span> <\/strong>adj. solo; desamparado; hu\u00e9rfano; viudo; soltero; conjunto; \u00fanico; singular; uno solo; uno s\u00f3lo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HUKLLA; UKLLA:<\/span> <\/strong>pron.indef. uno s\u00f3lo; una s\u00f3la; \u00fanico; uno nom\u00e1s; uno que otro<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HUKLLACHAKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. unirse entre dos o m\u00e1s personas; unirse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HUKLLACHAY:<\/span> <\/strong>v.tr. juntar; unir; juntar en uno; aunar; unificar; reunir<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HUKLLAKUY:<\/span> <\/strong>v.tr. juntar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HUKLLANAKUY:<\/span> <\/strong>s. conjunci\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HUKLLASQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. unido; unificado; asociado; agrupado; conjunto<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HUKNIRAQCHAY:<\/span> <\/strong>v.tr. cambiar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HUKNIRAQTA:<\/span> <\/strong>adj. cambiado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HUKNIRAQYAY:<\/span> <\/strong>v.intr. cambiarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HUKTATAQ PALTAYKUCHIKUQ WARMI:<\/span> <\/strong>s.a. mujer que pone los cuernos a su marido<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HUKTAWAN:<\/span> <\/strong>adv.t. de nuevo; otra vez<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HUKU:<\/span> <\/strong>s.(zoo) lechuza; buho; b\u00faho<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HUK&#8217;UCHA:<\/span> <\/strong>s.(zoo) rat\u00f3n; rata; laucha; raton; pericote<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HULLAQA; CHULLASQA:<\/span> <\/strong>s.(top) ciudad en el departamento de Puno (Per\u00fa); (esp.) Juliaca<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HUMINT&#8217;A:<\/span> <\/strong>s.(mik) tamal; postre a base de ma\u00edz tierno; bollo de ma\u00edz tierno, envuelto en panca, cocido en agua; humita<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HUNK&#8217;USQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. deprimido<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HUNP&#8217;I; HUMP&#8217;I:<\/span> <\/strong>s. sudor; transpiraci\u00f3n; diaf\u00f3resis<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HUNP&#8217;IY; HUMP&#8217;IY:<\/span> <\/strong>v.intr. sudar; transpirar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HUNT&#8217;A:<\/span> <\/strong>adj.(1) lleno; pleno; repleto; colmado; cabal; enteramente ocupado; henchido; completo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HUNT&#8217;A:<\/span> <\/strong>postpos. lleno de<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HUNT&#8217;A RIMAY:<\/span> <\/strong>s.(gra) oraci\u00f3n gramatical<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HUNT&#8217;A RIMAYPA T&#8217;AQANKUNA:<\/span> <\/strong>s.(gra) partes de la oraci\u00f3n gramatical<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HUNT&#8217;ACHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. llenar; colmar; saciar; embarazar; hacer llenar; colmar; rellenar; empre\u00f1ar; henchir<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HUNT&#8217;ANA:<\/span> <\/strong>s. responsibilidad; promesa; deber<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HUNT&#8217;ASQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. saciado; colmado; completo; llenado; lleno; henchido; enteramente ocupado; cabal<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HUNT&#8217;AY:<\/span> <\/strong>v.intr. llenarse; colmarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HUNT&#8217;AY:<\/span> <\/strong>v.tr. llenar; colmar; inundar; desbordar; completar; cumplir una obligaci\u00f3n; cumplir con satisfacci\u00f3n; cumplir; pagar; integrar; pagar (en dinero)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HUNT&#8217;AY HUNT&#8217;AY:<\/span> <\/strong>adv.m. enteramente; completamente; plenamente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HUNT&#8217;AYKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. llenarse; colmarse; completar afectuosamente lo que falta<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HUNU:<\/span> <\/strong>num.c. un mill\u00f3n; mill\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HU\u00d1ICHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. convencer; persuadir<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HU\u00d1IY:<\/span> <\/strong>v.tr. aceptar; acceder; consentir; conceder; asentir; permitir<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HU\u00d1UNACHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. coligar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HU\u00d1UNAKUY:<\/span> <\/strong>s. asamblea; reuni\u00f3n; junta; mitin; congregaci\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HU\u00d1UNAKUY:<\/span> <\/strong>v.recip.(1) reunirse; juntarse; agruparse; congregarse; unirse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HU\u00d1UNAKUY:<\/span> <\/strong>v.recip.(2) copular; hacer acto sexual<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HU\u00d1UNASQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. junto; reunido<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HU\u00d1UNAYKUKUY:<\/span> <\/strong>v.recip. juntarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HU\u00d1UNTIN:<\/span> <\/strong>s. asamblea; reuni\u00f3n; junta; mitin; congregaci\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HU\u00d1UQ:<\/span> <\/strong>s.(gra) conjunci\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HU\u00d1USQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. junto; reunido<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HU\u00d1UY:<\/span> <\/strong>v.intr. juntarse; reunir; juntar; congregar; sumar; aunar; acopiar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HU\u00d1UY:<\/span> <\/strong>v.tr. juntar; agrupar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HUPTASQA CHURI:<\/span> <\/strong>s.(ant) hijo ileg\u00edtimo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HUPTASQA WARMI:<\/span> <\/strong>s.(ant) mujeres p\u00fablicas comunes a todas<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HUSK&#8217;U; HUTK&#8217;U:<\/span> <\/strong>s.(1) agujero; hueco; abertura; boquete; cavidad; hoyo; orificio<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HUSK&#8217;UNA:<\/span> <\/strong>s. taladro; barrena; lezna; instrumento con que se agujerea; barreta<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HUTK&#8217;U:<\/span> <\/strong>s.(2) canal<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HUTK&#8217;U (P&#8217;ACHA, WASI, PERQA, QATA):<\/span> <\/strong>adj. agujerado de viejo (vestido, casa, pared, techo, frazada); hueco; c\u00f3ncavo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HUTK&#8217;UQ:<\/span> <\/strong>s. perforista; broca; taladro; perforante<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HUTK&#8217;USQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. perforado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HUTK&#8217;UY:<\/span> <\/strong>v.tr. agujerear; perforar; cavar; excavar; taladrar; hacer un hueco; horadar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HUT&#8217;U KIRU:<\/span> <\/strong>s.(med) dentadura careada<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HUT&#8217;UKUY KAMAYOQ:<\/span> <\/strong>s.(his) aderezador de cabellos<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HUYRA Q&#8217;UWA:<\/span> <\/strong>s.(bot) planta arom\u00e1tica que se amarra tanto al beb\u00e9 como a su madre<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">HUYWIY:<\/span> <\/strong>v.dic. silbar<\/li>\n<\/ul>\n\n<script async=\"\" src=\"https:\/\/pagead2.googlesyndication.com\/pagead\/js\/adsbygoogle.js\"><\/script>\n<!-- aprenderquechua-display-cuadrado -->\n<ins class=\"adsbygoogle\" style=\"display:block\" data-ad-client=\"ca-pub-1730987954818825\" data-ad-slot=\"3042231937\" data-ad-format=\"auto\" data-full-width-responsive=\"true\"><\/ins>\n<script>\n     (adsbygoogle = window.adsbygoogle || []).push({});\n<\/script>\n\n<h2><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Letra_I\"><\/span>Letra I<span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h2>\n<ul class=\"dicc-qu-esp\">\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ICHA:<\/span> <\/strong>adv.m. acaso; tal vez; talvez; quiz\u00e1s; quiz\u00e1; puede ser (duda)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ICHA:<\/span> <\/strong>conj.(1) pero<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ICHA:<\/span> <\/strong>conj.(2) o<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ICHACH:<\/span> <\/strong>adv.m. quiz\u00e1s s\u00ed<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ICHAPAS:<\/span> <\/strong>adv.m. acaso; tal vez; talvez; quiz\u00e1s; quiz\u00e1; posiblemente; tal vez; ojal\u00e1<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ICHAQA:<\/span> <\/strong>adv.m., conj. pero; sin embargo; no obstante<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ICHAS:<\/span> <\/strong>adv.m. quiz\u00e1s; quiz\u00e1; talvez<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ICHHU:<\/span> <\/strong>s.(zoo.ana) es\u00f3fago de los animales<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ICHHU; ICHU; ISCHU:<\/span> <\/strong>s.(bot) paja; paja de la puna; paja brava; heno; paja de las punas; icho<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ICHHU-ICHHU:<\/span> <\/strong>s.(bot) paja; paja de la puna; paja brava; heno; pajonal<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ICHHUNA:<\/span> <\/strong>s. hoz; segadera<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ICHHUY:<\/span> <\/strong>v.tr. segar; cortar hierba; segar paja; recoger o cortar paja, cebada, trigo, avena etc.<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ICHIY:<\/span> <\/strong>v.mov. dar pasos cortos; dar un paso<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ICHOQ:<\/span> <\/strong>adv.l. izquierda; izquierdo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">IDEYA:<\/span> <\/strong>s.(esp) idea<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">IDUKAKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. educarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">IDUKASYUN:<\/span> <\/strong>s.(esp) educaci\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">IGLESIA:<\/span> <\/strong>s.(esp) iglesia<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">IKMA; IHMA:<\/span> <\/strong>s. viuda; viudo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">IKMAYAY:<\/span> <\/strong>v.intr. enviudar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ILLA PATA:<\/span> <\/strong>s. plataforma de luz; altar de piedra sacro al lado de las ruinas de Q&#8217;enqo, usado por muchos sacerdotes\/chamanes andinos<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ILLA TUPA:<\/span> <\/strong>s.(per) capit\u00e1n de los Inkas en el tiempo de la conquista espa\u00f1ola<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ILLA; ILLAPA:<\/span> <\/strong>s.(met) rel\u00e1mpago; rayo; luz reflectada o artificial; piedra preciosa; joya; tesoro escondido; roca, \u00e1rbol u otro objeto herido por el rayo considerado como sagrado; aclaraci\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ILLANCHAY:<\/span> <\/strong>v.intr. radiar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ILLAPA:<\/span> <\/strong>s.(1) fusil; arcabuz; arma de fuego; escopeta<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ILLAPA:<\/span> <\/strong>s.(met) rel\u00e1mpago; rayo; rel\u00e1mpagos; resplandor<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ILLAPA; ILLA:<\/span> <\/strong>s.(met) rel\u00e1mpago; rayo; dios de los rayos, trueno y relampago<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ILLAPACHAW; ILLAPACHAY:<\/span> <\/strong>s.(pun) jueves<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ILLARIMI CH&#8217;ASKA:<\/span> <\/strong>s.(ast) lucero del alba; Venus<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ILLARIY:<\/span> <\/strong>s. amanecer; la aurora; alborada; aurora; madrugada<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ILLARIY:<\/span> <\/strong>v.impers. amanecer el sol; amanecer; despuntar el d\u00eda; alborear<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ILLARIY:<\/span> <\/strong>v.mov. irse; ausentarse; empezar un viaje<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ILLASQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. persona iluminada<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ILLAWA:<\/span> <\/strong>s.(tex) peine de telar que se emplea para alternar los hilos al tejer; peine separador (de telar); lizo (de telar); escogedor (de telar); arn\u00e9s de telar que sirve para alternar los hilos al tejer<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ILLAWA K&#8217;ASPI:<\/span> <\/strong>s.(tex) palo en que traban los hilos; palo de peine de telar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ILLAY:<\/span> <\/strong>v.intr. brillar; resplandecer mucho; fulgurar; relumbrar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">IMA:<\/span> <\/strong>adj. alg\u00fan<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">IMA:<\/span> <\/strong>adv.m. tambi\u00e9n; y; e<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">IMA:<\/span> <\/strong>s. cosa; objeto<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">IMA &#8230;-PAS:<\/span> <\/strong>expr. alg\u00fan<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">IMA HAYK&#8217;A:<\/span> <\/strong>pron.indef.(2) todos<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">IMA KAYNINKUNA:<\/span> <\/strong>s.(fil) atributos esenciales<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">IMA(KUNA-TA)N:<\/span> <\/strong>pron.rel. que (pron.rel.)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">IMA?:<\/span> <\/strong>pron.int. \u00bfqu\u00e9?; \u00bfqu\u00e9 cosa?; \u00bfcu\u00e1l?<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">IMAKUNA:<\/span> <\/strong>s. cosas<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">IMALLA?:<\/span> <\/strong>expr. \u00bfqu\u00e9 hay?<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">IMALLAPAS:<\/span> <\/strong>pron.indef. algo nom\u00e1s<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">IMAMAN?:<\/span> <\/strong>pron.int. \u00bfa qu\u00e9?; \u00bfa qu\u00e9?; \u00bfa qu\u00e9 cosa?; \u00bfa qu\u00e9 cosa?<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">IMAMANTA!:<\/span> <\/strong>expr. \u00a1De nada!<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">IMAMANTA?:<\/span> <\/strong>pron.int.(2) \u00bfde qu\u00e9?<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">IMAMANTA?; IMAMANTAN?:<\/span> <\/strong>pron.int.(1) \u00bfpor qu\u00e9?; \u00bfpor qu\u00e9 raz\u00f3n?; \u00bfporqu\u00e9?<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">IMAN SUTIYKI?:<\/span> <\/strong>expr. \u00bfC\u00f3mo te llamas?<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">IMAN?:<\/span> <\/strong>pron.int. \u00bfqu\u00e9?<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">IMANALLATAPAS:<\/span> <\/strong>adv.m. como sea; algo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">IMANAY:<\/span> <\/strong>v.interr. \u00bfhacer?; \u00bfhacer alguna cosa?; \u00bfhacer algo?; \u00bfhacer \u00e9sto o aquello?; \u00bfimportar?; \u00bfqu\u00e9 hacer?<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">IMAPAQ?; IMAPAQMI?:<\/span> <\/strong>pron.int. \u00bfpara qu\u00e9?; \u00bfCon qu\u00e9 fin?<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">IMAPAS:<\/span> <\/strong>pron.indef. algo; cualquier cosa; cualquier cosa; lo que sea<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">IMAPI?:<\/span> <\/strong>pron.int. \u00bfen qu\u00e9?<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">IMAQMI:<\/span> <\/strong>pron.rel. a (la) cual<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">IMARAYKU?; IMA RAYKU?:<\/span> <\/strong>pron.int. \u00bfpor qu\u00e9?; \u00bfpor qu\u00e9?; \u00bfpor qu\u00e9 motivo?<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">IMASMARI:<\/span> <\/strong>s. acertijo; adivinanza<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">IMATA?:<\/span> <\/strong>pron.int. \u00bfqu\u00e9?; \u00bfqu\u00e9 cosa?; \u00bfa qu\u00e9?<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">IMATAN?:<\/span> <\/strong>pron.int. \u00bfqu\u00e9?<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">IMATAPAS:<\/span> <\/strong>pron.indef. algo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">IMAWAN?; IMAWANMI?:<\/span> <\/strong>pron.int. \u00bfcon qu\u00e9?<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">IMAY URA?; IMAY URAN?:<\/span> <\/strong>adv.int. \u00bfcu\u00e1ndo?; \u00bfa qu\u00e9 hora?; \u00bfqu\u00e9 hora?; \u00bfqu\u00e9 tiempo?<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">IMAYMANA:<\/span> <\/strong>pron.indef. todos; toda clase de; todas las cosas; muchas cosas; tantas cosas<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">IMAYMANA:<\/span> <\/strong>s. clase; especie; multitud de cosas; cantidad<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">IMAYMANA RIKCH&#8217;AQ:<\/span> <\/strong>adj. todas especies de<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">IMAYMANACHANTA:<\/span> <\/strong>adv.m. en detalle<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">IMAYNA MANA:<\/span> <\/strong>expr. \u00bfc\u00f3mo no?<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">IMAYNA?; IMA HINA?:<\/span> <\/strong>adv.int. \u00bfc\u00f3mo?; \u00bfDe qu\u00e9 manera?<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">IMAYNALLATAQ KASHANKI?; IMAYNALLAN KASHANKI?:<\/span> <\/strong>expr. \u00bfc\u00f3mo est\u00e1s?<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">IMAYNALLATAQ?; IMAYNALLAN?:<\/span> <\/strong>adv.int. \u00bfC\u00f3mo?; \u00bfc\u00f3mo est\u00e1s?<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">IMAYNAN:<\/span> <\/strong>conj. como; como; de la misma manera que<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">IMAYNAPI?:<\/span> <\/strong>adv.int. \u00bfpara cu\u00e1nto?; \u00bfde qu\u00e9 manera?<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">IMAYNATAN:<\/span> <\/strong>conj. como<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">IMAYNATAQ KASHANKI?:<\/span> <\/strong>expr. \u00bfc\u00f3mo est\u00e1s?<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">IMAYNATAQ? IMA HINATAQ?:<\/span> <\/strong>adv.int. \u00bfc\u00f3mo?; \u00bfde qu\u00e9 modo?; \u00bfde qu\u00e9 forma?; \u00bfde qu\u00e9 manera?<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">INCHIS:<\/span> <\/strong>s.(bot) man\u00ed; cacahuate; especie de planta de la selva (uso principal: alimento); cacahuete<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">INKA:<\/span> <\/strong>s. amante<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">INKA:<\/span> <\/strong>s.(his) inca; rey; monarca; emperador; atributo que se otorgaba a los hombres de la nobleza; soberano; inka<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">INKA:<\/span> <\/strong>s.(spi) el que brilla y que es capaz de acumular poder y energ\u00eda vital y de distribuirla adondequiera y a quienquiera la necesita (sentido antiguo)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">INKA MALLKU:<\/span> <\/strong>s.(spi) curandero del quinto nivel que sabe curar todas las enfermedades con un solo tacto<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">INKA MUHU:<\/span> <\/strong>s.(spi) la semilla real<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">INKA \u00d1AN:<\/span> <\/strong>s. camino inka<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">INKA P&#8217;ACHA:<\/span> <\/strong>s.(tex) vestido galano de varones<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">INKA RAYMI:<\/span> <\/strong>s.(his) festejo del Inka<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">INKA RAYMI KILLA:<\/span> <\/strong>s.(mes) abril (en la era de los Inkas: Festejo del Inka. En este mes, el Inka, los principales, los mandones, los indios pobres, las aves y los ratones ten\u00edan qu\u00e9 comer. En la plaza p\u00fablica, el Inka cantaba el cantar de los carneros y de los r\u00edos. Los se\u00f1ores principales practicaban juegos y regocijos)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">INKA ROQ&#8217;A:<\/span> <\/strong>s.(per) el sexto emperador Inka<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">INKA UNKU:<\/span> <\/strong>s.(tex) camiseta galana<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">INKA WASI:<\/span> <\/strong>s. casa del inka<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">INKA-INKALLA P&#8217;ACHALLIKUY:<\/span> <\/strong>v.tr. vestirse galanamente el hombre<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">INKAP MICH&#8217;USQAN RUNA:<\/span> <\/strong>s.(his) mezclado en el pueblo por el Inca<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">INKAP SAPAY CHURIN:<\/span> <\/strong>s.(his) pr\u00edncipe heredero del Inka<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">INKAR\u00cd; INKARR\u00cd:<\/span> <\/strong>s.(mit) Inka Rey; fundador m\u00edtico de la ciudad del Qosqo, venci\u00f3 a Qollar\u00ed sobre el paso de La Raya y se cas\u00f3 con su hija Qollarina. Due\u00f1o del mundo ante los espa\u00f1oles, que lo mataron. Su vuelta es predicha en las mitos de la regi\u00f3n del Qosqo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">INKHU\u00d1A:<\/span> <\/strong>s.(tex)(aym) manta peque\u00f1a tejida en casa, usada por mujeres para llevar coca y otras cosas en sus caderas<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">INKILL:<\/span> <\/strong>s. campo florido; pradera; jard\u00edn<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">INLISYAQ KANCHAN:<\/span> <\/strong>s.(p.esp) cementerio<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">INTI:<\/span> <\/strong>s.(ast) sol<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">INTI:<\/span> <\/strong>s.(esp) moneda nacional del Per\u00fa en la novena d\u00e9cada del siglo veinte<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">INTI HAYKUY:<\/span> <\/strong>s. puesta del sol; oeste; ocaso<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">INTI RAYMI:<\/span> <\/strong>s. fiesta del sol; fiesta del sol (veinticuatro de junio); una de las cuatro fiestas principales del a\u00f1o del tawantinsuyu, se celebraba en el solsticio de invierno<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">INTI RAYMI KILLA:<\/span> <\/strong>s.(mes) junio<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">INTI TAYTA:<\/span> <\/strong>s.(mit) padre sol<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">INTI T&#8217;IKSUY:<\/span> <\/strong>s. tarde<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">INTI WA\u00d1UY:<\/span> <\/strong>s. eclipse del sol; eclipse; eclipse de sol<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">INTI WATA:<\/span> <\/strong>s. a\u00f1o solar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">INTI WATANA:<\/span> <\/strong>s. lugar para leer la posici\u00f3n del sol; observatorio donde se determinaba los solsticios y los equinoccios; reloj de sol; intihuatana (lit: \u00abdonde se ata al sol\u00bb); reloj solar que consiste en una estaca o piedra plantada que proyecta su sombra seg\u00fan la posici\u00f3n del sol; observatorio solar y lunar para determinar los solsticios y los equinoccios; reloj<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">INTI WATANA K&#8217;UCHU:<\/span> <\/strong>s.(neo) calendario<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">INTICHAW; INTICHAY:<\/span> <\/strong>s.(pun) domingo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">INTICHAY:<\/span> <\/strong>s. este; oriente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">INTIKA:<\/span> <\/strong>s.(top) isla en el lago de Titicaca con poblaci\u00f3n quechuahablante; (esp.) Taquile (nombre del Conde Rodrigo de Taquila)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">INTIMPA:<\/span> <\/strong>s.(bot) intimpa; especie de \u00e1rbol con\u00edfero<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">INTIPUKYU:<\/span> <\/strong>s.(top) nombre original de los Ba\u00f1os del Inca cerca de Cajamarca (manantial del sol)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">INTIQ CHINKANAN:<\/span> <\/strong>s. occidente; poniente; oeste (donde se oculta el sol)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">INTIQ LLOQSINAN:<\/span> <\/strong>s. oriente; este (donde sale el sol)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">INTUY:<\/span> <\/strong>v.tr.(1) rodear; cercar; cubrir<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">INTUY:<\/span> <\/strong>v.tr.(2) presagiar; augurar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">I\u00d1AKA:<\/span> <\/strong>s.(tex) mantellina de la cabeza; mantilla con que se cubre la mujer su cabeza; mantellina<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">I\u00d1AKA AKSU:<\/span> <\/strong>s.(tex) vestido de mujer galano pintado de labores <\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">I\u00d1AKA \u00d1USTA:<\/span> <\/strong>s.(his) se\u00f1ora del ayllo de Incas o nobles; se\u00f1ora de ayllu de Incas; se\u00f1ora noble; mujer descendiente de un monarca<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">I\u00d1AKA-I\u00d1AKALLA P&#8217;ACHALLIKUY:<\/span> <\/strong>v.tr. vestirse galanamente la mujer muy pintada<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">I\u00d1AKAS LLIKLLA:<\/span> <\/strong>s.(tex) vestido de mujer galano pintado de labores <\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">I\u00d1AY:<\/span> <\/strong>v.mov. nadar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">I\u00d1I:<\/span> <\/strong>s. creencia; fe; credo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">I\u00d1INA:<\/span> <\/strong>s. creencia; fe; credo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">I\u00d1IQ RUNA:<\/span> <\/strong>s. creyente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">I\u00d1IY:<\/span> <\/strong>s. creencia; fe; religi\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">I\u00d1IY:<\/span> <\/strong>v.tr. creer; tener fe; dar credito<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">I\u00d1IYPA:<\/span> <\/strong>adj. fidedigno; cre\u00edble<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">I\u00d1U:<\/span> <\/strong>s.(bot) cortader\u00eda<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">IPA:<\/span> <\/strong>s.(fam) t\u00eda; t\u00eda paterna; hermana del padre (respecto del hijo var\u00f3n); cu\u00f1ada; tia<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">IPHALLA:<\/span> <\/strong>s. arco decorado con flores; arco port\u00e1til de flores y joyas<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">IPHU:<\/span> <\/strong>s.(met) llovizna; gar\u00faa; niebla; lluvia menuda; car\u00faa<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">IPHU PARA; IPU PARA:<\/span> <\/strong>s.(met) llovizna; gar\u00faa; mollina; lluvia menudita; gar\u00faa lime\u00f1a<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">IPHU-IPHU:<\/span> <\/strong>s.(met) gar\u00faa<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">IPHUY:<\/span> <\/strong>v.impers.(met) lloviznar; garuar; lloviznar sin sol<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">IRAY; ERAY:<\/span> <\/strong>v.tr. trillar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">IRITASQA:<\/span> <\/strong>p.p.p.(med) incurable; imposible de curar; cr\u00f3nico<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">IRU:<\/span> <\/strong>s.(bot) planta de la familia de las gramineas; paja brava<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">IRURU:<\/span> <\/strong>s. c\u00edrculo; segmento; circunferencia<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ISANKA:<\/span> <\/strong>s. cesta; colador; canasta<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ISILLA:<\/span> <\/strong>s.(ana) mucosa; pituitaria; pituita<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ISKAY:<\/span> <\/strong>num.c. dos; par; el n\u00famero 2<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ISKAY CHUNKA:<\/span> <\/strong>num.c. veinte<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ISKAY KIMSA PATARA:<\/span> <\/strong>s.(tex) dos o tres dobleces<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ISKAY \u00d1EQEN:<\/span> <\/strong>num.o. segundo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ISKAY P&#8217;AKI:<\/span> <\/strong>adj.(tex) tejido doblido en dos y cosido en forma de costal (este costal se llena con los granos a intercambiarse)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ISKAY SONQO:<\/span> <\/strong>adj. vacilante; indeciso; irresoluto; hip\u00f3crita; voluble<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ISKAYAY:<\/span> <\/strong>v.tr. dudar; vacilar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ISKAYCHAY:<\/span> <\/strong>v.tr. doblar; duplicar; separar de dos en dos<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ISKAYNIN:<\/span> <\/strong>adj. ambos; los dos<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ISKAYNIN:<\/span> <\/strong>adj. ambos; los dos<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ISKAYNINCHIS:<\/span> <\/strong>pron.indef. nosotros dos<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ISKAYRAYAY:<\/span> <\/strong>v.intr. dudar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ISKRIBIY:<\/span> <\/strong>v.tr.(esp) escribir<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ISKU:<\/span> <\/strong>s.(min) cal; yeso; tiza; caliza<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ISKUYLA:<\/span> <\/strong>s.(esp) escuela<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ISMAY:<\/span> <\/strong>v.tr. cagar; defecar; evacuar las materias fecales<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ISMU:<\/span> <\/strong>adj. podrido (fruta, verdura); podrido; descompuesto; mohoso<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ISMUCHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. hacer pudrir; favorecer la putrefacci\u00f3n; hacer podrir<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ISMURIY:<\/span> <\/strong>v.intr. pudrirse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ISMUSQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. podrido (fruta, verdura); podrido; malogrado; putrefacto<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ISMUSQA:<\/span> <\/strong>s.(med) gangrena<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ISMUY:<\/span> <\/strong>v.intr. pudrirse; descomponer; entrar en putrefacci\u00f3n; podrir; podrirse; podredumpre; descomponer; corromperse; descomponerse; enmohecerse; sufrir putrefacci\u00f3n; pudrir<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ISP&#8217;A:<\/span> <\/strong>s. orina<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ISPALLA:<\/span> <\/strong>s.(agr) primeros frutos que se obtienen de las siembras tempranas de los cultivos en el mes de febrero en la fiesta de la Virgen de la Candelaria en Puno<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ISPI:<\/span> <\/strong>s.(zoo) especie de peces del lago Titicaca; especie de pez peque\u00f1o del lago Titicaca, cuya aparici\u00f3n es observada con mucho cuidado por los campesinos; ellos dicen que cuando aparecen en gran cantidad es se\u00f1a de un a\u00f1o dif\u00edcil para los cultivos y viceversa, por esta raz\u00f3n manifiestan que \u00abel ispi se turna con los cultivos para criar a las gentes, es decir tanto las ispallas como el ispi, tambi\u00e9n cr\u00edan al hombre<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ISQHAYLLU:<\/span> <\/strong>s.(zoo) gusano de agua<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ISQON CHUNKA:<\/span> <\/strong>num.c. noventa<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ISQON \u00d1EQEN:<\/span> <\/strong>num.o. noveno<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ISQON PACHAK:<\/span> <\/strong>num.c. novecientos<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ISQUN; ESQON; HISQ&#8217;UN; ISQ&#8217;UN:<\/span> <\/strong>num.c. nueve; n\u00famero nueve; el n\u00famero 9<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ISTALLA:<\/span> <\/strong>s.(tex) bolso peque\u00f1o; bolsa de coca; aguayo peque\u00f1o para llevar provisi\u00f3n de coca; bolsa de mujeres; prenda cuadrangular tejida de diferentes colores para llevar provisi\u00f3n de coca; bolsita para llevar coca<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ISTUDIYANTI:<\/span> <\/strong>s.(esp) estudiante<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ISU:<\/span> <\/strong>s.(zoo) \u00e1caro; ar\u00e1cnido traqueal<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ITAPALLU:<\/span> <\/strong>s.(bot) ortiga; itapalo, itapallo; planta usada para te\u00f1ir de amarillo y verde<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ITHA:<\/span> <\/strong>s.(zoo)(1) piojo de las aves; piojo menudo y rojizo de las aves; insecto<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ITU:<\/span> <\/strong>s.(spi) plegar\u00eda al sol<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ITU APU:<\/span> <\/strong>s.(mit) esp\u00edritu macho del lugar natal de una persona<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ITUY:<\/span> <\/strong>v.tr. llevar con ambas manos un objeto pesado; transportar algo muy pesado; llevar un peso con ambos manos<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">IWKALISTU:<\/span> <\/strong>s.(bot)(l.esp) eucalipto<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">IWRUPA:<\/span> <\/strong>s.(top)(esp) Europa<\/li>\n<\/ul>\n\n<script async=\"\" src=\"https:\/\/pagead2.googlesyndication.com\/pagead\/js\/adsbygoogle.js\"><\/script>\n<ins class=\"adsbygoogle\" style=\"display:block\" data-ad-format=\"autorelaxed\" data-ad-client=\"ca-pub-1730987954818825\" data-ad-slot=\"8481025056\"><\/ins>\n<script>\n     (adsbygoogle = window.adsbygoogle || []).push({});\n<\/script>\n\n<h2><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Letra_K_KH_y_K\"><\/span>Letra K, KH y K&#8217;<span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h2>\n<p>Ten en cuenta que las consonantes aspiradas (Chh, Kh, Th, Qh), reforzadas (Ch&#8217;, K&#8217;, T&#8217;) y glotalizadas (Q&#8217;) son tipicas del quechua qollao (Cusco, Puno, Arequipa y Bolivia principalmente), pero no se encuentran en muchas otras variedades, por ejemplo en el quechua chanka ayacuchano.<\/p>\n\n<ul class=\"dicc-qu-esp\">\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K:<\/span> <\/strong>fon. (fonema conson\u00e1ntico oclusivo, velar, simple, sordo); (consonante oclusiva simple velar, aspirada y explosiva); (consonante velar sorda); \/k\/ consonante oclusiva velar simple, equivalente a las letras k, ca, cu, qui del castellano cuando ocurre en la parte inicial de s\u00edlaba o palabra y su sonido oclusivo se fricativiza volvi\u00e9ndose muy equivalente a la j castellana cuando ocurre al final de una s\u00edlaba o palabra en varios lugares de habla quechua como en bolivia<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;:<\/span> <\/strong>fon. (fonema conson\u00e1ntico oclusivo, velar, glotalizado, sordo); (consonante velar glotalizada sorda); \/k&#8217;\/ consonante oclusiva velar glotalizada<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KACHA:<\/span> <\/strong>s. mensajero; emisario; emisaria; mensajera; enviado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;ACHA:<\/span> <\/strong>adj. bonito; hermoso; simp\u00e1tico; bueno (persona); bueno; bondadoso y de trato agradable; simp\u00e1tico; agraciado; apuesto; fino; lindo; bello; elegante; gustoso; agradable<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;ACHA:<\/span> <\/strong>s.(1) elegancia; gracia; donaire<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;ACHA:<\/span> <\/strong>s.(2) hacha<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KACHALAWA; KANCHALAWA:<\/span> <\/strong>s.(bot) canchalahua (planta andina); especie de arbusto<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;ACHALLIKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. engalanarse; vestirse con elegancia; adornarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KACHAN:<\/span> <\/strong>s.(bot) pepino; especie de planta frutal<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KACHAPURI:<\/span> <\/strong>s. mensajero; tercero; alcahuete; proxeneta; encargado; rufi\u00e1n; encubridor<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KACHARICHIQ:<\/span> <\/strong>s. jefe<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KACHARISQA:<\/span> <\/strong>adj. libre; suelto<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KACHARIY:<\/span> <\/strong>v.tr. soltar; poner en libertad; permitir; ser mandado; ser enviado; soltar(se); safar(se); largar; soltar; soltar; dejar libre al que se hallaba retenido; dejar caer; aflojar; ceder; salvar (librar); desatar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KACHARPARI:<\/span> <\/strong>s. despedida; dimisi\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KACHARPARIY:<\/span> <\/strong>v.tr. dejar alguien; separarse de alguien; despedirse de alguien; despedir<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KACHASQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. enviado; mandado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KACHAY:<\/span> <\/strong>v.tr.(1) mandar; enviar; emitir; enviar a una persona; despedir; enviar; mandar a alguien a un punto determinado; enviar; mandar; comisionar; despachar (enviar); mandar; soltar; remitir<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;ACHAY:<\/span> <\/strong>v.tr. zapapicar; remover la tierra superficialmente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KACHI:<\/span> <\/strong>s.(min) sal<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KACHI CHURANA:<\/span> <\/strong>s.(1) salero<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KACHISAPA:<\/span> <\/strong>adj. salado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KACHIYASQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. salado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KAFIY:<\/span> <\/strong>s.(esp) caf\u00e9<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;AHAY:<\/span> <\/strong>v.tr. hacer calor; hacer el fuego; cocer; tener fiebre; picar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KAKA:<\/span> <\/strong>s.(fam) t\u00edo materno; t\u00edo; hermano de la madre; hermano de madre; expresi\u00f3n con que se intimida a un ni\u00f1o para que no coma<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KAKA:<\/span> <\/strong>s.(fam)(2) suegro del hombre<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;AKA; WAK&#8217;A:<\/span> <\/strong>s. grieta; raja; grieta por la acci\u00f3n del fr\u00edo; rajadura<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;AKALLI:<\/span> <\/strong>s. piel mugrienta y agrietada; agrietamiento<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;AKARA:<\/span> <\/strong>s. cresta; clitori; cresta de las aves<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KAKAWA K&#8217;ASPI:<\/span> <\/strong>s.(bot)(p.esp->naw) cacao (\u00e1rbol)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;AKCHAN:<\/span> <\/strong>s. mitad<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;AKCHANA:<\/span> <\/strong>s.(tex) mango para empezar a trenzar; secci\u00f3n del lazo trenzado segundo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;AKCHAY:<\/span> <\/strong>v.tr.(tex) apretar el tejido (generalmente con un hueso de llama)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;AKI:<\/span> <\/strong>s.(ana) ment\u00f3n; quijada; ment\u00f3n; quijada; mand\u00edbula inferior; barbilla; barba; mand\u00edbula<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KAKINA:<\/span> <\/strong>s.(tex) barra del telar; barras del telar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;AKLLA:<\/span> <\/strong>s.(ana) mejilla; p\u00f3mulo; hueso de la mejilla<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;AKLLATULLU; K&#8217;AKLLA TULLU:<\/span> <\/strong>s.(ana) p\u00f3mulo; malar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;AKTU:<\/span> <\/strong>s. grieta; raja; grieta por la acci\u00f3n del fr\u00edo; rendija<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KAKU:<\/span> <\/strong>s. t\u00edo materno; hermano de la madre<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;AKU:<\/span> <\/strong>s. gago; tartamudo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;ALA SIKI:<\/span> <\/strong>adj. pobret\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KALASTU:<\/span> <\/strong>s.(bot) calasto; clasto; especie de \u00e1rbol<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KALKA:<\/span> <\/strong>s.(top)(?) ciudad y provincia en el departamento del Qosqo (Per\u00fa); (esp.) Calca<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;ALLALORO:<\/span> <\/strong>s.(zoo) callaloro; aratinga; especie de loro que causa da\u00f1o a los frutos de la intimpa durante la fructificaci\u00f3n, produciendo lesiones con su pico y la ca\u00edda prematura de los frutos<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KALLAMPA:<\/span> <\/strong>s.(myk) hongo; seta; hongo comestible<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;ALLANA:<\/span> <\/strong>s. tiesto de barro cocido para tostar; tostadora de cer\u00e1mica para tostar granos; tiesto; tostadora<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KALLANKA:<\/span> <\/strong>s. edificio grande (palacio)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KALLAWAYA:<\/span> <\/strong>s.(tri) curanderos viajantes de Bolivia bien conocidos<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;ALLAY:<\/span> <\/strong>v.tr. tostar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KALLCHAY:<\/span> <\/strong>v.tr. cosechar ma\u00edz o habas; formar gavillas erguidas; recoleccionar ma\u00edz; cosechar tallos; segar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KALLCHAY PACHA:<\/span> <\/strong>s. oto\u00f1o<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KALLI:<\/span> <\/strong>s.(esp) calle<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KALLKI:<\/span> <\/strong>s.(geo)(2) stony place<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;ALLMA:<\/span> <\/strong>s.(bot.ana) ramo; rama; gajo de \u00e1rbol<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;ALLMACHAKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. ramificarse; echar gajos<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;ALLMAY:<\/span> <\/strong>s.(bot.ana) rama; ramificaci\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;ALLMAY:<\/span> <\/strong>v.tr. romper gajos; podar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KALLPA:<\/span> <\/strong>adj. fuerte; vigoroso<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KALLPA:<\/span> <\/strong>s. prisa; apuro; fuerza; vigor; potencia; poder; vigor; fuerza vital; esfuerzo; energ\u00eda; \u00f1eque<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KALLPACHAKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. esforzarse; cobrar fuerza a base de alimentos; recobrar fuerza; hacer fuerza; inspirarse; entrenar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KALLPACHARIY:<\/span> <\/strong>v.tr. consolar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KALLPACHASQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. fuerte; esforzado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KALLPACHAY:<\/span> <\/strong>v.tr. dar fuerzas; alentar; fortalecer; vigorizar; inspirar; dar vigor; fortificar; dar fuerza; tonificar; enfatizar; entrenar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KALLPAMANAY:<\/span> <\/strong>s. desaliento; adinamia<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KALLPANNAQ:<\/span> <\/strong>adj. sin fuerza; sin poder; d\u00e9bil<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KALLPAPISIY:<\/span> <\/strong>v.intr. descomponerse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KALLPARUKU:<\/span> <\/strong>s.(fon) ap\u00f3strofo (signo de oclusi\u00f3n glotal en quechua y aymara)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KALLPASAPA:<\/span> <\/strong>adj. vigoroso; fornido; fortach\u00f3n; fuerte; robusto; poderoso; forzudo; recio<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KALLPAWA\u00d1UY:<\/span> <\/strong>s. p\u00e9rdida de fuerzas; desgaste de fuerzas; adinamia<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KALLPAYOQ:<\/span> <\/strong>adj. fuerte; forzudo; vigoroso; fornido; fortach\u00f3n; poderoso; potente; \u00f1eque<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KALLWA:<\/span> <\/strong>s.(tex) apretador (para tejer); instrumento para ajustar el tejido; hueso con que tupen; hueso con que aprietan los hilos; hueso que aprieta mas; espada de tejedor; tabla de apretar; tabla con que aprietan lo que tejen<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KALLWAY:<\/span> <\/strong>v.tr.(tex) apretar a golpes el tejido<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KALWARYU:<\/span> <\/strong>s.(ast)(esp) Cruz del Calvario: Cruz del Sur (proveniencia: Yucay)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KALWARYU KRUS:<\/span> <\/strong>s.(ast)(esp) Cruz del Calvario: (a) cabeza del Escorpi\u00f3n, (b) Betelgeuse, Rigel, Sirius y Procyon, (c) Procyon, Castor, cord\u00f3n de Ori\u00f3n, beta Tauri, (d) cord\u00f3n de Ori\u00f3n, tau Orionis y Rigel (proveniencia: Misminay, Sonqo)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-KAMA:<\/span> <\/strong>suf.no.(1) hasta<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KAMACHARIY:<\/span> <\/strong>v.tr. mandar; ordenar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KAMACHI:<\/span> <\/strong>s. servicio (de labor); ley; sujeto destinado al servicio personal; regla; decreto o disposici\u00f3n de dios; orden; mandato; ordenanza; mandados; regla (norma); disposici\u00f3n; mando; obligaci\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KAMACHIKUQ:<\/span> <\/strong>s.a. autoridad<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KAMACHIKUY:<\/span> <\/strong>s. mandamiento; mandato; ordenanza; precepto<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KAMACHINAKUY:<\/span> <\/strong>s. reuni\u00f3n; consulta del pueblo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KAMACHINAKUY:<\/span> <\/strong>v.recip. acordar (ponerse de acuerdo); acordar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KAMACHIPAYAY:<\/span> <\/strong>v.tr. mandar con demas\u00eda o exceso sin orden<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KAMACHIQ:<\/span> <\/strong>s.a. autoridad (persona); gobernador; autoridad; el que ejerce mando; creador; potestad; jefe; mandatario; preceptor<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KAMACHIY:<\/span> <\/strong>s. ordenanza; ley; consigna; norma<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KAMACHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. adaptar; mandar; ordenar; encargar; disponer; administrar; gobernar; regir; decretar; dictar decretos; encomendar; obligar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KAMACHIYKUNA:<\/span> <\/strong>s. \u00f3rdenes<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KAMACHIYNIYOQ:<\/span> <\/strong>s. autoridad<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KAMACHIYNIYOQKUNA:<\/span> <\/strong>s. autoridad<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KAMALLAY:<\/span> <\/strong>adj. proporcionado; propio al natural de uno; que conforme a su talento<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KAMALLIY:<\/span> <\/strong>v.tr. confiar en resguardo; dar en custodia; recomendar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KAMAQ:<\/span> <\/strong>s.(ass) administrador; hacedor; creador<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KAMAQ:<\/span> <\/strong>s.a. soberano; due\u00f1o; dios; creador; fundador; inventor; el que crea<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KAMARI:<\/span> <\/strong>s.(2) organizaci\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KAMARIKUSQA:<\/span> <\/strong>s. fundaci\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KAMARIKUY:<\/span> <\/strong>s. decisi\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KAMARIKUY:<\/span> <\/strong>v.tr. decidir<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KAMARISQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. listo; dispuesto; pronto<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KAMARIY:<\/span> <\/strong>v.tr.(1) fundar; preparar; proyectar; acomodar; disponer; prevenir<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KAMASQA:<\/span> <\/strong>s. tipo \u00fanico de sacerdote del cuarto nivel recibiendo su iniciaci\u00f3n Kuraq Akulliq directamente de Dios o de Wiraqocha<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KAMAY:<\/span> <\/strong>s.(his) cumplimiento voluntario de la obligaci\u00f3n social<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KAMAY:<\/span> <\/strong>v.tr. crear; inventar; modelar; formar; fundar; dominar; reinar; caber; gobernar; mandar; disponer; proveer; cuidar; administrar; gobernar; alcanzar (caber); contener; probar; intentar; ordenar; producir<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KAMAY KILLA:<\/span> <\/strong>s.(mes) enero; enero (en la era de los Inkas: Tiempo de festejo de la creaci\u00f3n, mes del descanso. Pero tambi\u00e9n se hac\u00edan sacrificios, procesiones, ayunos y penitencias para las divinidades locales en lugares considerados sagrados (huacas))<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KAMAY RAYMI:<\/span> <\/strong>s.(mes) festejo de la creaci\u00f3n en el tiempo Inka (en enero)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KAMAYCHAY:<\/span> <\/strong>v.tr. asignar una tarea<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KAMAYKUY:<\/span> <\/strong>v.tr.(1) inspirar (no inhalar); infundir<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KAMAYNIYPA CHAYAQEN:<\/span> <\/strong>adj. proporcionado; propio al natural de uno; que conforme a su talento<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KAMAYOQ:<\/span> <\/strong>adj. responsable; especialista<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KAMAYOQ:<\/span> <\/strong>s. guarda; vigilante; portavoz; due\u00f1o de cuidar; especialista; funcionario<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KAMBIYAY:<\/span> <\/strong>v.tr.(esp) cambiar; trocar; reemplazar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KAMBIYU:<\/span> <\/strong>s.(esp) cambio; vuelto de dinero<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;AMINA:<\/span> <\/strong>s. insulto<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;AMINAKUY:<\/span> <\/strong>v.recip. re\u00f1irse; re\u00f1irse m\u00fatuamente; insultarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;AMISQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. insultado; maltratado; ultrajado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;AMIY:<\/span> <\/strong>v.tr.(1) injuriar; ridiculizar; satirizar; reprender; criticar; insultar; murmurar; denigrar; re\u00f1ir; maltratar; corregir; amonestar; ofender; agraviar; increpar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KAMPA:<\/span> <\/strong>s.(tri)(1) ind\u00edgena Campa, Ash\u00e1ninka (Per\u00fa)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KAN:<\/span> <\/strong>f.v.aux. es; est\u00e1; hay<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;ANA:<\/span> <\/strong>s.(top)(aym) provincia en el departamento del Qosqo (Per\u00fa); (esp.) Canas (luz [aym.])<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KANAQ:<\/span> <\/strong>adj. el que quema o hace fogata; incandescente; candente; abrasador; incendiario; incinerador<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KANAY:<\/span> <\/strong>s.(spi) poder ontico o de llegar a ser<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KANAY; K&#8217;ANAY; KA\u00d1AY:<\/span> <\/strong>v.tr. encender; quemar; hacer fogata; incendiar; atizar el fuego; poner fuego; atizar; incinerar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KANCHA:<\/span> <\/strong>s.(1) patio; cancha; corral; lugar descampado; canch\u00f3n; espacio cercado; espacio abierto; mercado abierto; recinto sagrado; palacio; estancia; redil; cancha de f\u00fatbol u otra; cerco; cerca; plaza<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KANCHA:<\/span> <\/strong>s.(2) micosis cut\u00e1nea; corral\u00f3n; patio; cerco (el area)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;ANCHA:<\/span> <\/strong>s. luz; brillo; claridad<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;ANCHANA:<\/span> <\/strong>s. l\u00e1mpara; linterna; faroles; velas; mechero; antorcha<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;ANCHAQ:<\/span> <\/strong>adj. luminoso; brillante; f\u00falgido; fulgente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;ANCHARIY:<\/span> <\/strong>s. brillo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;ANCHARIY:<\/span> <\/strong>v.tr. alumbrar; dar tener luz; lucir con el vestido <\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KANCHAY:<\/span> <\/strong>v.tr. cercar; cercar un espacio; formar un recinto; encorralar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;ANCHAY:<\/span> <\/strong>s. luz; brillo; claridad; brillo; luminosidad; fulgor<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;ANCHAY:<\/span> <\/strong>v.intr. brillar; iluminar; incandecerse; incandecer; alumbrar; dar tener luz; lucir con el vestido <\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;ANCHAY:<\/span> <\/strong>v.tr. alumbrar; incandecer; iluminar; brillar; llenar de claridad o de luz<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;ANCHAYCHAY:<\/span> <\/strong>s.(neo) ilustraci\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;ANCHAYKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. iluminar; alumbrar; encender; incandecer<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KANCHIS; KANCHEQ:<\/span> <\/strong>f.v.aux. somos (incl.); estamos (incl.)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KANI:<\/span> <\/strong>f.v.aux. soy; estoy<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KANIKUY:<\/span> <\/strong>v.dic. ladrar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KANIPU:<\/span> <\/strong>s.(his) plancha de plata para la frente (se\u00f1al de los nobles)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KANIQ:<\/span> <\/strong>adj. mordedor<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KANIY:<\/span> <\/strong>v.dic. ladrar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KANIY:<\/span> <\/strong>v.tr. morder; dentellar; picar (insecto); picar; picotear<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KANKA:<\/span> <\/strong>s.(mik) asado; carne asada; churrasco; carne asada; asadura<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;ANKA:<\/span> <\/strong>adj. presumido; arrogante<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;ANKA:<\/span> <\/strong>s. fanfarr\u00f3n; persona grande<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;ANKA:<\/span> <\/strong>s.(zoo) gallo; gringo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KANKANA:<\/span> <\/strong>s. sart\u00e9n; parrila para asar; asador; parrilla<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KANKAY:<\/span> <\/strong>v.tr. asar; tostar; hacer asado por acci\u00f3n del fuego<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KANKI:<\/span> <\/strong>f.v.aux. eres; est\u00e1s<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KANKICHIS; KANKICHEQ:<\/span> <\/strong>f.v.aux. sois; est\u00e1is<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KANKU:<\/span> <\/strong>f.v.aux. son; est\u00e1n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KANLLI:<\/span> <\/strong>s.(bot) especie de arbusto usado como medicina diur\u00e9tica; planta medicinal para tos; hormiga roja<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KANTARAYKI KILLA; KANTARAY KILLA; KANTARAY:<\/span> <\/strong>s.(mes) octubre<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;ANTI:<\/span> <\/strong>s.(tex) rueca grande para torcer hilo de dos o m\u00e1s ramales; torzal<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;ANTINA:<\/span> <\/strong>s.(tex) huso para torcer (m\u00e1s grande que puchka)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;ANTIY:<\/span> <\/strong>v.tr. torcer; torcer en rueca hilo de dos o m\u00e1s ramales; torzelar; torcer y devanar en la mano; torzalar; hilar en rueca de tama\u00f1o mayor<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KANTU:<\/span> <\/strong>s. extremo; l\u00edmite o extremo de una superficie; borde; punta; margen; canto; zona marginal<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KANTUNQA:<\/span> <\/strong>s.(tex) trenza con n\u00facleo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KA\u00d1ARI:<\/span> <\/strong>s.(tri) pueblo antiguo en que es actualmente Ecuador (Ca\u00f1aris), enemigos de los Inkas, conquistados por Tupaq Yupanki; variante quichua local en Ca\u00f1aris (Ecuador); tambi\u00e9n las variantes quechuas habladas en Cajamarca y Ferre\u00f1afe (Per\u00fa), que pertenecen a un otro dialecto principal de quechua; ca\u00f1ari<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KA\u00d1AY; K&#8217;ANAY:<\/span> <\/strong>v.tr. recalentar; requemar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KA\u00d1U:<\/span> <\/strong>s.(esp) canal (en miner\u00eda de oro)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;APA RUNA:<\/span> <\/strong>s. hombre alegre en el trabajo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;APA; K&#8217;APALLU:<\/span> <\/strong>s. cart\u00edlago<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;APACHA KUMUY:<\/span> <\/strong>s. voluntad de trabajar m\u00e1s que los otros<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;APAK:<\/span> <\/strong>adj. exacto; entero; cabal<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;APAKUY:<\/span> <\/strong>v.tr. cortar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;APALLU:<\/span> <\/strong>s. cart\u00edlago<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;APAQ:<\/span> <\/strong>adj. exacto; cabal<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;APHKIY:<\/span> <\/strong>v.tr. limpiar completamente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;APHRA; K&#8217;AKRA:<\/span> <\/strong>s. cer\u00e1mica; tiesto<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;APHTAY:<\/span> <\/strong>v.tr. desprender; despegar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;APHTIY:<\/span> <\/strong>v.tr. desprenderse; desconcharse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KAPIN KAY:<\/span> <\/strong>v.intr. ser principio de linaje o de otra cosa fundada<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KAPNU SENQA:<\/span> <\/strong>s. nariz abollada<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KAPULI:<\/span> <\/strong>s.(bot)(esp->naw)(1) cereza capul\u00ed; una especie de cereza; \u00e1rbol o s\u00e1ceo de los andes; capul\u00ed; cerezo andino (\u00e1rbol de frutos redondos, negros y dulces)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KAPULI:<\/span> <\/strong>s.(bot)(esp->naw)(2) aguaymanto; capul\u00ed amarillo; un arbusto de fruto amarillo semejante a la cereza, menos dulce y de tama\u00f1o m\u00e1s grande<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KAPUY:<\/span> <\/strong>v.pron. ser de; pertenecer; tener todo (lit. ser de); tener (lit. ser de); tener (ser de: este verbo se usa s\u00f3lo en forma pronominal); poseer (lit. ser de); estar (salud)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KAPUY (-PAQ):<\/span> <\/strong>v.pron. ser (de); pertenecer<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KAQ:<\/span> <\/strong>postpos. [N\u00famero ordinal]<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KAQ KIKIN:<\/span> <\/strong>adj. original<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KAQCH&#8217;A:<\/span> <\/strong>adj. deslumbrado o aturdido por luz brillante<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KAQEYOQ:<\/span> <\/strong>s.p. capitalista; hacendado; propietario<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KAQLLA:<\/span> <\/strong>adv.m. igual; homog\u00e9neo; id\u00e9ntico<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KAQLLA SIMI:<\/span> <\/strong>s. sin\u00f3nimo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KAQLLATAQ:<\/span> <\/strong>adv.m. asimismo; igualmente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KAQNINKUNA:<\/span> <\/strong>s. atributos esenciales; elementos (de algo)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KAQNIYOQ:<\/span> <\/strong>s.p. poseedor; rico; adinerado; hacendado; propietario<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;ARA:<\/span> <\/strong>s. quemadura<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;ARALLIKUY:<\/span> <\/strong>v.tr. enojar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;ARAQ:<\/span> <\/strong>adj. ardiente; incisivo; hiriente; doloroso; mordiente; picante; mordaz; furioso<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;ARASQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. quemadura<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;ARAY:<\/span> <\/strong>v.tr. picar; arder; producirse la comez\u00f3n; ardor; sentir o causar dolor ardiente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-KARAY; -KANKARAY:<\/span> <\/strong>suf.no. muy<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;ARCHIY:<\/span> <\/strong>v.dic. crujir<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KARGUYOQ:<\/span> <\/strong>s.p.(pol)(p.esp) encargado de organizar una fiesta<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KARIY; QARIY:<\/span> <\/strong>v.intr. estar cansado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KARKA:<\/span> <\/strong>s. esqueleto; muerte; alegor\u00eda de la muerte; osamenta<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;ARKU:<\/span> <\/strong>adj. amargo; avinagrado; agrio; sabor \u00e1cido de algunas frutas; \u00e1cido; acerbo; hecho vinagre; acre<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KARMAY:<\/span> <\/strong>v.tr. apilar; hacinar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KARPA:<\/span> <\/strong>s. carpa; tienda de campa\u00f1a; toldo; corredor<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;ARPA:<\/span> <\/strong>s.(cer) tiesto; ceramica en general<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;ARPA:<\/span> <\/strong>s.(zoo) carpa; especie de pez que vive en r\u00edos<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KARPAY:<\/span> <\/strong>s. iniciaci\u00f3n; transmisi\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KARPAY:<\/span> <\/strong>v.tr. iniciar; transmitir<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KARPAY AYNI:<\/span> <\/strong>s.(spi) intercambio de poder espiritual<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KARQAN:<\/span> <\/strong>f.v.aux. era; estaba; hab\u00eda<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KARQANI:<\/span> <\/strong>f.v.aux. era (yo); estaba (yo)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KARQANKI:<\/span> <\/strong>f.v.aux. eras; estabas<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KARU:<\/span> <\/strong>adj. distante; lejano; lejos; lejos; lejano; muy apartado; extenso<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KARU:<\/span> <\/strong>adv.l. lejos; distante; lejano<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KARU RUNA:<\/span> <\/strong>adj. forastero; hombre forastero de lejos venido; advenedizo en el pueblo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KARUMANTA RIKUNA:<\/span> <\/strong>s.(neo) televisi\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KARUNCHAKAPUY:<\/span> <\/strong>v.tr. abandonar; desamparar; dejar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KARUNCHAKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. alejarse; aislarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KARUNCHAY:<\/span> <\/strong>v.tr. alejar; aislar; alejar; alejarse; distanciar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KARUNCHAY:<\/span> <\/strong>v.tr.(ass) diferenciar; discriminar; rechazar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KARUNCHAYKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. distanciarse; separar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KARUQHAWANA:<\/span> <\/strong>s.(neo) televisor; televisi\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;ASA:<\/span> <\/strong>s. espacio abierto en una monta\u00f1a<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KASARAKUNQA\u00d1A KAY SIPASCHA:<\/span> <\/strong>expr. esta jovencita ya est\u00e1 casadera<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KASARAKUY:<\/span> <\/strong>s.(esp) boda; casamiento; matrimonio<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KASARAKUY:<\/span> <\/strong>v.intr.(esp) casarse; contraer matrimonio; desposar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KASHAY:<\/span> <\/strong>s. evidencia; realidad<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KASHAY:<\/span> <\/strong>v.aux. estar (ahora); estar; existir<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;ASKACHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. domesticar; arrimar; pegar; colar; juntar; unir; incluir; adherir; acercar; castigar o maltratar a uno dando golpes<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;ASKAKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. pegarse; adherirse; apegarse; pegar; adherir<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;ASKALLIKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. consagrarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;ASKALLIY:<\/span> <\/strong>v.tr. consagrar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;ASKAQ:<\/span> <\/strong>s.(gra) sufijo; morfema gramatical<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;ASKAQ SIMI:<\/span> <\/strong>s. palabras propias<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;ASKASQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. unido; adherido<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;ASKAY:<\/span> <\/strong>v.tr. permanecer a lado de alguien; pegarse; quedar algo pegado o soldado; dar alcance; pegar; adherir; alcanzar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;ASPI:<\/span> <\/strong>s. palo; vara; barra; madera, palo; tallo; palo; poste; trozo de madera; palo del huso; vara larga<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KASQAN CHANIYOQ:<\/span> <\/strong>adj. equivalente; de igual valor<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KASTILLA WIRU:<\/span> <\/strong>s.(bot) ca\u00f1a dulce<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;ASU:<\/span> <\/strong>s. aniquilamiento<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KASUKUQ:<\/span> <\/strong>s.a.(esp) obediente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KASUKUY:<\/span> <\/strong>v.tr.(esp) obedecer<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KASUY:<\/span> <\/strong>v.tr.(esp) obedecer; o\u00edr (hacer caso); hacer caso; hacerle caso a alguien<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;ASUY:<\/span> <\/strong>v.tr. romper el suelo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;ASUYACHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. aniquilar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;ATA:<\/span> <\/strong>s. part\u00edcula; pizca; fragmento peque\u00f1o; m\u00ednima parte<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KATARI:<\/span> <\/strong>s.(zoo) serpiente venenosa; v\u00edbora venenosa; serpiente; v\u00edbora<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KAW KAW:<\/span> <\/strong>s.(zoo) huevos de peces; huevera de pescado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KAWALLU; KABALLU; KABALLO:<\/span> <\/strong>s.(zoo)(esp) caballo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KAWALLUPI RIY:<\/span> <\/strong>v.mov.(p.esp) ir a caballo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;AWCHI:<\/span> <\/strong>adj.(1) filoso; agudo; delgado; afilado; filudo; puntiagudo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;AWCHI:<\/span> <\/strong>s.(geo) sierra; loma<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;AWCHIY:<\/span> <\/strong>v.tr.(1) afilar; sacar punta o filo; amolar; aguzar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KAWITU:<\/span> <\/strong>s. catre; cama; cama grande; tarima; hamaca; mecedora; columpio; lecho de madera; barbacoa; lecho<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KAWKA:<\/span> <\/strong>s.(mus) tipo de instrumento pulsado de una sola cuerda<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KAWNA:<\/span> <\/strong>s.(tex) soguilla de tres ramales<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KAWPUSQA:<\/span> <\/strong>s.(tex) soga u otra cosa torcida de hilos de dos en dos, de tres en tres<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KAWPUY ISKAY PASQATA, KIMSA PASQATA, TAWA PASQATA:<\/span> <\/strong>s.(tex) torcer hilos de dos en dos, de tres en tres, de cuatro en cuatro<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KAWPUY; KAWPIY:<\/span> <\/strong>v.tr. torcer hilos; torcer hilo de ana; torcer hilo; torcer dos hebras en una; torcer; torcer hilo de dos ramales<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KAWRA:<\/span> <\/strong>s.(zoo)(esp) cabra<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KAWRI:<\/span> <\/strong>s.(bot) ra\u00edz de totora o junco<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KAWSACHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. sustentar; mantener en vida; hacer vivir; reavivar; revivir a alguien; revivir; inspirar el alma; mantener<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KAWSACHUN!:<\/span> <\/strong>interj. \u00a1Qu\u00e9 viva!; \u00a1Viva!<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KAWSAQ MALLKI:<\/span> <\/strong>s.(spi) \u00e1rbol de los vivientes<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KAWSARIY:<\/span> <\/strong>v.intr. revivir; resucitar; ser revivido<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KAWSARIY:<\/span> <\/strong>v.tr. animar; reanimar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KAWSAY:<\/span> <\/strong>s. vida; cultura; existencia; viveres para alimentaci\u00f3n; vivencia<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KAWSAY:<\/span> <\/strong>v.intr. vivir; habitar; existir; tener vida<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KAWSAY PACHA:<\/span> <\/strong>s. mundo de vida; universo de energ\u00eda; energ\u00eda viva; globo terr\u00e1queo; naturaleza; tiempo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KAWSAY POQP&#8217;O; KAWSAY POQ&#8217;PO:<\/span> <\/strong>s.(spi) aura; burbuja de energ\u00eda vital alrededor de una persona, una planta; un animal, un pueblo, un cerro o un ser natural<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KAWSAY SACH&#8217;A:<\/span> <\/strong>s.(bot) especie de \u00e1rbol molle<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KAWSAYYACHAY:<\/span> <\/strong>s.(neo) biolog\u00eda<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;AWSI:<\/span> <\/strong>adj.(2) masticable<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;AWSI:<\/span> <\/strong>s.(2) chicle<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;AWTIY:<\/span> <\/strong>v.intr. masticar chicle<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KAY:<\/span> <\/strong>adj. este; esta; esto; \u00e9sto; \u00e9sta; \u00e9ste<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KAY:<\/span> <\/strong>pron.dem. este; esta; esto; \u00e9ste; \u00e9sta<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KAY:<\/span> <\/strong>s. esencia; ser<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KAY:<\/span> <\/strong>v.aux. ser; estar; haber; existir; tener (expr.)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KAY PACHA:<\/span> <\/strong>s. tiempo actual; tiempo presente; mundo; este mundo; mundo material<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KAY QATEQ:<\/span> <\/strong>expr. (el, la) siguiente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;AYARA:<\/span> <\/strong>s.(bot) cayara; un arbusto suculente; peine; especie de planta de la cual se obtienen los dientes para peines, los tallitos son secados al sol, las puntas quemadas y empapadas para hacerlos resistentes; peque\u00f1a escobita<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KAYKU:<\/span> <\/strong>f.v.aux. somos (excl.); estamos (excl.)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KAYKUNA:<\/span> <\/strong>s. posesiones<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KAYLLA:<\/span> <\/strong>adv.l. cerca<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;AYLLA:<\/span> <\/strong>s.(zoo) loro; papagayo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KAYLLAPI:<\/span> <\/strong>adv.l. aqu\u00ed; aqu\u00ed cerca; aqu\u00ed nomas<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KAYMAN:<\/span> <\/strong>adv.l. hacia aqu\u00ed; ac\u00e1; aqu\u00ed; a este lugar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KAYMANTA:<\/span> <\/strong>adv.l. desde aqu\u00ed; acerca de esto; de aqu\u00ed; desde aqu\u00ed<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KAYNIN:<\/span> <\/strong>s.pr. clase; naturaleza (de algo o alguien); caracter\u00edstica; comportamiento; estructura<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KAYPI:<\/span> <\/strong>adv.l. aqu\u00ed; ac\u00e1; en este lugar; ahora; en este momento; este aqu\u00ed<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KAYQA:<\/span> <\/strong>pron.dem. este; esta; esto; esto (el acento indica el accidente)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KAYQAMPACHA:<\/span> <\/strong>s. mundo enga\u00f1oso infernal; este miserable mundo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;AYRA:<\/span> <\/strong>s.(zoo) rana<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;AYRAPIN:<\/span> <\/strong>s.(ana) p\u00e1ncreas<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;AYRAPIN:<\/span> <\/strong>s.(ana)(reg) bazo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;AYRAPIN PHIRU ONQOY:<\/span> <\/strong>s.(med) pancreatitis aguda<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KAYRAYKU:<\/span> <\/strong>adv.m. por eso; por este motivo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KAYWA:<\/span> <\/strong>s.(bot) caigua; pepino de comer; variedad de calabaza (cucurbit\u00e1cea); caygua (planta cucurbit\u00e1cea de frutos verdes con d\u00e9biles espinas, se come en ensalada, guiso, jugo. Cura la inflamaci\u00f3n externa e interna. Como emplasto es buena para la piel)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KAYWAN:<\/span> <\/strong>adv.m. con esto; con la presente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KH:<\/span> <\/strong>fon. (fonema conson\u00e1ntico oclusivo, velar, aspirado, sordo); (consonante velar aspirada sorda); \/kh\/ consonante oclusiva velar aspirada<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KHACHA:<\/span> <\/strong>adj. mugre encostrada; piel callosa y pringosa; encostrado y \u00e1spero (mugre); mugre<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KHACHU:<\/span> <\/strong>s. mordisco; mordido; pedazo que se saca mordiendo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KHACHUY:<\/span> <\/strong>v.tr. mascar; masticar; morder; sacar pedazos mordiendo; comer frutos semiduros<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KHAKA:<\/span> <\/strong>adj. espeso; denso; pastoso<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KHAKUKUY:<\/span> <\/strong>v.tr. desmenuzar; desmigajar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KHALIY:<\/span> <\/strong>v.tr. extender<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KHALLA:<\/span> <\/strong>s. brecha; abertura<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KHALLAPACHA:<\/span> <\/strong>adj. agujerado de viejo (vestido, casa, pared, techo, frazada)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KHALLAPACHA P&#8217;ACHA (UNKU, YAQOLLA):<\/span> <\/strong>s.(tex) vestido agujerado de viejo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KHALLAY:<\/span> <\/strong>v.tr. partir; cortar; trinchar; hender; abrir brecha; romper por la costura; tajar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KHALLKA:<\/span> <\/strong>adj. \u00e1spero; cascajoso; pedrusco<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KHALLKI:<\/span> <\/strong>s. adoqu\u00edn; adoqu\u00edn p\u00e9treo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KHALLKIY:<\/span> <\/strong>v.tr. adoquinar; empedrar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KHALLMU:<\/span> <\/strong>adj. crudo; medio cocinado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KHALLPA:<\/span> <\/strong>adj. roto; falto de algo; desportillado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KHALLPA:<\/span> <\/strong>s. desportillo; melladura; mella dejada al desportillar una cosa<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KHALLPAY:<\/span> <\/strong>v.tr. desportillar; mellar; hacer mellas<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KHALLWA:<\/span> <\/strong>s.(tex) lanzadera; lanzadera (con que tejen y entremeten el hilo); instrumento para tejer<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KHALLWA:<\/span> <\/strong>s.(zoo) golondrina<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KHALLWAY:<\/span> <\/strong>v.tr.(tex) meter la lanzadera con el hilo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KHAMUY:<\/span> <\/strong>s. bocado; masticaci\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KHAMUY:<\/span> <\/strong>v.tr. masticar; morder; mascar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KHANKA:<\/span> <\/strong>adj. mugriento; sucio; mugre; escamado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KHANKA:<\/span> <\/strong>s. gorr\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KHANKIY:<\/span> <\/strong>v.tr. mordiscar; roer; desgastar; mellar; cercenar; desportillar una vasija; morder<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KHA\u00d1A:<\/span> <\/strong>s.(aym) mimado (ni\u00f1o)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KHAPAY:<\/span> <\/strong>v.intr. eructar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KHAPAY:<\/span> <\/strong>v.mov. caminar a zancadas; dar zancadas; dar zancadas o pasos largos<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KHAPAY:<\/span> <\/strong>v.tr. atravesar; cruzar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KHAPHNISHAQ:<\/span> <\/strong>adj. crespo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KHAQMAY AWATA:<\/span> <\/strong>v.tr.(tex) apretar lo que se teje<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KHARATATAY:<\/span> <\/strong>v.tr. arrastrar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KHARI KHARI:<\/span> <\/strong>s.(bot) zarzamora; un arbusto de la ceja alta; zarza<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KHARKA:<\/span> <\/strong>adj.(k) sucio; \u00e1spero; asqueroso; mugriento<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KHARKA:<\/span> <\/strong>s.(1) mugre del cuerpo; mugre; esti\u00e9rcol; escama; suciedad encostrada y resistente adherida en los utensilios no lavados<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KHARKATIY:<\/span> <\/strong>v.intr. temblar de miedo; temblar; vibrar; tiritar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KHARMU:<\/span> <\/strong>s. fiambre; av\u00edo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KHARWINCHU:<\/span> <\/strong>s.(bot) cardo santo; especie de arbusto; carhuincho; planta cuyas flores se usan para te\u00f1ir de amarillo; carhuincho (especie de planta, una illa de la papa)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KHASAPAKUY:<\/span> <\/strong>v.tr. eructar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KHASAY:<\/span> <\/strong>v.intr. eructar; eruptar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KHASTUY:<\/span> <\/strong>v.tr. masticar; rumiar; pacer el ganado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KHATA:<\/span> <\/strong>s.(agr) surco<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KHATA:<\/span> <\/strong>s.(tex) sarga; tela cruzada; tela asargada; tiras horizontales de colores alternativos producidas por caladas regulares alternativas sin recoger<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KHATATATAY:<\/span> <\/strong>v.intr. temblar; tiritar; estremecerse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KHAWCHI:<\/span> <\/strong>adj. crudo; medio cocinado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KHAYA; QHAYA:<\/span> <\/strong>s.(mik) oca deshidratada; oca secada al sol; tipo de oca secada, fermentada en estanques, secada al sol y usada para sopas; chu\u00f1o de oca<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KHAYAY:<\/span> <\/strong>v.tr. hacer chu\u00f1o de la oca<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KHAYCHUY:<\/span> <\/strong>v.tr. barrer; arrastrar ropa<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KHAYCHUYKACHAY P&#8217;ACHATA (P&#8217;ACHANWAN):<\/span> <\/strong>v.tr. arrastrar su ropa o vestido <\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KHAYNA; KAY HINA:<\/span> <\/strong>adv.m. as\u00ed; como esto; de este modo; en tal manera; as\u00ed; de esta manera; de esta forma; de este modo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KHIKI:<\/span> <\/strong>adj.(k) sarnoso; sarpullido<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KHIKI:<\/span> <\/strong>s.(med) sarna; acarosis<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KHIPU:<\/span> <\/strong>s. nudo; atadura; anudamiento; \u00f1udo; quipu; cuerda con nudos; sistema de lenguaje gr\u00e1fico de los incas a base de cordeles a colores; contabilizar; cuerdas de varios colores con que, haciendo diversos nudos, los indios del Per\u00fa consignaban informaciones y hac\u00edan sus c\u00e1lculos<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KHIPUKAMANA:<\/span> <\/strong>s. artesan\u00eda de quipus (cuerdas con nudos); calculacion por medio de quipus (cuerdas con nudos)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KHIPUY:<\/span> <\/strong>v.tr.(1) anudar; hacer un quipu; anudar; fijar palabras del sistema kipu; contar por nudos; hacer nudos<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KHIRKI:<\/span> <\/strong>adj. asp\u00e9rrimo; granujiento; grano; muy \u00e1spero; escamado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KHIRKI:<\/span> <\/strong>s.(med) grano de la piel<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KHIRKICHASQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. \u00e1spero; desigual; escabroso<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KHIRKINCHU:<\/span> <\/strong>s.(zoo) armadillo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KHIRKIY:<\/span> <\/strong>v.tr. desafiar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KHITUKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. frotarse; estregarse mucho; restregarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KHITUY; QHETUY:<\/span> <\/strong>v.tr. frotar; refregar; frotar; lijar; estregar; restregar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KHIWIY:<\/span> <\/strong>v.tr. enrollar un hilo; enrollar un alambre; devanar; enrollar; envolver; ovillar; arrollar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KHUCHI:<\/span> <\/strong>s.(zoo) cerdo; cochino; chancho; puerco; morrano; jabal\u00ed<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KHUCHI MICHIQ:<\/span> <\/strong>s.adj. porquerizo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KHUCHI SONQO WARMI:<\/span> <\/strong>adj.(k) mujer imp\u00fadica<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KHUCHI WASI:<\/span> <\/strong>s. pocilga; chiquero; zah\u00farda<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KHUCHINILLA:<\/span> <\/strong>adj.(col) morado; purp\u00fareo; rosado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KHUCHINILLA:<\/span> <\/strong>s.(zoo) cochenille; especie de piojo de chumbera usado para te\u00f1ir morado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KHULLPI:<\/span> <\/strong>s. part\u00edculas muy peque\u00f1as; combustible desmenuzado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KHULLU:<\/span> <\/strong>adj. menudo; muy peque\u00f1o<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KHUMPALLI:<\/span> <\/strong>s. aliado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KHUMPANTINLLANPI:<\/span> <\/strong>adv.m. amigable; amistoso<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KHUNKU:<\/span> <\/strong>s. semental<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KHUNU:<\/span> <\/strong>s.(geo) cicl\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KHUNU WAYRA:<\/span> <\/strong>s.(geo) cicl\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KHURPA:<\/span> <\/strong>adj. crespo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KHURU:<\/span> <\/strong>s.(myk) enfermedad verrucosa de las papas<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KHUSKUY:<\/span> <\/strong>v.tr.(2) tusar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KHUSLAY:<\/span> <\/strong>v.tr. quemar los cabellos enteramente; arder enteramente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KHUSLUY:<\/span> <\/strong>v.tr. esquilar; trasquilar; cortar muy bien o a ras de la piel; quemar los cabellos enteramente; rasurar; repelar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KHUTU:<\/span> <\/strong>adj. fr\u00edo; fr\u00edgido; frio; gelado; helado; congelado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KHUTUCHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. congelar; coagular; preparar helados; dejar congelar; helar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KHUTUY:<\/span> <\/strong>v.intr. congelarse; coagularse; helar o congelarse; helar; congelar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KHUTUY:<\/span> <\/strong>v.tr. corroer<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KHUYA:<\/span> <\/strong>s. amor; pena; l\u00e1stima<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KHUYA:<\/span> <\/strong>s.(spi) cierta piedra que posee virtudes m\u00e1gicas (usada para infundir energ\u00eda de amor)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KHUYA RUMI:<\/span> <\/strong>s. piedra regalada al alumno por su maestro<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KHUYAKUQ:<\/span> <\/strong>s.a. compasivo; piadoso; amoroso<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KHUYAKUY:<\/span> <\/strong>s. compasi\u00f3n; afecto<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KHUYAKUYNIYOQ:<\/span> <\/strong>adj. compasivo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KHUYAPAKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. lamentar; lamentarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KHUYAPAYAY:<\/span> <\/strong>s. compasi\u00f3n; buena voluntad; generosidad<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KHUYAPAYAY:<\/span> <\/strong>v.tr.(1) tener compasi\u00f3n (con); compadecerse de; apiadarse de; tener piedad o compasi\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KHUYAPAYAYKUQ:<\/span> <\/strong>adj. compasivo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KHUYAPAYAYKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. compadecerse; apiadarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KHUYAQ:<\/span> <\/strong>s.a. cari\u00f1oso; piadoso; amoroso<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KHUYAQ SONQO:<\/span> <\/strong>adj. compasivo; caritativo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KHUYASQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. amado; amante; querido; predilecto<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KHUYAY:<\/span> <\/strong>s. amor; compasi\u00f3n; poder afectivo pasional; querido; favor; l\u00e1stima<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KHUYAY:<\/span> <\/strong>v.tr. querer; amar; tener l\u00e1stima; acariciar; compadecer; mimar; regalar; amar; compadecer; querer; adorar; sentir compasi\u00f3n; favorecer; socorrer; sentir (con juicio y coraz\u00f3n)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KICHA:<\/span> <\/strong>s. abertura<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KICHARI:<\/span> <\/strong>adj. abierto; ancho; amplio<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KICHARISQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. abierto<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KICHARIY:<\/span> <\/strong>v.tr. abrir<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KICHASQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. abierto<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KICHAY:<\/span> <\/strong>v.tr. abrir; destapar; destapar; descubrir<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;ICHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. pellizcar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KIKI-:<\/span> <\/strong>adj.pron. mismo; id\u00e9ntico; igual; par; identico; mismo; el mismo; uno mismo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KIKILLANMANTA:<\/span> <\/strong>adv.m. por s\u00ed mismo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KIKIN:<\/span> <\/strong>adj. similar; lo mismo; igual; propio; id\u00e9ntico; exactamente igual; mismo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KIKIN:<\/span> <\/strong>pron.indef. mismo; propio; \u00e9l mismo; ella misma; personalmente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KIKIN PACHAPI:<\/span> <\/strong>adv.t. al mismo tiempo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KIKIN TUYLLAPI:<\/span> <\/strong>adv.t. al mismo tiempo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KIKINKUYUCHIKUQ:<\/span> <\/strong>s.(neo) autom\u00f3vil<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KIKINMANTA:<\/span> <\/strong>adv.m. por s\u00ed mismo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KIKINPI KASHAQ; KIKIN PACHAPI KASHAQ:<\/span> <\/strong>s.(fil) ser en s\u00ed mismo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KIKIY:<\/span> <\/strong>pron.indef. yo mismo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KIKIYKI:<\/span> <\/strong>pron.indef. t\u00fa mismo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;IKLLU:<\/span> <\/strong>adj. estrecho; angosto<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;IKLLU:<\/span> <\/strong>s. calle; pazadizo; calle angosta; pasadizo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KIKU Q&#8217;ELLO:<\/span> <\/strong>adj.(col) anaranjado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KIKU T&#8217;IKA:<\/span> <\/strong>s.(bot) quico ttica; planta usada para te\u00f1ir de amarillo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;IKUCHIKUY:<\/span> <\/strong>v.tr. hacer fiestas y borrachera por el primer menstro de la mujer<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;IKUY:<\/span> <\/strong>s.(med) menstruaci\u00f3n; flujo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;IKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. menstruar; mestruar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;IKUY (WARMI):<\/span> <\/strong>v.intr. venirle el primer menstro a la mujer; venirle la primera regla a la mujer<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;ILI WAYTA:<\/span> <\/strong>s.(tex) sarga lisa; tela cruzada tejida lisa; tela asargada lisa<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KILLA:<\/span> <\/strong>s.(ast) luna<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KILLA:<\/span> <\/strong>s.(tmp) mes; regla (menstruaci\u00f3n)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KILLACHAW; KILLACHAY:<\/span> <\/strong>s.(pun) lunes<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KILLAPAMPA:<\/span> <\/strong>s.(top) ciudad en el departamento del Qosqo (Per\u00fa); (esp.) Quillabamba (llanura de la luna)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KILLAWA\u00d1UY:<\/span> <\/strong>s.(2) eclipse de la luna<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KILLAY UNKU:<\/span> <\/strong>s. cota de malla<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KILLAY; Q&#8217;ELLA:<\/span> <\/strong>s.(min) hierro; metal; el fierro y otros metales; fierro<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KILLI:<\/span> <\/strong>s.(tex) remate del tejido; fleco; franja; tira; lista; ribete<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;ILLI:<\/span> <\/strong>adj. cosido; continuado a otra cosa; travado como dos casas con una misma madera y unas guascas<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;ILLI:<\/span> <\/strong>s.(zoo) cern\u00edcalo; halconcito; ave de repi\u00f1a de plumaje rojizo manchado de negro<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;ILLI WARA; K&#8217;ILLA WARA:<\/span> <\/strong>s.(tex) dise\u00f1o de cern\u00edcalo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;ILLICHU:<\/span> <\/strong>s.(zoo) cern\u00edcalo; halconcito<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;ILLI-K&#8217;ILLI:<\/span> <\/strong>s.(tex)(1) listones<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;ILLI-K&#8217;ILLI:<\/span> <\/strong>s.(tex)(2) dise\u00f1o de cern\u00edcalo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;ILLI-K&#8217;ILLI P&#8217;ACHA:<\/span> <\/strong>s.(tex) vestido a listonado; tejido a listones anchos<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;ILLI-K&#8217;ILLIYOQ:<\/span> <\/strong>s.(tex) vestido a listonado; tejido a listones anchos<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;ILLIMSA; K&#8217;ILLINSA:<\/span> <\/strong>s.(min) carb\u00f3n; brasa; hulla<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;ILLIY:<\/span> <\/strong>v.tr. coser una cosa con otra, juntarlas cosiendo; ribetear; poner ribetes<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KILLKI:<\/span> <\/strong>s. \u00e1ngel<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KILLMU:<\/span> <\/strong>adj.(col) anaranjado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;IMICHU:<\/span> <\/strong>s. ayudante; asistente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KIMSA URA; KINSA URA:<\/span> <\/strong>adv.t. las tres<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;INLLAY:<\/span> <\/strong>v.intr. parpadear<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KINRA:<\/span> <\/strong>s. lado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KINRAY:<\/span> <\/strong>s.(geo) ladera; lado; pendiente; declive; ladera (empinado); ladera; inclinada; inclinada de una loma o monta\u00f1a; lado; ladeado; ladeo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KINRAY:<\/span> <\/strong>v.tr.(1) avanzar al otro lado; cruzar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KINRAY\u00d1AN:<\/span> <\/strong>s. camino que va por las laderas<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KINRAYSAPA:<\/span> <\/strong>adj. ancho<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KINRAYTA QHAWANI:<\/span> <\/strong>expr. veo la colina<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KINSA:<\/span> <\/strong>num.c. tres; el n\u00famero 3<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KINSA K&#8217;UCHU:<\/span> <\/strong>s.(bot) espadilla; quimsa cucho; planta cuyas hojas se usan para te\u00f1ir de verde <\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KINSA \u00d1EQEN:<\/span> <\/strong>num.o. tercero; tercer; tercero,a<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KINSA P&#8217;AKI:<\/span> <\/strong>adj.(tex) tejido doblido en tres y cosido en forma de costal<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KINSACHAY:<\/span> <\/strong>v.tr. triplicar; triplicar; terciar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KINSAK&#8217;UCHU:<\/span> <\/strong>s. tri\u00e1ngulo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KINSAMANTA:<\/span> <\/strong>s.(tex) t\u00e9cnica de urdir pa\u00f1o dise\u00f1ado usando hilos triples<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KINTAL:<\/span> <\/strong>s.(uni)(esp) quintal<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KINTU:<\/span> <\/strong>s. ramo; ramillete; racimo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;INTU:<\/span> <\/strong>s. romaza; hojas de coca escogida, menuda y madura; ofrenda de coca; hojas escogidas de coca para los apus<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;INTUY:<\/span> <\/strong>v.intr. hacer un ramillete de coca para adivinar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KINWA; KIWINA; KIWNA:<\/span> <\/strong>s.(bot) quinua; quinoa; planta que crece en los trigales<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;I\u00d1A:<\/span> <\/strong>s. fisura; abertura; hendidura<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;I\u00d1AY:<\/span> <\/strong>v.tr. rajar; quebrar; cascar; hender; ranurar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;IPCHAN:<\/span> <\/strong>s.(ana) h\u00edgado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;IPHCHAN:<\/span> <\/strong>s.(ana) p\u00e1ncreas<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;IPHCHAN PHIRU ONQOY:<\/span> <\/strong>s.(med) pancreatitis aguda<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;IPU:<\/span> <\/strong>s.(bot) abrojo; cardillo que se pega a la ropa<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;IRANA:<\/span> <\/strong>s. mueble u otro objeto para recostarse; sofa; silla<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;IRARA:<\/span> <\/strong>s. escudo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;IRAW:<\/span> <\/strong>s. cuna; cuna de ni\u00f1os<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;IRAWKUY:<\/span> <\/strong>v.tr. colocar al ni\u00f1o en la cuna; ponerlo en cuna<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KIRAWPI KAQ WAWA:<\/span> <\/strong>s.(fam) ni\u00f1o(a) de 1 a 5 meses (sentido en el tiempo inka); ni\u00f1o(a) de teta, reci\u00e9n parido, que est\u00e1 en la cuna<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;IRAY:<\/span> <\/strong>v.intr. recostarse; reclinarse; inclinarse; acostarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;IRI:<\/span> <\/strong>s. herida; lesion; contusi\u00f3n; lastimadura; lesi\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;IRIKUNA P&#8217;ISTUY:<\/span> <\/strong>v.tr. vendar heridas<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;IRISQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. herido; lastimado; lesionado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;IRIY:<\/span> <\/strong>v.tr. herir; lastimar; lesionar; maltratar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;IRKU:<\/span> <\/strong>adj. r\u00edgido; invariable; inflexible; firme; reseco<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KIRPANA:<\/span> <\/strong>s. tapadera; tapa<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KIRPAY; K&#8217;IRPAY:<\/span> <\/strong>v.tr. tapar una olla; tapar; cerrar una olla o un recipiente; cerrar; poner tapa<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KIRU:<\/span> <\/strong>s.(ana) diente; colmillo; dentadura; muela; diente; muela<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KIRU CHAKUY:<\/span> <\/strong>s.(med) dentici\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KIRU ISMU:<\/span> <\/strong>s.(med) carie dental<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KIRU LLUCH&#8217;A; KIRU LLUCHA:<\/span> <\/strong>s.(ana) enc\u00eda; enc\u00edas<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KIRU NANAY:<\/span> <\/strong>s.(med) dolor de muelas; dolor de dientes; dolor de diente o muela; dolor de muela<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KIRU SIK&#8217;IQ:<\/span> <\/strong>s. dentista<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KIRU T&#8217;OQO:<\/span> <\/strong>s.(med) diente careado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KIRUKUNA:<\/span> <\/strong>s.(ana) dentadura; dientes<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KIRUSAPA:<\/span> <\/strong>adj. dentudo; dent\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;IRUSQA:<\/span> <\/strong>s.(aym) bebe envuelto (fuertemente en pa\u00f1ales)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;IRUY:<\/span> <\/strong>s.(aym) metodo de fajar firme al ni\u00f1o entero salvo la cabeza (durante los primeros tres meses de edad)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;IRUY:<\/span> <\/strong>v.tr.(aym) fajar; cambiar pa\u00f1ales; envolver al beb\u00e9 con la faja; envolver en su pa\u00f1al el ni\u00f1o; empa\u00f1ar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KISA:<\/span> <\/strong>s.(bot) ortiga; ortiga menor; quisa<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KISA KURU:<\/span> <\/strong>s.(zoo) oruga de pelos o espinas urticantes<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KISKA:<\/span> <\/strong>s. espina; p\u00faa; planta espinosa; zarza<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KISKA:<\/span> <\/strong>s.(bot) zarzas<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KISKA:<\/span> <\/strong>s.(bot.ana) espina; p\u00faa vegetal; espina (t\u00e9rmino gen\u00e9rico)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KISKALURU:<\/span> <\/strong>s. \u00e1pice; pizca<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KISKALURU:<\/span> <\/strong>s.(bot) fruta de cactus; c\u00e1ctea espinosa ( kichka (espina) + ruru (fruta))<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;ISKI:<\/span> <\/strong>s. estre\u00f1imiento<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;ISKI; K&#8217;ISKU:<\/span> <\/strong>adj. estrecho; estrecho (cosas, objetos); angosto; estre\u00f1ido; repleto; apretado; ce\u00f1ido<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;ISKICHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. hacer estre\u00f1ir<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;ISKIKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. apretujarse; reducirse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;ISKILLA KAMAS PAPAS KAMAQ P&#8217;ACHA:<\/span> <\/strong>expr.(tex) estrecho vestido<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;ISKILLA P&#8217;ACHA:<\/span> <\/strong>s.(tex) estrecho vestido<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KISKIS:<\/span> <\/strong>s.(per) capit\u00e1n de los Inkas en el tiempo de la conquista espa\u00f1ola<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KISKIS:<\/span> <\/strong>s.(zoo) especie de p\u00e1jaro que vive en las hojas de ca\u00f1a<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;ISKISQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. estre\u00f1ido; api\u00f1ado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;ISKIY:<\/span> <\/strong>v.tr.(1) atorar; estre\u00f1ir; estrangular; api\u00f1ar; comprimir; agrupar apretadamente; apretujar; estrechar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;ISKIY:<\/span> <\/strong>v.tr.(2) fijar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;ISKIYAY:<\/span> <\/strong>v.intr. angostarse; estrecharse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KISMA:<\/span> <\/strong>s.(ana) \u00fatero; matriz<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KISMA:<\/span> <\/strong>s.(fam) suegra; suegra del var\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KISMAQ KUNKAN:<\/span> <\/strong>s.(ana) cuello del \u00fatero; cuello uterino<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KISMAQ MUHUN:<\/span> <\/strong>s.(ana) ovario<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;ISPI\u00d1U:<\/span> <\/strong>s.(mik) tortilla de quinua; panecillo de quinua<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KISU:<\/span> <\/strong>s.(esp) queso<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;ISUY:<\/span> <\/strong>v.intr. desatar; raer<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KISWAR:<\/span> <\/strong>s.(bot) quishuar; quisuar; especie de \u00e1rbol; \u00e1lamo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KISWARKANCHA:<\/span> <\/strong>s.(top) palacio de Wiraqocha Inka en la ciudad del Qosqo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;ITA; KITA:<\/span> <\/strong>adj. silvestre; salvaje; del monte; cimarron; montar\u00e1s; cimarr\u00f3n; b\u00e1rbaro; inculto<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;ITAKUY:<\/span> <\/strong>v.mov. huir; escapar; escaparse; hacerse montaraz; fugarse; escaparse; hacerse cimarr\u00f3n o montaraz; evadirse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;ITI:<\/span> <\/strong>s. lugar; sitio; comarca; regi\u00f3n; espacio; ubicaci\u00f3n; provincia; ambito; contorno; distrito<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KITIN:<\/span> <\/strong>adj. igual (mas comparaci\u00f3n)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;ITKU:<\/span> <\/strong>s. rio peque\u00f1o; espacio reducido<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KITU:<\/span> <\/strong>s.(top) capital de Ecuador; (esp.) Quito ( paloma silvestre)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KIWACH; KIWACHI:<\/span> <\/strong>s. suegra de la mujer<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KIWACHI:<\/span> <\/strong>s. suegro; suegra respecto de la nuera; suegra de la mujer<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KIWICHA:<\/span> <\/strong>s.(bot) kiwicha; (familia del amaranto); quihuicha; planta usada para te\u00f1ir de rojo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KLASE:<\/span> <\/strong>s.(esp) clase<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KREEY:<\/span> <\/strong>v.tr.(cri)(esp) creer<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KRISTIYANU:<\/span> <\/strong>adj.(esp) cristiano<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KRISTO:<\/span> <\/strong>s.(cri)(esp) Cristo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KRISTOQ \u00d1AWIN:<\/span> <\/strong>s.(ast) Ojos de Cristo: alpha y beta Centauri (proveniencia: Misminay)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KRUS:<\/span> <\/strong>s.(esp) cruz<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KRUSCHAKUY:<\/span> <\/strong>v.intr.(esp) hacer se\u00f1al de la cruz; persignarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-KU-:<\/span> <\/strong>suf.ve. [reflexivo]; para s\u00ed; se; [reflexivo, pasivo]<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KUCHA:<\/span> <\/strong>s.(fam) sobrina<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KUCHI:<\/span> <\/strong>adj. sucio; asqueroso; inmoral; imp\u00fadico; deshonesto; desaseado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;UCHI:<\/span> <\/strong>adj. activo; \u00e1gil; trabajador; din\u00e1mico; diligente; activo; diligente; \u00e1gil; diligente; agil; habil; ligero; vivo; perspicaz; listo; presto<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;UCHU UNKHU\u00d1A:<\/span> <\/strong>s.(tex) camisa unkhu\u00f1a ritual dividida vertical y horizontal en cuartos de colores contrastantes<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;UCHU UNKU:<\/span> <\/strong>s.(tex) camiseta galana de colores con labores<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;UCHU; KUCHU:<\/span> <\/strong>s. rinc\u00f3n; esquina; \u00e1ngulo; canto; borde; orilla; esquina; fondo; \u00e1ngulo interno<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KUCHUNA:<\/span> <\/strong>s. cuchillo; tijeras; cizallas; sierra; machete; navaja; hoz<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;UCHUNCHAY:<\/span> <\/strong>v.tr. arreglar; reparar; arrinconar; poner las cosas en su lugar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KUCHURAPUY:<\/span> <\/strong>v.tr. cortar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KUCHUS; QOCHUS:<\/span> <\/strong>s.(ana) codo; mu\u00f1eca del brazo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KUCHUY:<\/span> <\/strong>v.tr.(1) cortar; talar; tajar; trocear; sesgar; tronchar; truncar; trozar; podar; amputar; cercenar; trozar; cercenar; amputar; cortar la carne; recortar; repelar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KUKA CHURANA:<\/span> <\/strong>s.(tex) bolsa de tela para la coca<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KUKA; QOQA:<\/span> <\/strong>s.(bot) coca; planta de coca; especie de arbusto cuyas hojas se pueden tomar en infusi\u00f3n o masticarse. Producen el tan conocido alcaloide, que ha invadido al mundo llamado coca\u00edna. En Loreto se conoce el arbusto, pero el ind\u00edgena no se preocupa de \u00e9l. Solamente los witotos la tuestan y reducen a polvo de la nicotina<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KUKHI:<\/span> <\/strong>s.(med) caspa de la cabeza; caspa<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KUKU:<\/span> <\/strong>s. fantasma; forma para asustar a los ni\u00f1os; enemigo; duende<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;UKU:<\/span> <\/strong>adj.(1) taca\u00f1o; mezquino; duro; inmaduro; verde, duro y no maduro (fruta)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KUKUCHI:<\/span> <\/strong>s.(mit) esp\u00edritu; espectro; fantasma; condenado (espectro); alma condenada<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KUKUCHI; QOQOCHI; K&#8217;UKUCHU; KUKUCHU; KUKUCHO:<\/span> <\/strong>s.(ana) codo; mu\u00f1eca del brazo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;UKU-K&#8217;UKULLA:<\/span> <\/strong>adj. angosto (ropa); estrecho (ropa)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;UKU-K&#8217;UKULLA UNKU:<\/span> <\/strong>s.(tex) camiseta angosta estrecha <\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KUKULI:<\/span> <\/strong>s.(zoo) paloma; torcaza<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KUKUPIN:<\/span> <\/strong>s.(ana) h\u00edgado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KUKUPIN Q&#8217;EWI:<\/span> <\/strong>s.(med) c\u00f3lico hep\u00e1tico y de v\u00edas biliares<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KULEQYU:<\/span> <\/strong>s.(esp) colegio<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KULIS:<\/span> <\/strong>s.(bot)(esp) repollo; col<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KULIS:<\/span> <\/strong>s.(tex) faldell\u00edn de los ni\u00f1os peque\u00f1os<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KULIS YANU:<\/span> <\/strong>s. puchero<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KULLA:<\/span> <\/strong>s. cosquillas; cosquilleo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KULLI:<\/span> <\/strong>adj.(col) morado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KULLI AQA; KULLI AWA:<\/span> <\/strong>s. chicha de ma\u00edz morado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KULLI SARA:<\/span> <\/strong>s. ma\u00edz morado; ma\u00edz negro o ma\u00edz morado muy oscuro, mezclado con cochenille se usa para te\u00f1ir de morado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KULLI WAYTA:<\/span> <\/strong>s. flor morada<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KULLIYACHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. amoratar; pintar morado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KULLKU:<\/span> <\/strong>s.(zoo) t\u00f3rtola; cucul\u00ed<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KULLMA:<\/span> <\/strong>s.(agr)(his) mitad del sillcu que es octava del cesto (en la agricultura inc\u00e1ica)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KULLMU [RUNKU]:<\/span> <\/strong>s.(agr)(his) mitad del sillcu que es octava del cesto (en la agricultura inc\u00e1ica)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;ULLPI:<\/span> <\/strong>s. astilla; astilla; pedazos de madera para combustible<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;ULLU:<\/span> <\/strong>s. madera; tronco de \u00e1rbol derribado; tronco; tronco; madera en general; asiento de madera o tronco; banco (asiento de tronco); madero; tarugo; zoquete; tronco; viga<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;ULLUCHAY:<\/span> <\/strong>v.tr. enmaderar; poner piso de madera<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KUMANA:<\/span> <\/strong>s.(tex) bobina; canilla; lanzadera; peine de tejedor<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KUMAR; KHUMARA:<\/span> <\/strong>s.(bot) camote amargo; camote; especie de planta de la selva (uso principal: alimento)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KUMARI:<\/span> <\/strong>s.(esp) comadre<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KUMPA:<\/span> <\/strong>s.(mil) galgas; piedra que se echa cuesta abajo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;UMPA:<\/span> <\/strong>s. pelota; l\u00edo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KUMPA; KHUMPA; KHUNPA:<\/span> <\/strong>s.(esp) c\u00f3mplice; camarada; compa; persona considerada muy amiga; amigo; compa\u00f1ero; compadre; compa\u00f1ero; compa\u00f1era<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KUMPA; KUNPA:<\/span> <\/strong>s.(tex) franja gruesa; repulgo; remate del tejido<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KUMPARI:<\/span> <\/strong>s.(esp) compadre<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KUMPASQA:<\/span> <\/strong>s.(tex) punto cruzado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;UMPAY:<\/span> <\/strong>v.tr.(1) formar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;UMPAY:<\/span> <\/strong>v.tr.(2) empujar; hacer un voltorio<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KUMPAYUKUY:<\/span> <\/strong>v.mov. echarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;UMPI P&#8217;ACHA:<\/span> <\/strong>s.(tex) ropa fina tejida de cumpi<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;UMPI; Q&#8217;OMPI:<\/span> <\/strong>s.(tex) ropa fina; ropa fina tejida por especialistas con telares verticales<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;UMPINAKUNA:<\/span> <\/strong>s.(tex) telar e instrumentos para tejer ropa fina<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;UMPIQ:<\/span> <\/strong>s.a. tejedor; el que teje ropa fina<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;UMPISQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. ropa fina tejida de cumpi<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;UMPIY:<\/span> <\/strong>v.tr.(tex) tejer ropa fina; tejer lo fino<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;UMPIY KAMAYOQ; K&#8217;UMPIYKAMAYOQ:<\/span> <\/strong>s. tejedor; el que teje ropa fina; los viejos que saben tejer ropa fina<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KUMPUTADURA; KUNPUTADURA:<\/span> <\/strong>s.(esp) computadora; ordenador<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;UMU:<\/span> <\/strong>adj. bajado; corcovado; jorobado; agachado; cabizbajo; gacho; encorvado; inclinado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;UMU K&#8217;UMU:<\/span> <\/strong>adj.(k) astuto; taimado; solapado; taimado; bellaco; p\u00edcaro<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;UMU SENQA:<\/span> <\/strong>adj. nariz corva; nariz aguile\u00f1a<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;UMUCHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. humillar; agobiar; agachar; bajar; doblegar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;UMUKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. inclinarse; agacharse; encorvarse; agobiarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;UMUY:<\/span> <\/strong>v.intr. bajarse; inclinarse; agacharse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;UMUY:<\/span> <\/strong>v.tr. bajar; inclinar; agachar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;UMUYKUKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. agacharse; humillarse; reverenciar; inclinarse con respeto, con devoci\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;UMUYKUY:<\/span> <\/strong>s. reverencia<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;UMUYKUY:<\/span> <\/strong>v.intr.(1) inclinarse; agacharse; encorvarse; humillarse; tener joroba; agobiarse; inclinarse con reverencia<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;UMUYKUY:<\/span> <\/strong>v.intr.(2) agacharse; inclinarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;UMUYKUY:<\/span> <\/strong>v.tr. reverenciar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-KUNA:<\/span> <\/strong>suf.no.(esp) [PLURAL]<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-KUNA:<\/span> <\/strong>suf.no. [PLURAL]; [plural nominal]<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KUNALLAN:<\/span> <\/strong>adv.t. ahora mismo; en seguida; inmediatamente; reci\u00e9n; hace poco<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KUNAN:<\/span> <\/strong>adv.t. ahora; hoy; actualmente; actual; hoy d\u00eda; reci\u00e9n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KUNAN PACHA; KUNA PACHA:<\/span> <\/strong>s. presente; tiempo actual; tiempo presente; actualidad<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KUNAN P&#8217;UNCHAY:<\/span> <\/strong>adv.t. hoy; hoy d\u00eda; el d\u00eda de hoy<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KUNAN TUTA:<\/span> <\/strong>adv.t. esta noche<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KUNAN WATA:<\/span> <\/strong>adv.t. este a\u00f1o<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KUNANKUTIPI:<\/span> <\/strong>adv.t. esta vez; en esta oportunidad<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KUNANPACHA:<\/span> <\/strong>adv.t. en esta misma \u00e9poca; ahora mismo; actualmente; en este instante; inmediatamente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KUNANPAQ KAQLLA:<\/span> <\/strong>adj. presente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KUNANPI:<\/span> <\/strong>adj. contempor\u00e1neo; actual<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KUNAWA:<\/span> <\/strong>s. consejero<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KUNAY:<\/span> <\/strong>v.tr. aconsejar; avisar; pasarla voz; encomendar; encargar; reprender; corregir<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KUNDISYUNAL:<\/span> <\/strong>adj.(esp) condicional<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KUNKA:<\/span> <\/strong>s. voz<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KUNKA:<\/span> <\/strong>s.(ana) cuello; garganta; pescuezo; cogote<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KUNKA KUCHUNA:<\/span> <\/strong>s. hacha (literalmente corta-gargantas); bolsa de tela para la coca<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KUNKA QHORUY:<\/span> <\/strong>v.intr. decapitar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KUNKAKUCHUNA CHAMPI:<\/span> <\/strong>s.(mil) alavarda; hacha de armas<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KUNKALLIY:<\/span> <\/strong>v.intr. resonar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KUNKALU:<\/span> <\/strong>adj. sonoro; persona que tiene cuello largo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KUNKANANAY:<\/span> <\/strong>s.(med) angina de cuello<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KUNKASAPA:<\/span> <\/strong>adj. persona que tiene cuello largo; cuellilargo; pescuezudo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KUNKATA KUCHUY:<\/span> <\/strong>v.tr. degollar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KUNKATA KURUY:<\/span> <\/strong>v.tr. cortar la cabeza a cerc\u00e9n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KUNKAWAKI:<\/span> <\/strong>s.(fon) consonante<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;UNKUYKUY:<\/span> <\/strong>v.tr. besuquear<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KUNPAKUY; KUMPAKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. acostarse; derribarse; desplomarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KUNPAY:<\/span> <\/strong>v.tr.(1) tumbar; derribar; abatir; hacer caer; voltear; echar cairel a la ropa; golpear y destrozar una cosa s\u00f3lida con el combo o alm\u00e1dena<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KUNTI; QONTI:<\/span> <\/strong>adj.(geo) occidental<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KUNTI; QONTI:<\/span> <\/strong>s.(geo) oeste; occidente; direcci\u00f3n de la puesta del sol; poniente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KUNTISUYU; QONTISUYU:<\/span> <\/strong>s.(top) territorio que ocupaba todo el occidente del Tawantinsuyu; regi\u00f3n occidental; oeste; una de las cuatro regiones del Tahuantinsuyo o Imperio incaico; occidente; regi\u00f3n oeste<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KUNTUR:<\/span> <\/strong>s.(ast) C\u00f3ndor: (a) cabeza del Escorpi\u00f3n, (b) cabeza = delta, epsilon, eta Canis Majoris, ala = alpha, beta, gamma Pyxidis, ala = alpha Monocerotis, cola = alpha Hydrae (proveniencia: Misminay); C\u00f3ndor Celestial Andino (Tres Estrellas, Cabrillas)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KUNTUR:<\/span> <\/strong>s.(zoo)(1) c\u00f3ndor; ave mayor de la familia de los sarcoramifidos<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KUNUNUNUY:<\/span> <\/strong>v.intr. hacer ruido<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;UNUY:<\/span> <\/strong>v.tr. golpear a la espalda; golpear en la espalda con la mano<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;UPA CHUKCHA:<\/span> <\/strong>s. cabello rizado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;UPAM K&#8217;UPASQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. rizado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KURA:<\/span> <\/strong>s.(esp) cura; sacerdote<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KURAKA:<\/span> <\/strong>s.(pol) jefe de un ayllu entero; cacique; alcalde; intendente; gobernador principal de una provincia en el Tawatinsuyu; oficial ind\u00edgena en el tiempo colonial; se\u00f1or; curaca; autoridad del ayllu; mayor<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KURAQ:<\/span> <\/strong>adj. mayor; peso y precio excesivo; el de m\u00e1s edad; mayor (en edad)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KURAQ:<\/span> <\/strong>s.(fam) hermano mayor (que tiene obligaci\u00f3n de vigilar y proteger a sus hermanos menores)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KURAQ:<\/span> <\/strong>s.(pol) superior; mayor; mayordomo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KURAQ AKULLEQ; KURAQ AKULLIQ:<\/span> <\/strong>s.(spi) gran mascador de hojas de coca; sacerdote andino del cuarto nivel<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KURAQ RUNA:<\/span> <\/strong>s.(pol) mayor de la comunidad<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KURAQTAYTA:<\/span> <\/strong>s. abuelo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KURKU:<\/span> <\/strong>s. tronco; palos verticales para el telar; viga; palo grueso<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KURKU:<\/span> <\/strong>s.(ana) tronco; cuerpo; cuerpo humano<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KURKU AYCHA NANAY:<\/span> <\/strong>s.(med) mialgia<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;URKUR:<\/span> <\/strong>s.(bot) ca\u00f1a brava; bamb\u00fa enano; ca\u00f1a<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;URPA:<\/span> <\/strong>adj. flojo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;URPA; KURP&#8217;A:<\/span> <\/strong>s.(agr) terr\u00f3n; bola; esfera; bola (de tierra); tierra barbechada<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;URPANA:<\/span> <\/strong>s. maza; garrote<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KURSUS ONQOY; KURSUS ORQOY:<\/span> <\/strong>s.(med)(p.esp) hemorragia<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KURU:<\/span> <\/strong>s.(med) cualquier agente pat\u00f3geno<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KURU; K&#8217;URU:<\/span> <\/strong>s.(zoo)(1) gusano; larva; insecto; escarabajo; bicho; animal peque\u00f1o; gorgojo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KURUR:<\/span> <\/strong>s.(tex) ovillo; ovillo de estambre; rollo de hilo; ovillo de hilo; carrete<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KURURAY:<\/span> <\/strong>v.tr. ovillar; formar ovillo; enrollar (hilo); arrollar (hilo); enrollar; devanar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KURURIY:<\/span> <\/strong>v.tr.(tex) ovillar; formar ovillo; enrollar (hilo); arrollar (hilo)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KURURU; KURUR; KULULU:<\/span> <\/strong>s.(ana) ombligo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KURUYAY:<\/span> <\/strong>v.intr. agusanarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KUSA:<\/span> <\/strong>adj. bueno (cosa); sabroso; bien; buen; bueno; excelente; formidable; perfecto; muy bueno; magn\u00edfico<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KUSAY:<\/span> <\/strong>v.tr.(esp) asar; cocinar; cocer; fre\u00edr; asar en el rescoldo; quemar tejas; asar alimentos vegetales al rescoldo; asar tub\u00e9rculos<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KUSI:<\/span> <\/strong>adj. alegre; contento; feliz; jovial; satisfecho<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KUSI:<\/span> <\/strong>s. alegr\u00eda; felicidad; alborozo; j\u00fabilo; contento; regocijo; ventura; dicha; satisfacci\u00f3n; gozo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;USI:<\/span> <\/strong>s.(bot) calabac\u00edn peque\u00f1o; calabac\u00edn<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KUSI KAWSAY:<\/span> <\/strong>s. vida apacible y venturosa; felicidad<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KUSI KAY:<\/span> <\/strong>s. alegr\u00eda; felicidad<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KUSICHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. alegrar; causar alegr\u00eda; acomodar; confortar; consolar; entretener; alborozar; agradar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KUSIKUSI:<\/span> <\/strong>s.(zoo) ara\u00f1a peque\u00f1a; ara\u00f1a com\u00fan; ara\u00f1a<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KUSIKUY:<\/span> <\/strong>s. alegr\u00eda; felicidad; emoci\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KUSIKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. alegrarse; alborozarse; contentarse; regocijarse; disfrutar; estar contento; divertirse; estar feliz; gozar; placer<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KUSIKUY:<\/span> <\/strong>v.tr. celebrar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;USILLU:<\/span> <\/strong>s.(fig) buf\u00f3n; payaso<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;USILLU:<\/span> <\/strong>s.(zoo)(1) mono; mona; mico; simio<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KUSIMANTA:<\/span> <\/strong>adj. glorioso<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KUSIPATA:<\/span> <\/strong>s.(top) plaza del Cuzco donde se hac\u00edan alardes o ensayes de guerra<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KUSIPAYAY:<\/span> <\/strong>v.intr. alegrarse del mal ajeno; gozar del mal ajeno<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KUSIPAYAY:<\/span> <\/strong>v.tr. celebrar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KUSIQELLPU:<\/span> <\/strong>s. gloria; dicha; ventura; suerte feliz; bienaventuranza; fortuna<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KUSIRICHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. alegrar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KUSISAMIYOQ:<\/span> <\/strong>adj. bendito; bienaventurado; dichoso<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KUSISQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. alegre; contento; feliz; gozoso; ufano<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KUSITUY:<\/span> <\/strong>s. banda de m\u00fasica; orquesta<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KUSIY:<\/span> <\/strong>v.intr. estar alegre; ser feliz; alborozarse; alegrarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KUSKA:<\/span> <\/strong>adj.pron. juntos; par; parejo; igual; medio; adjunto; cercano; junto; llano<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KUSKA:<\/span> <\/strong>adv.m. juntos; al mismo tiempo; juntamente; junto<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KUSKA KACHAY:<\/span> <\/strong>v.tr. emparejar lo desigual; allanar; tambi\u00e9n hacer paces y amistades; acabar negocios y ri\u00f1as dif\u00edciles &#8211; que es allanar en lo moral<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KUSKA KUSKALLA:<\/span> <\/strong>adj. cosa igual; cosa llana<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KUSKACHAKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. balancearse; guardar su equilibrio; igualar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KUSKACHAPAQ AYSANA:<\/span> <\/strong>s. equilibrio<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KUSKACHAQ:<\/span> <\/strong>s. juez; \u00e1rbitro<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KUSKACHAY:<\/span> <\/strong>v.tr.(1) parear; emparejar; unificar; aparear (igualar); igualar; juntar; nivelar; aparear<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KUSKACHAY:<\/span> <\/strong>v.tr.(2) balancear; guardar el equilibrio<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KUSKACHAY:<\/span> <\/strong>v.tr.(4) acordar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KUSKACHAY AWQANAKUQKUNATA:<\/span> <\/strong>v.tr. apaciguar; aplacar; sosegar la rebeli\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KUSKALLA:<\/span> <\/strong>adv.m. unido; juntos; juntamente; conjuntamente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KUSKAN:<\/span> <\/strong>adj. medio; mitad<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KUSKAN:<\/span> <\/strong>s. mitad; medio<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KUSKI:<\/span> <\/strong>s.(agr) barbecho; descanso; roturaci\u00f3n de la tierra<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;USKI:<\/span> <\/strong>adj. curioso; rebusc\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KUSKI KILLA:<\/span> <\/strong>s.(mes)(1) junio; junio (en la era de los Inkas: Descanso de la cosecha. Fue tomado en cuenta todo lo que ten\u00edan los campesinos para asegurar la abundancia de comida para que se sustenten unos y otros. En este mes se hac\u00eda una fiesta moderada al sol, en su nombre ofrec\u00edan sacrificios y daban ofrendas al Inka)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;USKIKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. examinar los propios actos; rebuscarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KUSKIPAYAY:<\/span> <\/strong>v.tr. escudri\u00f1ar; buscar con ah\u00ednco<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KUSKITA YAPUY:<\/span> <\/strong>v.tr. arar en tierra dura<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KUSKIY:<\/span> <\/strong>v.tr.(agr) barbechar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;USKIY; KUSKIY:<\/span> <\/strong>v.tr. examinar; investigar; analizar; escudri\u00f1ar; buscar con ah\u00ednco; rebuscar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KUSKIY; KUSKUY:<\/span> <\/strong>v.tr.(ant) allanar; buscar con ah\u00ednco un sitio \u00e1rido y duro; arrancar terrones; romper la tierra dura; despedrar o desembarazar el solar para edificar la chacra; hacer paz; hacer amistad<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KUSMA:<\/span> <\/strong>s.(tex) camisa; poncho peque\u00f1o e interior; camisa de mujer; camis\u00f3n; t\u00fanica<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;USPA:<\/span> <\/strong>adj. rizado; crespo; ensortijado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;USTUKUY:<\/span> <\/strong>s. contracci\u00f3n; constricci\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;USTUKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. contraerse; astringirse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KUTAMA:<\/span> <\/strong>s. frazada; costal<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KUTANA:<\/span> <\/strong>s. molino; molinillo; bat\u00e1n; pis\u00f3n del mortero; piedra en forma de media luna con que se muele sobre la piedra plana llamada maran; mortero; moledora; moledor<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KUTANA WASI:<\/span> <\/strong>s.(neo) molino<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KUTAPA PHORMULA:<\/span> <\/strong>s.(neo)(p.esp) f\u00f3rmula molecular<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KUTAPANPA:<\/span> <\/strong>s.(top) pueblo en el departamento del Qosqo (Per\u00fa); (esp.) Cotabamba (llanura de molinos); Cotabambas<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KUTAY:<\/span> <\/strong>v.tr.(1) moler; triturar; trituar; pulverizar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KUTI:<\/span> <\/strong>s.(1) vez; ocasi\u00f3n; veces; vuelta<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KUTI:<\/span> <\/strong>s.(2) inteligencia del ni\u00f1o en el sentido moral positivo, con cualidades de ser racional, reflexivo, creativo, trabajador y honesto<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KUTI:<\/span> <\/strong>s.(agr)(1) mango<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KUTI:<\/span> <\/strong>s.(agr)(2) azada; lampa<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KUTI:<\/span> <\/strong>s.(agr)(3) plantas de efectos regenerativos en campos de barbecho<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KUTI:<\/span> <\/strong>s.(tex)(1) color fugitivo de hilo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KUTI:<\/span> <\/strong>s.(tex)(2) motivo pallay en tejidos, en forma de S (pallay, significado: asada, lo que se vuelve)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KUTICHIKU:<\/span> <\/strong>s. respuesta; contestaci\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KUTICHIPUY:<\/span> <\/strong>s. compensaci\u00f3n; devoluci\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KUTICHIPUY:<\/span> <\/strong>v.tr. devolver algo que le prestaron; compensar; indemnizar con; restituir<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KUTICHIY:<\/span> <\/strong>v.tr.(esp) retornar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KUTICHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. contestar; responder; hacer volver; devolver; retornar; devolver; restituir; corresponder; contestar; reducir; recompensar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KUTICHIY:<\/span> <\/strong>v.tr.(med) vomitar; restituir; vomitar; obligar a retornar; devolver una por otra<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KUTIMUNAYKAMA:<\/span> <\/strong>expr. hasta mi regreso<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KUTIMUY:<\/span> <\/strong>v.mov. volver; regresar hacia ac\u00e1; volver ac\u00e1; regresar; retornar aqu\u00ed o hacia s\u00ed; volver a venir<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KUTIMUY ATISPAQA:<\/span> <\/strong>expr. Regresa si puedes<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KUTIPAKUY:<\/span> <\/strong>s. r\u00e9plica; contradicci\u00f3n; respuesta insolente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KUTIPAKUY:<\/span> <\/strong>v.tr.(2) replicar; responder insolentemente; rebuscar; contradecir; oponerse; reprochar; porfiar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KUTIPAY:<\/span> <\/strong>v.tr. contestar; responder; rehacer; volver a hacer; repetir; repasar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KUTIPUY:<\/span> <\/strong>v.intr. volver definitivo; retornar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KUTIQ:<\/span> <\/strong>s.a. el que retorna; el que vuelve; retornante<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KUTIQTA:<\/span> <\/strong>adv.m. al rev\u00e9s<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KUTIQTA P&#8217;ACHALLIKUNKI:<\/span> <\/strong>expr.(tex) al rev\u00e9s te vestiste<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KUTIRIKUQ:<\/span> <\/strong>s.a. converso; creyente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KUTIRIKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. convalecer; curar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KUTIRIKUY (-MAN):<\/span> <\/strong>v.intr. convertirse (en)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KUTIRIMPUY:<\/span> <\/strong>v.intr. renacer<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KUTIY:<\/span> <\/strong>v.intr.(esp) volver; regresar; retornar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KUTIY:<\/span> <\/strong>s. retorno; vuelta; regreso<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KUTIY:<\/span> <\/strong>v.mov. volver; volverse; regresar; retornar; volver a ir<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KUTIY:<\/span> <\/strong>v.tr. cambiar; mudar; regresar; volver; regresar; retornar; volver; regresar; retornar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;UTUPA:<\/span> <\/strong>s. corte; recorte; perfil<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;UTUPAKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. encolerizarse; enojarse; embravecerse; enfadarse; enfurecerse; renegar; airarse; resentirse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KUTUTU:<\/span> <\/strong>s.(1) cuy macho; cobayo macho<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;UTUY:<\/span> <\/strong>v.tr.(1) hender; partir; trinchar; cortar; cortar en la base; cortar (con tijera o guada\u00f1a); cortar (\u00e1rbol); recortar con dientes; cortar en la base; cortar eliminando lo que sobresale; reducir el tama\u00f1o cortando; dividir; amputar; cercenar; roer<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;UTUY:<\/span> <\/strong>v.tr.(2) morder; morder cosas duras; comer granos tostados; roer; morder (insecto); picar los insectos<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;UYCHI:<\/span> <\/strong>s.(met) arco iris; arcoiris<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KUYCHI LLIKLLA:<\/span> <\/strong>s.(tex) listada de ropa de mujer<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KUYCHI \u00d1A\u00d1AKA:<\/span> <\/strong>s.(tex) mantellina listada de colores, como arco iris<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;UYCHICHAW; K&#8217;UYCHICHAY:<\/span> <\/strong>s.(pun) s\u00e1bado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;UYKA:<\/span> <\/strong>s.(zoo)(1) lombriz; tenia solitaria; lombris; lombriz intestinal<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;UYKA:<\/span> <\/strong>s.(zoo)(2) asc\u00e1ride<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KUYSU P&#8217;ACHA:<\/span> <\/strong>s.(tex) vestidura larga que arrastra<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;UYTUCHIY:<\/span> <\/strong>v.tr.(fig) burlarse de alguien<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;UYTUY:<\/span> <\/strong>adj. mustio; encogido<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;UYTUY:<\/span> <\/strong>v.intr. contraerse; acortarse; rizarse; encogerse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;UYU:<\/span> <\/strong>adj.(col) violeta<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;UYU:<\/span> <\/strong>s. envoltura<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KUYU KUYU:<\/span> <\/strong>s.(top) nombre de un pueblo, valle y distrito en la provincia de Sandia, departamento de Puno (Per\u00fa); (esp.) Cuyo Cuyo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KUYUCHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. mover; desplazar; mecer<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KUYULI:<\/span> <\/strong>s.(bot) especie de palma<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;UYURAY:<\/span> <\/strong>v.tr. destorcer; desenrollar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KUYUY:<\/span> <\/strong>s. movimiento<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KUYUY:<\/span> <\/strong>v.mov. moverse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KUYUY:<\/span> <\/strong>v.tr. mover; moverse; moverse; bambolarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KUYUY:<\/span> <\/strong>v.tr.(tex) torcer la soguilla; torcer en la pierna lo gordo soga o cordel<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">K&#8217;UYUY:<\/span> <\/strong>v.tr. torcer hilo o cuerda; torcer; torcer; envolver; enrollar; empaquetar; empacar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KUYUYKACHAY:<\/span> <\/strong>v.intr. tambalear; vacilar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KUYWIY:<\/span> <\/strong>v.intr. silbar; trinar las aves<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">KWERPO; CUERPO:<\/span> <\/strong>s.(esp) cuerpo<\/li>\n<\/ul>\n\n<ins class=\"adsbygoogle\" style=\"display:block; text-align:center;\" data-ad-layout=\"in-article\" data-ad-format=\"fluid\" data-ad-client=\"ca-pub-1730987954818825\" data-ad-slot=\"7368134539\"><\/ins>\n<script>\n     (adsbygoogle = window.adsbygoogle || []).push({});\n<\/script>\n\n<h2><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Letra_L\"><\/span>Letra L<span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h2>\n<ul class=\"dicc-qu-esp\">\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">L:<\/span> <\/strong>fon. (fonema conson\u00e1ntico lateral, alveolar, sonoro); (consonate lateral alveolar); (consonante lateral alveolar sonora); \/l\/ consonante lateral alveolar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LA MAR; LA MAR QOCHA; LAMARQOCHA:<\/span> <\/strong>s.(esp) mar; oc\u00e9ano<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LABIO:<\/span> <\/strong>s.(ana)(esp) labio<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LACHIWA:<\/span> <\/strong>s.(mik) miel<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LACHIWA:<\/span> <\/strong>s.(zoo) abeja; avispa; cierta avispa mal\u00edfera que labra panales esferoidales<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LACHIWANA:<\/span> <\/strong>s. colmena a\u00e9rea; panal<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LAKAWITI; LAKAWETE:<\/span> <\/strong>s.(bot) variedad de calabaza; calabaza<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LAMPA:<\/span> <\/strong>s.(agr) pala; azada; azad\u00f3n; lampa; especie de pala para remover tierra u otros usos<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LAMPIY:<\/span> <\/strong>v.tr. lamer<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LANLAKU:<\/span> <\/strong>s. esp\u00edritu del mal<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LANQ&#8217;E:<\/span> <\/strong>s. zapatilla; sandalia; sandalia de cuero de buey o de llanta; sandalia de jebe; mocas\u00edn<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LAPHI:<\/span> <\/strong>s.(ana) parte superior de la pierna; muslo; m\u00fasculo de la pierna superior; m\u00fasculo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LAQ&#8217;AKUY:<\/span> <\/strong>v.mov. caer a toda su largura; caer de bruces; caerse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LAQ&#8217;AY:<\/span> <\/strong>v.tr. abofetear; embarrar; arrojar barro o estuco con fuerza en la pared al revocarla; arrojar al suelo cualquier masa aguanosa<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LAQHA:<\/span> <\/strong>adj. oscuro; obscuro; sombr\u00edo; lobrego; l\u00f3brego; tenebroso<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LAQHAYAQ:<\/span> <\/strong>s. tinieblas<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LAQHAYAY:<\/span> <\/strong>v.impers. oscurecerse; obscurecerse; lobreguecer<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LAQMU:<\/span> <\/strong>adj. desdentado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LAQO:<\/span> <\/strong>s.(bot) alga; alga que vive en el agua detenida o de poca corriente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LAQ&#8217;O:<\/span> <\/strong>s. chasco; enga\u00f1o; fiasco; esquive<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LAQOLLA:<\/span> <\/strong>s.(ana) diafragma<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LARANHA:<\/span> <\/strong>adj.(l.esp) anaranjado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LARPA:<\/span> <\/strong>s.(med)(aym) enfermedad de bebes con s\u00edntomas de diarrea y p\u00e9rdida de peso<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LARPA \u00d1U\u00d1UYUQ:<\/span> <\/strong>s.(med)(p.aym) mujer que tiene leche de una calidad (supuesta) intr\u00ednsica, considerada como causa de la enfermedad infantil larpa<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LAS NUYWI:<\/span> <\/strong>adv.t.(esp) las nueve<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LAST&#8217;A:<\/span> <\/strong>adj. plano; laminado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LAST&#8217;A:<\/span> <\/strong>s. l\u00e1mina extendida y aplastada; l\u00e1mina<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LAST&#8217;AY:<\/span> <\/strong>v.tr. ensanchar; adelgazar; extender; laminar; aplastar; hacer l\u00e1minas<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LATA:<\/span> <\/strong>s.(esp) lata<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LAT&#8217;AQ WAWA:<\/span> <\/strong>s.(fam) infante que empieza a gatear<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LAT&#8217;AQCHA:<\/span> <\/strong>s.(fam) infante que empieza a gatear<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LAT&#8217;ARIY:<\/span> <\/strong>s. inicio del gateo (del ni\u00f1o)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LAT&#8217;AY:<\/span> <\/strong>v.mov. caminar despacio; arrastrarse; andar de cuatro pies; caminar de cuatro pies; gatear; aterrizar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LAT&#8217;U:<\/span> <\/strong>s. reci\u00e9n nacido; muy tierno<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LAW; LARU; LADU:<\/span> <\/strong>s.(esp) lado; costado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LAWA:<\/span> <\/strong>s. mazamorra; sopa espesa; sopa; gacha; masa acuosa<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LAWRASHAQ:<\/span> <\/strong>s.a. ardiente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LAYQA:<\/span> <\/strong>s. brujo; bruja; hechicero; hechicera; maleficio; sugestionador<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LAYQAKUY:<\/span> <\/strong>v.tr. hechizar; embrujar; encantar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LAYQASQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. hechizado; embrujado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LAYQAY:<\/span> <\/strong>v.tr. hechizar; embrujar; encantar; brujear<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LENQ&#8217;O:<\/span> <\/strong>s. esfera; bola; cosa redonda<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LEQHE:<\/span> <\/strong>adj. demasiado cocinado; putrefacto; podrido; corrupto; acuoso; suave; deshecho por la cochura; leproso<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LERQ&#8217;O:<\/span> <\/strong>s. bizco; bisojo; estrabismo; bisco<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LERQ&#8217;OY:<\/span> <\/strong>v.intr. bizcar; gui\u00f1ar el ojo; parpadear con un ojo; bizquear; torcer los ojos<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LIBRO PIRWA:<\/span> <\/strong>s.(p.esp) armario para libros<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LIBROCHAPASQA:<\/span> <\/strong>s.(neo) reedici\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LIBROCHASQA:<\/span> <\/strong>s.(neo) edici\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LICHI:<\/span> <\/strong>s.(esp) leche<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LICHITA RANTIMUY!:<\/span> <\/strong>expr. compra leche<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LIMA:<\/span> <\/strong>s.(top) capital del Per\u00fa ( rimaq \u00abhablador, r\u00edo en Lima\u00bb)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LIMA QOWI:<\/span> <\/strong>s.(zoo) conejo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LIMA-LIMA:<\/span> <\/strong>s.(bot) lima-lima; especie de \u00e1rbol<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LIMATANPU:<\/span> <\/strong>s.(top) pueblo en el departamento del Qosqo (Per\u00fa); (esp.) Limatambo (anfiteatro de conversatorios)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LIMBU:<\/span> <\/strong>s.(mit)(esp) limbo; alma de ni\u00f1os muertos no bautizados<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LIMBU WAYRA:<\/span> <\/strong>s.(med) enfermedad causada por almas de ni\u00f1os muertos no bautizados<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LINRI:<\/span> <\/strong>s.(myk) especie de hongo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LINUN KRUS:<\/span> <\/strong>s.(ast) Cruz de Madera o Cruz de Crucificaci\u00f3n (Linun=Lat. Lignum): cabeza del Escorpi\u00f3n (proveniencia: Misminay)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LIRPUKUY:<\/span> <\/strong>v.tr. venerar; admirar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LISINSIYAYKIMANTA:<\/span> <\/strong>expr.(p.esp) con tu permiso; con tu licensia<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LIW IMAPAS:<\/span> <\/strong>s. algo nom\u00e1s<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LIWI; RIWI:<\/span> <\/strong>s. boleadora; bolillas asidas de cuerdas para trabar los pies en la guerra y para cazar fieras, aves y tirar a trabar pies y alas; cordel de tres ramales con unas bolillas al cabo; instrumento de caza con tres cuerdas; boleadoras<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LIWITAKA:<\/span> <\/strong>s.(top) pueblo en el departamento del Qosqo, provincia de Ch&#8217;umpiwillka (Per\u00fa); (esp.) Livitaca<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LIWRO CHIPACHINA:<\/span> <\/strong>s.(p.esp) imprenta de libros<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LIWRU; LIBRO:<\/span> <\/strong>s.(esp) libro<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LIYIY; LEEY:<\/span> <\/strong>v.tr.(esp) leer; estudiar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LONQ&#8217;O:<\/span> <\/strong>adj. mofletudo; redondo; esf\u00e9rico; gordo; obeso; rollizo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LOQHEYAY:<\/span> <\/strong>s. furia; rabia; ira; furor; c\u00f3lera<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LOQIKA:<\/span> <\/strong>s.(esp) l\u00f3gica<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LOQ&#8217;O:<\/span> <\/strong>s.(2) hondonada; depresi\u00f3n del terreno; depresi\u00f3n en una superficie<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LOQSO:<\/span> <\/strong>adj. calvo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LORAYPU:<\/span> <\/strong>s.(tex) motivo pallay en tejidos (significado: forma de diamante)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LUKRI:<\/span> <\/strong>s.(top) pueblo en el departamento del Qosqo, provincia de Qispiqanchi (Per\u00fa); (esp.) Lucre<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LULUY:<\/span> <\/strong>v.tr. acariciar; mimar; halagar; amar; arrullar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LUMP&#8217;U:<\/span> <\/strong>s.(1) bola; esfera; pelota; c\u00edrculo; cosa redonda<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LUNI:<\/span> <\/strong>s. punto<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LUNLA; LONLA:<\/span> <\/strong>s.(k) loca; tonta<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LUNTATA:<\/span> <\/strong>adv.m. locamente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LUQHI:<\/span> <\/strong>adj. in\u00fatil; desidioso; descuidado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LURASNU; DURASNU:<\/span> <\/strong>s.(bot)(esp) durasno; durazno<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LUSIRU:<\/span> <\/strong>s.(ast)(esp) lucero del alba; Venus; lucero; estrella<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LUTI:<\/span> <\/strong>s. insulto; calumnia<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LUTIY:<\/span> <\/strong>v.tr. insultar; calumniar; injuriar; ofender; agraviar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LUYCHU; LUYCH&#8217;U:<\/span> <\/strong>s.(zoo) venado; venado andino; ciervo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LUYLU:<\/span> <\/strong>adj. limpio<\/li>\n<\/ul>\n\n<!-- In-article1 -->\n<ins class=\"adsbygoogle\" style=\"display:block; text-align:center;\" data-ad-layout=\"in-article\" data-ad-format=\"fluid\" data-ad-client=\"ca-pub-1730987954818825\" data-ad-slot=\"7368134539\"><\/ins>\n<script>\n     (adsbygoogle = window.adsbygoogle || []).push({});\n<\/script>\n\n<h2><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Letra_LL\"><\/span>Letra LL<span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h2>\n<ul class=\"dicc-qu-esp\">\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LL:<\/span> <\/strong>fon. (fonema conson\u00e1ntico lateral, palatal, sonoro); (consonate lateral, palatal); (consonante lateral palatal sonora)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-LLA:<\/span> <\/strong>suf.am. [modestia]<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-LLA:<\/span> <\/strong>suf.no. solo; solamente; \u00fanicamente; no m\u00e1s<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLACHA:<\/span> <\/strong>s. rasmilladura<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLACHAPA:<\/span> <\/strong>s. trapo; andrajo; harapo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLACHI:<\/span> <\/strong>s. ficci\u00f3n; ilusi\u00f3n; alucinaci\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLACHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. imaginar; ilusionar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLACHU:<\/span> <\/strong>s.(bot) especie de planta acu\u00e1tica<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLAKATU:<\/span> <\/strong>s.(zoo)(1) caracol; babosa<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLAKHUN:<\/span> <\/strong>s.(bot) yac\u00f3n; llac\u00f3n; cierta planta tub\u00e9rcula<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLAKI:<\/span> <\/strong>s. pena; tristeza; aflicci\u00f3n; desdicha; angustia; congoja; luto; l\u00e1stima; sufrimiento; dolor; disgracia; problema; pesar tristeza angustia; consternaci\u00f3n; arrepentimiento; accidente; tristeza; pena; angustia; pena; desgracia; preocupaci\u00f3n; adversidad; infortunio; pesadumbre<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLAKICHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. apenar; entristecer; angustiar; afligir (a alguien); causar tristeza, l\u00e1stima; acongojar; causar pena; poner triste; maltratar; castigar; torturar; atribular; afligir; causar pesadumbre<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLAKIKUQ:<\/span> <\/strong>s.a. taciturno; que expresa tristeza; que sufre pena o aflicci\u00f3n; apenado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLAKIKUY:<\/span> <\/strong>s. melancol\u00eda; depresi\u00f3n; pesadumbre<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLAKIKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. apenarse; entristecerse; afligirse; angustiarse; sentir pena; apenarse; tener pena; zozobrar; acongojarse; padecer; penarse; sufrir<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLAKIMANA:<\/span> <\/strong>adj. afligido<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLAKIPAKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. suspirar; gemir; dar suspiros<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLAKIPAYAY:<\/span> <\/strong>v.tr. compadecer; apiadarse; compadecerse; tener piedad; condolerse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLAKISQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. triste; apenado; sufrido; preocupado; penoso; afligido; apesadumbrado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLAKIY:<\/span> <\/strong>s. pena; pesar; pasi\u00f3n; aflicci\u00f3n; tristeza; desventura; adversidad; melancol\u00eda; congoja<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLAKIY:<\/span> <\/strong>v.intr. tener pena; estar triste; sufrir; lamentar; apenar; amar; estar preocupado por alguien; extra\u00f1ar; sentir pena<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLAKLLARIY; LLAQLLARIY:<\/span> <\/strong>v.intr. estar cuidadoso; estar concernido; estar inquieto<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLAKLLAY:<\/span> <\/strong>v.tr. sentir<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLALLINAKUY:<\/span> <\/strong>v.recip. competir; contender; hacer a porf\u00eda<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLALLIPAY:<\/span> <\/strong>v.tr. conquistar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLALLIY:<\/span> <\/strong>v.tr. pasar; aventajar; ganar; adelantarse; vencer; triunfar; sobresalir; vencer; ganar (en competencia); llegar primero; pasarle a uno<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLALLIYNIYOQ:<\/span> <\/strong>s.p. victorioso<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLAMA:<\/span> <\/strong>s.(ast) constelaci\u00f3n de la Llama, la mancha oscura m\u00e1s grande de la V\u00eda L\u00e1ctea o Mayu, creada en un enorme espacio interestelar oscuro<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLAMA:<\/span> <\/strong>s.(zoo) llama; mam\u00edfero rumiante de la sierra andina; llama; oveja<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLAMA HINA KUNKASAPA:<\/span> <\/strong>adj.(k) cuelludo como la llama<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLAMA KANCHA:<\/span> <\/strong>s.(ast) Corral de Llamas (constelaci\u00f3n de 56 estrellas, proveniencia: Misminay)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLAMA \u00d1AWI:<\/span> <\/strong>s.(tex) diamantes menudos comunes en cintas peque\u00f1as; trenza de veinticuatro madejas con diamantes conc\u00e9ntricos<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLAMA \u00d1AWI; LLAMAQ \u00d1AWIN:<\/span> <\/strong>s.(ast) estrellas alfa y beta de la constelaci\u00f3n del Centauro; Ojos de la Llama (dos estrellas en la Llama, que es una nube oscura grande en la V\u00eda L\u00e1ctea): alpha y beta Centauri (proveniencia: Misminay, Yucay, Sonqo, Lucre, Quispihuara)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLAMAKUNATA IPURUWAY:<\/span> <\/strong>v.tr. enlazar muchas llamas<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLAMIY:<\/span> <\/strong>s. sensaci\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLAMIY:<\/span> <\/strong>v.tr. tocar; probar; gustar; palpar; saborear; sentir<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLANK&#8217;ANA:<\/span> <\/strong>s. herramienta; herramienta para trabajar; instrumento de trabajo; obra que se ha de ejecutar; labor<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLANK&#8217;AQ:<\/span> <\/strong>s.a. trabajador; obrero; jornalero; laborioso<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLANK&#8217;AQ MAQTA:<\/span> <\/strong>s.(fam) ni\u00f1o (var\u00f3n) de 14 a 16 a\u00f1os (sentido hoy en d\u00eda) (momento cr\u00edtico de cambio: manejo de la yunta por el muchacho (arado con bueyes), inicio del enamoramiento)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLANK&#8217;AQ MASI:<\/span> <\/strong>s. trabajador; obrero<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLANK&#8217;ASUNCHIS:<\/span> <\/strong>expr. nosotros trabajaremos<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLANK&#8217;AY; LLAMK&#8217;AY; LLANKAY:<\/span> <\/strong>s. trabajo; labor; tarea; trabajo; actividad; acci\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLANK&#8217;AY; LLANKAY:<\/span> <\/strong>v.tr. trabajar; cultivar; laborar; manosear; ocuparse (de); trabajar (en las provincias del sur ecuatoriano); labrar la tierra; labrar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLANKHUY:<\/span> <\/strong>v.tr. tentar; palpar; tocar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLANK&#8217;I:<\/span> <\/strong>s. arcilla; greda<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLANLLAY:<\/span> <\/strong>v.tr. renover<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLANP&#8217;U; LLAMP&#8217;U:<\/span> <\/strong>adj. blando; esponjoso; tierno; liso; pulido; suave; manso; muelle; llano; plano; suave; blando; tierno; suave al tacto; mullido; apacible; pac\u00edfico; benigno; blando al tacto<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLANP&#8217;UYACHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. ablandar; enderezar; pulir; dar lustre; amansar; ablandar; domesticar; volver apacible; suavizar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLANQA:<\/span> <\/strong>adv.preadj.(col) tono m\u00e1s intenso y vivo en el mismo color<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLANQA PANTI:<\/span> <\/strong>adj.(col) encarnado; encendido; naranjado; color encarnado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLANQA PATA:<\/span> <\/strong>s.(tex) unco o camiseta de colores muy finas e intensos <\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLANQA PUKA:<\/span> <\/strong>adj.(col) rojo oscuro grana; color escarlata<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLANQA YANA:<\/span> <\/strong>adj.(col) negro atezado como azabache<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLANT&#8217;A:<\/span> <\/strong>s. le\u00f1a; combustible<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLANT&#8217;A KURU:<\/span> <\/strong>s.(zoo) palo viviente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLANTAN:<\/span> <\/strong>s.(bot)(esp) llant\u00e9n; llanten; planta peque\u00f1a de hortaliza de propiedades medicinales en casos de tos, de inflamaciones, de diabetes y enfermedades del h\u00edgado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLANT&#8217;AQ:<\/span> <\/strong>s.a. maderero; le\u00f1ador<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLANT&#8217;AY:<\/span> <\/strong>v.tr.(1) cortar madera; hacer le\u00f1a; cortar; recoger o hacer le\u00f1a; le\u00f1ar; rebanar le\u00f1a<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLANTHU:<\/span> <\/strong>s. sombra; penumbra; oscuridad<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLANTHUCHAY:<\/span> <\/strong>v.tr. dar sombra a; hacer sombra; sombrear<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLANTHUY:<\/span> <\/strong>v.tr. sombrear; sombrear; hacer sombra<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLANTHUYAY:<\/span> <\/strong>v.impers. nublarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLANTO:<\/span> <\/strong>s.(spi)(his) mochas o saludados a las huacas y apachetas<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLANTU:<\/span> <\/strong>s.(tex) diadema; turbante<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-LLA\u00d1A:<\/span> <\/strong>suf.am. muy<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLA\u00d1U P&#8217;ACHA:<\/span> <\/strong>s.(tex) ropa muy delgada las sedas<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLA\u00d1UY; LLA\u00d1U:<\/span> <\/strong>adj. delgado; de poco grosor o di\u00e1metro (apl\u00edcase a cuerpos largos o cil\u00edndricos); flaco; angosto; agudo; estrecho<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLAPA:<\/span> <\/strong>postpos. todos; todo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLAPA:<\/span> <\/strong>adj.pron. todos; todo; total; todos; total (tilf\u00f8jes sufijos possitivos plur.); todo,a<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLAPAATIQ:<\/span> <\/strong>adj. todopoderoso<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLAPAN:<\/span> <\/strong>adj. universal<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLAPAN:<\/span> <\/strong>pron.indef. todos; todas<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLAPANCHIS; LLIPINCHIS:<\/span> <\/strong>pron.indef. todos nosotros; todo nosotros; nosotros todos<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLAPANKICHIS; LLIPINKICHIS:<\/span> <\/strong>pron.indef. todos vosotros<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLAPANKU; LLIPINKU:<\/span> <\/strong>pron.indef. todos ellos<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-LLAPAS:<\/span> <\/strong>suf.no. por lo menos; necesariamente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLAPHI:<\/span> <\/strong>adj. tibio<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLAP&#8217;I:<\/span> <\/strong>s. pesadilla; sue\u00f1o angustioso<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLAPSA:<\/span> <\/strong>adj. delgado; de poco espesor o densidad (apl\u00edcase a cuerpos planos); delgado o fino; sencillo; laminado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLAQ:<\/span> <\/strong>s.(2) verdor; verdura; vegetales<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLAQA CHUKI:<\/span> <\/strong>s.(mil) lanza con borlas de pluma<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLAQE:<\/span> <\/strong>s.(bot) lengua de vaca; romaza; romaza; planta usada para te\u00f1ir de verde<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLAQLLAQ:<\/span> <\/strong>s.adj. carpintero; desbastador<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLAQLLAY:<\/span> <\/strong>v.tr. desbastar; esculpir; igualar; labrar la madera; labrar; tajar; tallar; labrar madera<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLAQOLLA; YAQOLLA; YAQOLLQA:<\/span> <\/strong>s.(tex) capa; mant\u00f3n; mant\u00f3n para hombres; manta de hombre; manto; manta; el manto de la reina; manto con que las mujeres se cubren los hombros y la espalda; manta ceremonial<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLAQOLLAY:<\/span> <\/strong>v.tr. cubrir con una capa<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLAQPIY:<\/span> <\/strong>s. inicio del gateo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLAQTA:<\/span> <\/strong>s. pueblo; pa\u00eds; provincia; pago; paraje; villa; poblado; ciudad; lugar; tierra; aldea; naci\u00f3n; regi\u00f3n; pueblo peque\u00f1o; patria; urbe; comunidad; poblaci\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLAQTA AMACHAQ:<\/span> <\/strong>s.(pol) ombudsman<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLAQTA APU:<\/span> <\/strong>s.(mit) esp\u00edritu montano tutelar mediano relacionado con el segundo nivel del camino espiritual andino<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLAQTA AYLLU:<\/span> <\/strong>s.(pol) capital de distrito; pueblo (capital de distrito)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLAQTA AYLLU:<\/span> <\/strong>s.(top) El Pueblo (capital del distrito Cuyo Cuyo)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLAQTA KAMAYOQ:<\/span> <\/strong>s.(his) teniente del principal; ejecutor del que manda; alcalde<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLAQTA WASI:<\/span> <\/strong>s. casa de la ciudad<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLAQTACHAKUY:<\/span> <\/strong>v. nacionalizarse; avecindarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLAQTAMANTA QARQUY:<\/span> <\/strong>v.tr. desterrar del pueblo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLAQTAMASI:<\/span> <\/strong>s. paisano; compatriota; conciudadano; comprovinciano; coterr\u00e1neo; ciudadano; paisano; conciudadana<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLAQTANNAQ APUNNAQ HAMUMANTA PURIQ:<\/span> <\/strong>s.a. vagabundo sin patria<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLAQTANTIN; LLAQTANTIN RUNA:<\/span> <\/strong>s. todos los del pueblo; uni\u00f3n de varios pueblos<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLAQTAQ KAMACHIYNIN; LLAQTAQ KAMAYNIN:<\/span> <\/strong>s.(pol) poder popular; democracia<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLAQTAQ KAYNIN:<\/span> <\/strong>s.(pol) propiedad p\u00fablica<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLAQTARUNA; LLAQTA RUNA:<\/span> <\/strong>s. gente com\u00fan; ciudano; hombre com\u00fan<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLAQTAYOQ:<\/span> <\/strong>s.p. originario; ciudadano natural de un pueblo o lugar; ciudadano; habitante<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLAQTAYOQ RUNA:<\/span> <\/strong>s. hombre com\u00fan<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLAQWA:<\/span> <\/strong>s. salsa picante; pasta aguarrosa de aj\u00ed crudo y tomate; pasta aguanosa de aj\u00ed molido; salsa<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLAQWAQ:<\/span> <\/strong>adj. lambisc\u00f3n; lamedor<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLAQWAY:<\/span> <\/strong>v.tr. lamer; comer a leng\u00fcetadas<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLASA:<\/span> <\/strong>adj. pesado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLASA:<\/span> <\/strong>s.(fis) el peso; peso<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLASAQ:<\/span> <\/strong>adj. pesado; grave; bastante; mucho; torpe<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLASAQTA RIMAQ:<\/span> <\/strong>s.a. pesado o prolijo en el hablar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLASAY:<\/span> <\/strong>v.tr. pesar (trat\u00e1ndose del peso de alg\u00fan cuerpo); pesar; ser pesado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLATAN:<\/span> <\/strong>adj. desnudo; mal vestido<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLATAN:<\/span> <\/strong>s. desnudez<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLATANAKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. desnudarse; desvestirse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLATANAKUY UNKUTA:<\/span> <\/strong>v.tr. desnudarse la camiseta<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLAT&#8217;ANAY:<\/span> <\/strong>v.tr.(ass) desposeer; expropiar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLAT&#8217;ANAY; LLATANAY:<\/span> <\/strong>v.tr. desnudar; desvestir; alzarle a una mujer el anaco, la pachallina; arrasar; desnudarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-LLATAQ:<\/span> <\/strong>suf.am. tambi\u00e9n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLAT&#8217;AY:<\/span> <\/strong>v.tr. desnudar completamente (conotaci\u00f3n negativa de pobreza completa); desnudar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLAWCH&#8217;I:<\/span> <\/strong>adj. d\u00e9bil; alimentado insuficientemente; fl\u00e1cido; laxo; sin fuerza; flaco; endeble; sin consistencia<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLAWLLI:<\/span> <\/strong>s.(bot) llaulli; especie de arbusto espinoso con flores rojas o blancas; espino<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLAWQ&#8217;A:<\/span> <\/strong>s.(zoo) lombrigo; lombriz de tierra<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLAWSA:<\/span> <\/strong>s. baba; viscosidad; saliva; moco; flema; baba; flema; saliva<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLAWSA SURU:<\/span> <\/strong>adj. baboso<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLAWSAY:<\/span> <\/strong>v.intr. babear; segregar viscosidad; echar baba<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLAWT&#8217;U; LLAYTU:<\/span> <\/strong>s.(tex) borla del Inca; corona; diadema; cigulo que traen por sombrero; borla<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLAWT&#8217;ULLIKUY:<\/span> <\/strong>v.tr. ponerse el cigulo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLEQTI:<\/span> <\/strong>adj. caliente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLEQTI ONQOY; LLEQTHI ONQOY:<\/span> <\/strong>s.(med) lepra<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLIKA:<\/span> <\/strong>s.(tex) tela; red; telara\u00f1a; red para pescar; tela muy fina; bolsa tejida con fibra vegetal; red para coger p\u00e1jaros; membrana; malla<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLIKA-LLIKA:<\/span> <\/strong>adj. mal tejido; flojo (tejido)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLIKA-LLIKA AWASQA:<\/span> <\/strong>s.(tex) mal tejido ralo no tupido; tela tejida<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLIKA-LLIKA P&#8217;ACHA:<\/span> <\/strong>s.(tex) ropa muy rala o clara<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLIKA-LLIKA P&#8217;ACHAM:<\/span> <\/strong>expr. la toca es trasparente; la ropa rala es trasparente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLIKA-LLIKATA AWAY:<\/span> <\/strong>v.tr. tejer ralo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLIKAWIRA:<\/span> <\/strong>s.(ana) grasa protectora; perit\u00f3neo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLIK&#8217;I:<\/span> <\/strong>s. remiendo; harapo; andrajo; rasgadura<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLIK&#8217;I SIMI:<\/span> <\/strong>adj.(k) boc\u00f3n; boca rasgada<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLIK&#8217;IY:<\/span> <\/strong>v.intr. desgastarse (la ropa); romperse (cosas flexibles)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLIK&#8217;IY:<\/span> <\/strong>v.tr. romper; desgarrar; destrozar; desvirgar; rasgar; rasgar una tela o un papel; fraccionar; destruir; rasgar (tela; papel)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLIKLLA:<\/span> <\/strong>s.(tex) manta; mantilla; aguayo; bulto; muchilla; manta; rebozo; manta de mujeres; manto; manta que las mujeres usan para cubrirse los hombros y la espalda; manta tejida con esmero y decorada con muchos colores que usan las mujeres para cubrirse los hombros y la espalda, para cargar el beb\u00e9 y otras cosas; capa<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLIKLLAKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. ponerse la mantilla; cubrirse con el aguayo; enmantillarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLIKLLALLICHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. hacer que se pongan la manta<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLIKLLALLIKUY:<\/span> <\/strong>v.tr. ponerse la manta<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLILLI:<\/span> <\/strong>s. leche<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLILLI:<\/span> <\/strong>s.(med) dermatitis; ulcera; inflamaci\u00f3n que aparece en algunos miembros plegados del ni\u00f1o; enconamiento; \u00falcera; escaldado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLILLITA RANTIMUY!:<\/span> <\/strong>expr. compra leche<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLIMP&#8217;A:<\/span> <\/strong>adj. relleno; lleno hasta el tope; colmado; lleno<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLIMPHIY; LLIMP&#8217;IY:<\/span> <\/strong>v.tr. pintar; colorar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLIMP&#8217;ISQA:<\/span> <\/strong>s. pintura<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLIMP&#8217;ISQA QERO:<\/span> <\/strong>s. vaso [de madera] te\u00f1ido todo de colores<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLINK&#8217;I:<\/span> <\/strong>s. arcilla<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLINK&#8217;U:<\/span> <\/strong>s. curva<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLINP&#8217;AY; LLIMP&#8217;AY:<\/span> <\/strong>v.cop. abundar; desbordarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLINP&#8217;AY; LLIMP&#8217;AY:<\/span> <\/strong>v.tr. llenar; completar; llenar hasta el tope<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLINPHI; LLINP&#8217;I; LLIMPHI; LLIMP&#8217;I:<\/span> <\/strong>s. color; barniz<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLINPHI; LLINP&#8217;I; LLIMPHI; LLIMP&#8217;I:<\/span> <\/strong>s.(2) pintura<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLINPHIY:<\/span> <\/strong>v.intr. brillar; relucir; dibujar; colorear; pintar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLINP&#8217;IKUNA; LLIMP&#8217;IKUNA:<\/span> <\/strong>s. pintura; colores<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLINP&#8217;IKUY; LLIMP&#8217;IKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. pintarse; pintarse con bermell\u00f3n la cara y embijarse; maquillarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLIPHCH&#8217;I:<\/span> <\/strong>s. pellizco<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLIPHCH&#8217;IY:<\/span> <\/strong>v.tr. pellizcar; desmenuzar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLIPHIPIY:<\/span> <\/strong>v.intr. brillar; relumbrar; fulgurar; resplandecer mucho; centellear; resplandecer<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLIPHLLI:<\/span> <\/strong>s. brillo; resplandor; lustre; fulgor; centella; centelleo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLIPHLLIY:<\/span> <\/strong>s. resplandecer<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLIPHLLIY:<\/span> <\/strong>v.intr. relampaguear; centellear; titillar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLIPI:<\/span> <\/strong>s.(ana) p\u00e1rpado; todo,a; total; todo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLIPIPIPIQ:<\/span> <\/strong>adj. cosa nueva; fruta que tiene su lustre y flor o verdor; vestido no ahajado; cosas de seda, oro y plata; bien tratado; limpio aseado; bien doblado; lo que agrada y parece bien<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLIPIPIPIQ P&#8217;ACHA:<\/span> <\/strong>s.(tex) sedas o ropa de lustre; ropa de sedas o de cumbi o de lustre o nueva no gastada o no ahajada<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLIPIPIPIQ Q&#8217;AYTU:<\/span> <\/strong>s.(tex) seda en hebra<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLIPIPIPIQKAMA (LLIPIYAQKAMA) PURIQ:<\/span> <\/strong>s.(tex) persona que anda vestido de sedas con oro o plata o de nuevo o de lustre o de galas<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLIPIQ-LLIPIQ:<\/span> <\/strong>s.a. cosa nueva; fruta que tiene su lustre y flor o verdor; vestido no ahajado; cosas de seda, oro y plata; bien tratado; limpio aseado; bien doblado; lo que agrada y parece bien<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLIP&#8217;IY:<\/span> <\/strong>v.tr.(tex) pelar la lana y dejar el cuero solo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLIPIYAQ:<\/span> <\/strong>s.a. cosa nueva; fruta que tiene su lustre y flor o verdor; vestido no ahajado; cosas de seda, oro y plata; bien tratado; limpio aseado; bien doblado; lo que agrada y parece bien<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLIPIYAQ P&#8217;ACHA:<\/span> <\/strong>s.(tex) sedas o ropa de lustre<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLIPIYAQ P&#8217;ULLU-P&#8217;ULLU:<\/span> <\/strong>s.(tex) terciopelo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLIPT&#8217;A; LLIFT&#8217;A; LLIKT&#8217;A; LLIPHT&#8217;A:<\/span> <\/strong>s. lej\u00eda; pasta de cenizo vegetal que se mezcla con la coca para dar gustosidad y extraer la coca\u00edna; condimento para la coca; panecitos de ceniza por apetito para comer coca; lej\u00eda hecha de ceniza de quinua que se emplea en la masticaci\u00f3n de la coca<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLIW &#8230;-MANTA ASWAN:<\/span> <\/strong>expr. mas &#8230;<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLIW &#8230;-MANTA ASWAN &#8230;:<\/span> <\/strong>expr. [Superlativo]; mas &#8230;<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLIW &#8230;-MANTA ASWAN PISI; LLIW &#8230;-MANTA PISI:<\/span> <\/strong>expr. m\u00ednimo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLIW MAKIWAN; LLIW MAKI:<\/span> <\/strong>adv.t. atentamente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLIW; LLUY:<\/span> <\/strong>adj. todo; entero; \u00edntegro<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLIWA:<\/span> <\/strong>s.(bot) grama<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLIWLLA; LLUYLLA:<\/span> <\/strong>pron.indef. absolutamente todos<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLIWMANTA ASWAN:<\/span> <\/strong>expr. mas &#8230;<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLIWMANTA ASWAN &#8230;:<\/span> <\/strong>expr. [Superlativo]; mas &#8230;<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLIWMANTA ASWAN PISI; LLIWMANTA PISI:<\/span> <\/strong>expr. m\u00ednimo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLONA:<\/span> <\/strong>num.c. mil millones<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLOQ&#8217;AQ WAMRA:<\/span> <\/strong>s.(fam) ni\u00f1o(a) de 1 a 2 a\u00f1os (sentido en el tiempo inka); ni\u00f1o(a) que gatea &#8211; su crianza est\u00e1 reservada a la madre<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLOQ&#8217;AQ WARMI WAWA:<\/span> <\/strong>s.(fam) ni\u00f1a de 1 a 2 a\u00f1os (sentido en el tiempo inka); ni\u00f1a que gatea &#8211; su crianza est\u00e1 reservada a la madre<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLOQ&#8217;AQ WAWA:<\/span> <\/strong>s.(fam) ni\u00f1o de 1 a 2 a\u00f1os (sentido en el tiempo inka); ni\u00f1o que gatea &#8211; su crianza est\u00e1 reservada a la madre<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLOQ&#8217;E:<\/span> <\/strong>adj. izquierdo; zurdo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLOQ&#8217;E:<\/span> <\/strong>s.(bot) lloque; especie de arbol<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLOQ&#8217;E:<\/span> <\/strong>s.(tex) hilo torcido al rev\u00e9s<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLOQ&#8217;E MAKI:<\/span> <\/strong>s.(ana) mano izquierda; izquierda; siniestra<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLOQ&#8217;E SORQ&#8217;AN:<\/span> <\/strong>s.(ana) pulm\u00f3n izquierdo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLOQ&#8217;E YUPANKI:<\/span> <\/strong>s.(per) el tercer emperador Inka<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLOQ&#8217;E; LLOQE:<\/span> <\/strong>s. la izquierda; izquierda; lado izquierdo; mano izquierda<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLOQ&#8217;E; UPA:<\/span> <\/strong>adv.l. izquierdo; zurdo; izquierda; siniestra<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLOQ&#8217;E-LLOQ&#8217;ELLAM CHOQAY:<\/span> <\/strong>v.tr.(tex) tirar y errar el tiro; errar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLOQ&#8217;EMAN Q&#8217;ESWAY:<\/span> <\/strong>v.tr.(tex) torcer al rev\u00e9s<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLOQ&#8217;EMKAY:<\/span> <\/strong>v.tr. tirar y errar el tiro; errar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLOQ&#8217;ENCHU:<\/span> <\/strong>adj. zurdo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLOQ&#8217;E\u00d1EQMAN:<\/span> <\/strong>adv.l. a la mano izquierda; a la izquierda<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLOQ&#8217;E\u00d1EQPI:<\/span> <\/strong>adv.l. en la mano izquierda; en la izquierda<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLOQ&#8217;ESUYU AWASQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. tejido hacia mano izquierda<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLOQHAQ:<\/span> <\/strong>s.a. el que sube; el que trepa; gateador; trepador<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLOQHAY:<\/span> <\/strong>v.mov. trepar; subir; ascender; montar; cabalgar; aparear animales; gatear; arrastrarse; escalar; elevarse el costo; montar animal<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLOQHE:<\/span> <\/strong>adj. fr\u00e1gil; quebradizo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLOQLLA:<\/span> <\/strong>s. corrimiento de tierras; aluvi\u00f3n; alud; avalancha; huayco; torrentada; derrumbe; huaico; riada; avenida; crecida; desborde del r\u00edo o de la laguna; torrente; avenida torrentera; inundaci\u00f3n; desborde<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLOQSEQ:<\/span> <\/strong>s.a. saliente; emergente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLOQSI:<\/span> <\/strong>s. mandato; salida; escape; fuga<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLOQSICHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. sacar; echar; arrojar; obligar a salir; hacer salir; destituir<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLOQSIMUY:<\/span> <\/strong>v.mov. aparecer aqu\u00ed; manar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLOQSINA:<\/span> <\/strong>s. salida<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLOQSIPUY:<\/span> <\/strong>v.intr. salirse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLOQSIY:<\/span> <\/strong>v.mov. salir; partir; levantarse; amanecer; alejarse; resultar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLOQSIY:<\/span> <\/strong>v.mov. salir; partir; levantarse; amanecer; alejarse; subir; resultar; nacer<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLUCHA:<\/span> <\/strong>s.(aym) desplazamiento de \u00f3rganos causado por movimientos abruptos y vibraciones<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLUCH&#8217;I:<\/span> <\/strong>adj. desnudo; muy pobre; pelado; desollado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLUCH&#8217;I:<\/span> <\/strong>s.(1) desolladura<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLUCH&#8217;IY:<\/span> <\/strong>v.tr. desollar; despellejar; cuerear; pelar; despellejar por completo; descascarar; desnudarse; quitar a alguien todo lo que posee<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLUK&#8217;IY:<\/span> <\/strong>v.tr. tomar bajo la axila; sobornar; cohechar; llevar bajo el brazo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLUKLLU:<\/span> <\/strong>adj. huero; podrido (huevo); gelatinoso<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLUKLLU:<\/span> <\/strong>s. huevo podrido<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLUKLLUY:<\/span> <\/strong>v.intr. coagularse; flotar la grasa<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLUKU:<\/span> <\/strong>s. tela; malla; red para coger viscachas o conejos; redecilla de coger conejos cimarrones; red<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLUKULLA:<\/span> <\/strong>adv.m. r\u00e1pidamente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLUKUY:<\/span> <\/strong>v.tr. coger viscachas, cuyes o conejos con una red; cazar con red; enredar; enredecillar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLULLA:<\/span> <\/strong>adj. mentiroso; tramposo; embustero; falso; mentiroso; enga\u00f1oso; farsante<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLULLA:<\/span> <\/strong>s. mentira; enga\u00f1o; patra\u00f1a; mentiroso; mentiroso; falsa; mentira; falsedad (ama llulla)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLULLAKUY:<\/span> <\/strong>s. falsedad; mentira; pretexto<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLULLAKUY:<\/span> <\/strong>v.intr.(1) mentir; enga\u00f1ar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLULLAY:<\/span> <\/strong>v.tr. mentir; enga\u00f1ar; falsear; enga\u00f1ar con mentiras<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLULLAY:<\/span> <\/strong>v.tr. mentir; enga\u00f1ar; falsear; enga\u00f1ar con mentiras; embrollar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLULLAYKUQ:<\/span> <\/strong>s. consolador<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLULLAYKUY:<\/span> <\/strong>s. consuelo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLULLAYKUY:<\/span> <\/strong>v.tr. consolar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLULLU:<\/span> <\/strong>adj. tierno; inmaduro; verde; no maduro; j\u00f3ven; blando; de corta edad; fruto verde no maduro; delicado; nacido<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLULLU KILLA:<\/span> <\/strong>s.(ast) tiempo que abarca una lunaci\u00f3n; luna verde; luna creciente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLULLU WAMRA:<\/span> <\/strong>s.(fam) ni\u00f1o(a) de 1 a 5 a\u00f1os (sentido en el tiempo inka); ni\u00f1o(a) que realiza actividades l\u00fadicas y de exploraci\u00f3n de su entorno inmediato<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLULLU WARMI WAWA:<\/span> <\/strong>s.(fam) ni\u00f1a de 1 a 5 meses (sentido en el tiempo inka); ni\u00f1a de teta, reci\u00e9n parida, que est\u00e1 en la cuna<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLULLU WAWA:<\/span> <\/strong>s.(fam) infante reci\u00e9n nacido y hasta los dos a\u00f1os (bien envueltos en pa\u00f1ales y amarrados con una faja a fin de que sus cuerpecitos, que se considera muy fr\u00e1giles, se mantengan firmes, sus madres los llevan permanentemente cargados a la espalda); ni\u00f1o(a) de 0 a 2 a\u00f1os (sentido hoy en d\u00eda) (momento cr\u00edtico de cambio: adquisici\u00f3n del habla, gateo, habilidad de pararse y caminar); ni\u00f1o de 1 a 5 meses (sentido en el tiempo inka); ni\u00f1o de teta, reci\u00e9n parido, que est\u00e1 en la cuna<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLULLUYAY:<\/span> <\/strong>v.intr. volverse tierno; ablandarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLUMP&#8217;A:<\/span> <\/strong>s.(fam) virgen; doncella; virginidad<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLUMPAQ:<\/span> <\/strong>s. virgen; doncella<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLUMPAQ P&#8217;ACHA:<\/span> <\/strong>s.(tex) ropa limpia o blanca<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLUMPAQ P&#8217;ACHAYOQ:<\/span> <\/strong>s.p. de vestido blanco<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLUMPAY:<\/span> <\/strong>s. timidez<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLUMP&#8217;AY:<\/span> <\/strong>s. dignidad; modestia; limpieza<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLUMP&#8217;AY:<\/span> <\/strong>v.intr. ser limpio; brillar; ser digno<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLUMPAYCHAY:<\/span> <\/strong>v.tr. purificar; dignificar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLUMPAYLLA:<\/span> <\/strong>s. honor<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLUMPAYWAN:<\/span> <\/strong>adv.m. respetuoso<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLUNK&#8217;U:<\/span> <\/strong>s. adulador; lisonjeador; vil adulador; intrigante; zalamero; adul\u00f3n; sob\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLUNK&#8217;UPAYAY:<\/span> <\/strong>v.tr. adular<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLUNK&#8217;UQ:<\/span> <\/strong>adj. el que rebana; lamedor<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLUNK&#8217;UY:<\/span> <\/strong>v.tr. lamar; limpiar con la lengua; adular; reba\u00f1ar; halagar; lamer con la lengua o con los dedos<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLUNP&#8217;AQ; LLUMP&#8217;AQ:<\/span> <\/strong>adj. limpio; digno; higienico; inmaculado; puro (casto)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLUPIKUY:<\/span> <\/strong>v.tr.(tex) pelar la lana y dejar el cuero solo; depilar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLUQIRIKUQ MAKI:<\/span> <\/strong>s. ladr\u00f3n que todo se le pega a las manos<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLUSI:<\/span> <\/strong>s. untadura; pomada<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLUSINA HAMPI:<\/span> <\/strong>s. ung\u00fcento; unguento<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLUSIY:<\/span> <\/strong>v.tr. pintar; untar; engrasar; untar; ungir; embarrar; emplastar; uncir<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLUSK&#8217;A; LLUSKHA:<\/span> <\/strong>adj. resbaloso; liso; lustrado; resbaladizo; deslizable<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLUSK&#8217;AY; LLUSKHAY:<\/span> <\/strong>v.mov. resbalar; deslizar; deslizarse; escurrirse; resbalar (en algo que es resbaladizo)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLUSP&#8217;IY:<\/span> <\/strong>v.mov. resbalar de las manos; escabullirse; escaparse; salvarse del peligro; escurrirse o evadirse imprevistamente; escurrirse objeto<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLUSP&#8217;IYACHIY; LLUSP&#8217;AYACHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. pulir; alisar; bru\u00f1ir<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLUSTIKUY UNKUTA:<\/span> <\/strong>v.tr. desnudar la camiseta<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLUT&#8217;ASQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. taponado; obstruido; obturado; (fig.) embaucado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLUT&#8217;AY:<\/span> <\/strong>v.tr.(1) colmar; llenar; atestar; taponar; obstruir; obturar; revocar con barro; tapar un resquicio con barro; embarrar; asentar adobe; tapar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLUTHA; LLUTHU:<\/span> <\/strong>s.(bot) llutha; lluthu; especie de \u00e1rbol<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLUTHU:<\/span> <\/strong>s.(ana) pabell\u00f3n de la oreja; l\u00f3vulo de la oreja<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLUTHU; YUTHU:<\/span> <\/strong>s.(zoo) tinamu; perdiz sudamericana; perdiz de los andes; perdiz<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLUY; LLIW:<\/span> <\/strong>adj. universal<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">LLUY; LLIW:<\/span> <\/strong>pron.indef. todos; todas; todo<\/li>\n<\/ul>\n\n<!-- Display4 -->\n<ins class=\"adsbygoogle\" style=\"display:block\" data-ad-client=\"ca-pub-1730987954818825\" data-ad-slot=\"1328331601\" data-ad-format=\"auto\" data-full-width-responsive=\"true\"><\/ins>\n<script>\n     (adsbygoogle = window.adsbygoogle || []).push({});\n<\/script>\n\n<h2><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Letra_M\"><\/span>Letra M<span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h2>\n<ul class=\"dicc-qu-esp\">\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">M:<\/span> <\/strong>fon. (fonema conson\u00e1ntico nasal, bilabial, sonoro); (consonante labial, nasal); (consonante nasal bilabial sonora); \/m\/ consonante nasal bilabial<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-M\u00c1:<\/span> <\/strong>suf.am. [sorpresa]<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MACHA:<\/span> <\/strong>s. borrachera; ebriedad; beodez; embriaguez; borrachez<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MACHA MACHA:<\/span> <\/strong>s.(bot) machamacha (\u00abhelecho\u00bb grande de zona fr\u00eda y h\u00fameda, de frutos parecidos a la uva negra, alucin\u00f3geno, que marea. Si se come en exceso es veneno)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MACHAQ:<\/span> <\/strong>s. borracho; borrach\u00edn; odre; bebedor; alcoh\u00f3lico<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MACH&#8217;AQWAY:<\/span> <\/strong>s.(ast)(2) constelaci\u00f3n andina de la Serpiente, una mancha oscura de la V\u00eda L\u00e1ctea o Mayu, creada en un espacio interestelar oscuro<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MACH&#8217;AQWAY:<\/span> <\/strong>s.(zoo) v\u00edbora; culebra; serpiente; reptil<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MACHASQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. borracho; beodo; ebrio; mareado; ebrio; bebido; embriagado; borracho<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MACHAY:<\/span> <\/strong>s. embriaguez; ebriedad; borrachera<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MACHAY:<\/span> <\/strong>v.intr. emborracharse; embriagarse; embrigarse; enborracharse; emborrachar; ponerse beodo; farrear<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MACH&#8217;AY:<\/span> <\/strong>s. cueva; caverna; gruta; hornacina; nicho; guarida<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MACHAY TANPU:<\/span> <\/strong>s. cantina; garito<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MACH&#8217;IN:<\/span> <\/strong>s.(ana) brazo superior; b\u00edceps; tr\u00edceps<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MACHINA:<\/span> <\/strong>s. cubo; dado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MACHU:<\/span> <\/strong>adj. viejo; anciano; senil (apl\u00edcase s\u00f3lo a personas y animales de sexo masculino); valiente; decr\u00e9pito; viejo (var\u00f3n)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MACHU:<\/span> <\/strong>s. anciano; viejo; decr\u00e9pito; adulto; mas de 80 a\u00f1os<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MACHU:<\/span> <\/strong>s.(mit) lo mal; mal esp\u00edritu<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MACHU ALLQO:<\/span> <\/strong>s.(k) hombre in\u00fatil<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MACHU KAY:<\/span> <\/strong>s.(1) vejez; ancianidad; decrepitud; ancianidad del hombre<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MACHU MACH&#8217;AY:<\/span> <\/strong>s. cueva<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MACHU RUNA:<\/span> <\/strong>s. anciano<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MACHU WAYRA:<\/span> <\/strong>s.(med) enfermedad causada por los huevos o la esencia de un machu (esp\u00edritu de un antepasado)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MACHULA:<\/span> <\/strong>s.(fam) abuelo; antepasado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MACHULA; MACHALA:<\/span> <\/strong>adj. viejo; anciano<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MACHULLAY:<\/span> <\/strong>s. abuelo (tratamiento)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MACHUPIKCHU:<\/span> <\/strong>s.(top) monumento arqueol\u00f3gico situado en el departamento actual del Qosqo, provincia de Urubamba (Per\u00fa), junto al r\u00edo Urubamba, en una cumbre casi inaccesible, probablemente el Willkawaman hist\u00f3rico de Willkapampa; ciudad inc\u00e1ica en el departamento actual del Qosqo; (esp.) Machu Picchu<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MACHUYAY:<\/span> <\/strong>v.intr. envejecer (var\u00f3n); avejentarse (var\u00f3n)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MADRE:<\/span> <\/strong>s.(med)(esp) matr\u00edz; espalda inferior, intestinos, \u00f3rganos urinarios y genitales del cuerpo de una mujer y s\u00edntomas en esa \u00e1rea del cuerpo (an\u00e1logo al \u00abri\u00f1\u00f3n\u00bb del var\u00f3n)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MADRE ONQOY:<\/span> <\/strong>s.(p.esp) enfermedad de la matr\u00edz<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MAHU MANSANA:<\/span> <\/strong>s.(bot) maju manzana; especie de \u00e1rbol<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MAKA:<\/span> <\/strong>s.(bot) maca; especie de planta parecida al r\u00e1bano, usada como planta alimenticia y medicinal<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MAK&#8217;A:<\/span> <\/strong>s. pecho y brazos; brazo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MAK&#8217;A TULLU:<\/span> <\/strong>s.(ana) h\u00famero<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MAK&#8217;AS:<\/span> <\/strong>s. vasija de barro; tinaj\u00f3n; anfora grande; porongo grande; chomba; recipiente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MAKI:<\/span> <\/strong>s.(ana) mano; patas delanteras de los animales; brazo; mano; mano; pu\u00f1ado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MAKI LLUK&#8217;IY:<\/span> <\/strong>v.intr. cruzar sus brazos<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MAKI MOQO:<\/span> <\/strong>s.(ana) mu\u00f1eca; codo; pu\u00f1o; n\u00f3dulos; mu\u00f1eca (anat.)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MAKI PANPA:<\/span> <\/strong>s.(ana) palma (de la mano); palma de la mano<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MAKI T&#8217;AQLLA; MAKI T&#8217;AKLLA:<\/span> <\/strong>s.(ana) palma (de la mano); palma de la mano<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MAKI TULLUKUNA:<\/span> <\/strong>s.(ana) huesos de la mano<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MAKIKUKUCHU:<\/span> <\/strong>s.(ana) codo; mu\u00f1eca del brazo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MAKILLA\u00d1A:<\/span> <\/strong>adv.m. sol\u00edcito; celoso<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MAKI-MAKI:<\/span> <\/strong>s.(bot) especie de arbusto de hojas de forma de mano<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MAKI-MAKI:<\/span> <\/strong>s.(tex) motivo pallay en tejidos (pallay, dise\u00f1o de formas de manos y brazos)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MAKIPURA:<\/span> <\/strong>adv.m. en igualdad de condiciones; contra entrega<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MAKIPURA:<\/span> <\/strong>s. intercambio directo; adquisici\u00f3n retribuida en el acto; trabajador eventual; pago de inmediato<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MAKISAPA:<\/span> <\/strong>s.(zoo) mono ara\u00f1a; maquizapa; mono vivaz de brazos exageradamente largos; maquisapa pecho amarillo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MAKIYOQ:<\/span> <\/strong>adj. ratero; clept\u00f3mano<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MALLI:<\/span> <\/strong>s. bocado que se da a probar; prueba; bocado; prueba muestra<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MALLICHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. hacer probar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MALLISQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. probado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MALLIY:<\/span> <\/strong>v.tr. probar el sabor; gustar; saborear; probar; degustar; probar; probar los alimentos<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MALLKI; MALKI:<\/span> <\/strong>s.(bot) \u00e1rbol; arbolillo; arbusto; planta tierna; arbol frutal; planta; arbusto; alm\u00e1cigo; planta cultivada; plantas cultivadas; \u00e1rbol frutal<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MALLKIY:<\/span> <\/strong>v.tr. plantar; plantar en un macetero<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MALLKU:<\/span> <\/strong>s.(spi) curandero del quinto nivel que sabe curar todas las enfermedades con un solo tacto<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MALLQO; MALLKU:<\/span> <\/strong>s.(bot) papa amarga; moraya; chu\u00f1u blanco<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MALLULLU:<\/span> <\/strong>s.(myk) especie de hongo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MALLUNWA:<\/span> <\/strong>s.(bot) cuscuta; enredadera<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MALOGRADO:<\/span> <\/strong>s.(med)(esp) malogrado; cuerpo humano da\u00f1ado por trabajo duro o nacimientos, enfermizo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MALOGRAPUY:<\/span> <\/strong>v.intr.(esp) malograrse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MALQO:<\/span> <\/strong>s.(zoo) pich\u00f3n; polluelo; cr\u00eda; palomo; pich\u00f3n; pollo; palomino<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MALQOCHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. criar pichones<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MALTA:<\/span> <\/strong>adj. mediano; de tama\u00f1o mediano; de mediana edad; joven (var\u00f3n, muchacho); joven (var\u00f3n); adolescente; j\u00f3ven; animal hembra que no se ha parido; animal joven; objeto de tama\u00f1o mediano; joven<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MAMA:<\/span> <\/strong>s.(fam) madre; mam\u00e1; mama; se\u00f1ora; tratamiento que se da a cualquier mujer<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MAMA:<\/span> <\/strong>s.(mat) matriz<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MAMA MAYU:<\/span> <\/strong>s.(top) r\u00edo en Lima; (esp.) R\u00edmac<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MAMA OQLLO:<\/span> <\/strong>s.(per) hermana y esposa del primer emperador Inka, Manqu Qhapaq<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MAMA QOCHA:<\/span> <\/strong>s.(geo) mar; oc\u00e9ano<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MAMA QOCHA:<\/span> <\/strong>s.(mit) divinidad que adoraban los pueblos costaneros del per\u00fa; madre de todas las aguas<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MAMA RAWA OQLLO:<\/span> <\/strong>s.(per) esposa de Wayna Qhapaq y madre de Waskar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MAMA RUK&#8217;ANA:<\/span> <\/strong>s.(ana) pulgar; dedo pulgar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MAMAKU:<\/span> <\/strong>s. abuela; mamacita; madrecita (afectivo); mujer hombruna; corpulenta y ordinaria; anciana<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MAMAN CHUMPI; MAMANCHUMPI:<\/span> <\/strong>s.(tex) faja mayor tejida tiesa; faja ancha de mujer<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MAMAN MUQUQ QUYLLUR:<\/span> <\/strong>s.(mit)(his) estrella que desde el cielo vigilaba y persegu\u00eda a los que comet\u00edan el delito de incesto con sus padres o muquy, un tukuyrikuq divino o como un ser moralizador<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MAMANA:<\/span> <\/strong>s.(ast) constelaci\u00f3n de la mujer celestial; Constelaci\u00f3n de Virgo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MAMANTA MIKHUQ:<\/span> <\/strong>s.(ast) Que come a su madre (l\u00ednea zigzag al lado de la boca de la nube oscura Serpiente o Mach&#8217;aqway): pi, sigma, nu, tau Puppis (proveniencia: Misminay)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MAMATAYTA:<\/span> <\/strong>s. padres; padre y madre<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MAM\u00c1Y!:<\/span> <\/strong>expr. \u00a1Se\u00f1ora!<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-MAN:<\/span> <\/strong>suf.no. [DATIVO]; para; por; a; hacia<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-MAN:<\/span> <\/strong>suf.ve. [condicional]; -\u00eda<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-MAN HUCHACHAY; -MAN HUCHACHAYKUY:<\/span> <\/strong>v.tr. inculpar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-MAN KIKINCHAYKUY; -MAN KIKINCHAYKUKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. conformarse con<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-MAN KUTIRIKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. volverse de nuevo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-MAN TUKUCHIY:<\/span> <\/strong>v.intr. volverse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-MAN TUMPAY:<\/span> <\/strong>v.tr. inculpar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MANA:<\/span> <\/strong>adv.neg. no; [negaci\u00f3n indicativo]; no (negativo)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MANA &#8230;-CHU:<\/span> <\/strong>expr. [Negaci\u00f3n indicativo]; no<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MANA ALLI SUPAY:<\/span> <\/strong>s.(ant) \u00e1ngel malo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MANA ALLIN:<\/span> <\/strong>adj. malo; mal; mal; mal ejemplo; desagradable; malcriado; malvado; cruel<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MANA ALLIN KAMARISQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. ca\u00f3tico<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MANA ALLIN KAMARISQATA:<\/span> <\/strong>adv.m. caoticamente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MANA ALLIN PURIY:<\/span> <\/strong>v.intr. conducirse mal<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MANA ALLINQA, MANA CHANINQA:<\/span> <\/strong>s. maldad; vileza<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MANA CHANIN:<\/span> <\/strong>adj. absurdo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MANA CHEQAQ:<\/span> <\/strong>adj. falso<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MANA CH&#8217;OQRINTA YUPAYCHAQ:<\/span> <\/strong>s.a. que no siente ni hace caso de las heridas<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MANA HAYK&#8217;AQPAS:<\/span> <\/strong>adv.t. jam\u00e1s; nunca<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MANA IMAPAS:<\/span> <\/strong>pron.indef. nada; ninguna cosa<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MANA IMATAPAS:<\/span> <\/strong>s. nada (ACUSATIVO)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MANA IMAYOQ:<\/span> <\/strong>adj. vac\u00edo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MANA IMAYOQ:<\/span> <\/strong>s.p. indigente; menesteroso; pobre<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MANA ISKAYANA:<\/span> <\/strong>adv.m. sin duda<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MANA ISKAYASPA:<\/span> <\/strong>adv.m. indudablemente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MANA KASUKUQ:<\/span> <\/strong>s.a. desobediente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MANA KUYUQ:<\/span> <\/strong>s.p. fijo; inm\u00f3vil; inmovible<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MANA LLASAQ:<\/span> <\/strong>adj. liviano<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MANA MANCHAKUQ:<\/span> <\/strong>adj. confiado; seguro de s\u00ed mismo; intr\u00e9pido; osado; sin miedo; temerario; valiente; procaz<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MANA MAT&#8217;I:<\/span> <\/strong>adj. mal tejido; flojo (tejido)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MANA MAT&#8217;ISQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. mal tejido; flojo (tejido)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MANA MAYPIPAS:<\/span> <\/strong>adv.l. en ninguna parte; en ning\u00fan lugar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MANA MIKHUNAYAY:<\/span> <\/strong>s.(med) anorexia<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MANA MISK&#8217;I:<\/span> <\/strong>adj. amargo; agrio<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MANA P&#8217;ACHAYOQ:<\/span> <\/strong>adj. desnudo; mal vestido<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MANA P&#8217;ENQAKUQ RUNA:<\/span> <\/strong>s. mendigo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MANA P&#8217;ENQAYNIYOQ:<\/span> <\/strong>s.p. sinverg\u00fcenza; imp\u00fadico<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MANA PINIYOQ:<\/span> <\/strong>adj. solo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MANA PIPAS:<\/span> <\/strong>pron.indef. nadie; ninguna persona; ninguno<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MANA P&#8217;ITIQ:<\/span> <\/strong>adj. perpetuo; continuo; incesante<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MANA Q&#8217;ANRA:<\/span> <\/strong>adj. limpio<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MANA QANTISQA LLIPIWAQ Q&#8217;AYTU:<\/span> <\/strong>s.(tex) seda floja<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MANA QASIQ:<\/span> <\/strong>adj. ocupado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MANA REQSISQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. desconocido; extra\u00f1o; ignorado; no conocido; raro; singular; no convencional<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MANA SONQOYUQ:<\/span> <\/strong>expr.(k) despiadado; sin corazon<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MANA THANIYTA:<\/span> <\/strong>adv.m. incesante; continuo; sin cesar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MANA TUKUKUQ:<\/span> <\/strong>adj. infinito,a; inagotable; prolijo; perenne<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MANA TUKUKUYNIYOQ:<\/span> <\/strong>adj. estable; invariable; constante; infinito,a; infinito<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MANA TUPUYOQ:<\/span> <\/strong>s.p. infinito; inaccesible<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MANA WARAYOQ:<\/span> <\/strong>adj. que no trae zaraguelles o pa\u00f1etes<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MANA WARMIYOQ:<\/span> <\/strong>s.p. soltero<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MANA WARMIYOQ RUNA:<\/span> <\/strong>s. soltero<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MANACH:<\/span> <\/strong>adv.m. quiz\u00e1s no<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MANACHA:<\/span> <\/strong>adj. negativo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MANACHU?:<\/span> <\/strong>adv.int. no &#8230;?<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MANAM HAP&#8217;INICHU:<\/span> <\/strong>expr. \u00a1No entiendo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MANAM INTINDINICHU:<\/span> <\/strong>expr.(p.esp) \u00a1No entiendo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MANAN; MANAM:<\/span> <\/strong>adv.neg. no; imposible<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MANANCHAY:<\/span> <\/strong>v.tr. negar; desmentir; desculpar; excusar; rehusar; contradecir<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MANA\u00d1A:<\/span> <\/strong>adv.m. ya no<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MANAPUNI:<\/span> <\/strong>adv.m. de ning\u00fan modo; de ninguna manera; nunca; imposible<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MANAQARAKU:<\/span> <\/strong>s.(zoo) especie de p\u00e1jaro andino parecido al gallo; pava de monte; chachalaca<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MANARAQ:<\/span> <\/strong>adv.m. todav\u00eda no; a\u00fan no<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MANCHA:<\/span> <\/strong>s. miedo; angustia; espanto<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MANCHACHI:<\/span> <\/strong>s.(mit) espantajo; fantasma<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MANCHACHIKU:<\/span> <\/strong>s.(mit) fantasma<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MANCHACHIKUQ:<\/span> <\/strong>s.a. fantasma<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MANCHACHIKUYNIYOQ:<\/span> <\/strong>adj. imponente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MANCHACHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. acobardar; asustar; amedrentar; atemorizar; aterrorizar; ahuyentar; espantar; intimidar; hacer asustar; poner miedo a otros pers; asustar; dar miedo; amenazar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MANCHAKUQ:<\/span> <\/strong>s.a. temeroso; miedoso; t\u00edmido; miedolento<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MANCHAKUY:<\/span> <\/strong>adj. imponente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MANCHAKUY:<\/span> <\/strong>s. miedo; horror<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MANCHAKUY:<\/span> <\/strong>v.tr. asustarse; atemorizarse; temer; tener miedo; asustarse; atemorizarse; amedrentarse; intimidarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MANCHANAN:<\/span> <\/strong>adj. respectable<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MANCHARICHIKUYNIYOQ:<\/span> <\/strong>s.p. imponente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MANCHARIKUY:<\/span> <\/strong>s. ferocidad<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MANCHARIKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. espantarse; asustarse; impresionarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MANCHARISQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. asustado; espantadizo; atemorizado; p\u00e1vido<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MANCHAY:<\/span> <\/strong>adj.(1) horrible<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MANCHAY:<\/span> <\/strong>adv.preadj. muy; demasiado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MANCHAY:<\/span> <\/strong>s. miedo; temor; terror; p\u00e1nico; pavor; susto; sobresalto; espanto; accion de asustar; peligro<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MANCHAY:<\/span> <\/strong>v.tr. temer; tener miedo; espantarse; asustarse; asustar; temer<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MANCHAYNIYOQ:<\/span> <\/strong>s.p. imponente; hombres de gran autoridad como los jueces o curacas o los sabios y los santos<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MANCHAYRUNA:<\/span> <\/strong>s.p. hombres de gran autoridad como los jueces o curacas o los sabios y los santos<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MANCHAYRUNA KAPHAQENCHI:<\/span> <\/strong>s. protector<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MANKA:<\/span> <\/strong>s. olla; cacerola; vasijo de barro<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MANKA P&#8217;AKI:<\/span> <\/strong>s.(bot) una especie herb\u00e1cea de eupatorio; planta medicinal de las scrophul\u00e1ceas<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MANKHAY:<\/span> <\/strong>v.tr.(1) perforar; horadar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MANQO:<\/span> <\/strong>s. base; cimiento; fundamento<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MANQO:<\/span> <\/strong>s.(zoo) hur\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MANQOS WASI:<\/span> <\/strong>s.(neo) iglesia; templo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MANQU QHAPAQ; MANKU QHAPAQ:<\/span> <\/strong>s.(per)(1) el primer emperador Inka (Manqu Qhapaq I), probablemente en el siglo trece<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MANQU QHAPAQ; MANKU QHAPAQ:<\/span> <\/strong>s.(per)(2) el primer emperador Inka de Willkapampa (Manqu Qhapaq II, 1535-1344), entronizado por los espa\u00f1oles en Qosqo, resisti\u00f3 desde 1536<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MANSANA:<\/span> <\/strong>s.(bot)(esp) manzana<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MANTA:<\/span> <\/strong>s.(esp) manta; alfombra<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-MANTA:<\/span> <\/strong>suf.no. de; por; por que; acerca de; con respecto a<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-MANTA:<\/span> <\/strong>suf.no. de; desde; por; por que<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-MANTA ASWAN:<\/span> <\/strong>expr. mas que<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-MANTA ASWAN &#8230;:<\/span> <\/strong>expr. mas &#8230; que; [comparativo]<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-MANTA ASWAN PISI:<\/span> <\/strong>expr. menos que<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-MANTA ASWAN PISI &#8230;:<\/span> <\/strong>expr. menos &#8230; que<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-MANTA HUNT&#8217;A:<\/span> <\/strong>suf. lleno de<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-MANTA PISI:<\/span> <\/strong>expr. menos que<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-MANTA PISI &#8230;:<\/span> <\/strong>expr. menos &#8230; que<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-MANTAPACHA:<\/span> <\/strong>suf.no. desde; desde entonces; desde all\u00ed<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MANTARO:<\/span> <\/strong>s.(top) r\u00edo en el departamento de Jun\u00edn (Per\u00fa); Mantaro (r\u00edo de destino)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MANU:<\/span> <\/strong>s. deuda<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MANU KAY:<\/span> <\/strong>s. obligaci\u00f3n; responsabilidad<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MANU SUWAKUQ:<\/span> <\/strong>s.a. ladr\u00f3n; el que se dedica a hurtar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MANUCHAY:<\/span> <\/strong>v.tr. reclamar; exigir; cobrar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MANUKUQ:<\/span> <\/strong>s.a. deudor; prestatario<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MANUQ:<\/span> <\/strong>s. acreedor; fiador; prestamista<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MANUSQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. prestado; fiado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MANUY:<\/span> <\/strong>s. pr\u00e9stamo; empr\u00e9stito<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MANUY:<\/span> <\/strong>v.tr. prestar dinero; fiar; dar prestado; prestar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MANUYPI MA\u00d1AY:<\/span> <\/strong>v.tr. tomar prestado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MA\u00d1AKA:<\/span> <\/strong>s. crisol<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MA\u00d1AKUQ:<\/span> <\/strong>s.a. mendigo; pedig\u00fce\u00f1o; pordiosero; pedidor<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MA\u00d1AKUY:<\/span> <\/strong>v.tr. pedir; solicitar; mendigar; pedirse; prestarse; horar; rezar; pedir prestado; pedir; rogar; hablar rogando, pidiendo; postular; suplicar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MA\u00d1ANKUY:<\/span> <\/strong>v.tr. suplicar; implorar de; pedir<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MA\u00d1APAKUQ:<\/span> <\/strong>s.a. mendigo; pedig\u00fce\u00f1o; pordiosero; limosnero<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MA\u00d1APAKUY:<\/span> <\/strong>v.tr. mendigar; pordiosear; suplicar; implorar de; limosnear; pedir limosna<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MA\u00d1APAYAY:<\/span> <\/strong>v.tr. exigir<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MA\u00d1ARIY:<\/span> <\/strong>v.tr. suplicar; prestar; solicitar; pedir<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MA\u00d1AY:<\/span> <\/strong>v.tr. pedir; pretender; demandar; prestar; rogar; rezar; invocar; prestar; pedir la mano; solicitar; suplicar; prestar; pedir; cobrar; gestionar; implorar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MAPA:<\/span> <\/strong>s. cera<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MAP&#8217;A:<\/span> <\/strong>adj. sucio; desaseado; manchado; mugriento; imp\u00fadico; deshonesto; indecente; desvergonzado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MAP&#8217;A:<\/span> <\/strong>s. suciedad; mancha; grasa; basura; mugre; impudicia; desverg\u00fcenza; deshonestidad; indecencia; descaro<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MAPA MAMA:<\/span> <\/strong>s.(zoo) abeja<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MAP&#8217;ACHAKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. ensuciarse; mancharse; deshonrarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MAP&#8217;ACHASQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. ensuciado; tiznado; deshonrado; contaminado; manchado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MAP&#8217;ACHAY:<\/span> <\/strong>v.tr. ensuciar; tiznar; deshonrar; ensuciar; manchar; difamar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MAPAS:<\/span> <\/strong>adv.m. cierto; seguro; a fe; en verdad; a fe por cierto; en verdad; a fe m\u00eda<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MAPAS!:<\/span> <\/strong>interj. \u00a1Ver\u00e1s!; \u00a1Ver\u00e1is!; \u00a1Cuidado!<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MAP&#8217;AYAKUY:<\/span> <\/strong>v.tr. volverse corrupto<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MAP&#8217;AYAPUY:<\/span> <\/strong>s. inmoralidad<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MAP&#8217;AYAPUY:<\/span> <\/strong>v.tr. volverse corrupto<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MAQ&#8217;ALLIY:<\/span> <\/strong>v.tr. abrazar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MAQANA:<\/span> <\/strong>s. porra; garrote; arma contundente; cachiporra; macana<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MAQANAKUY:<\/span> <\/strong>s. pelea; guerra; pendencia<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MAQANAKUY:<\/span> <\/strong>v.recip. pelear; toparse; pelear; emprenderse a golpes; la reyerta; luchar; batallar; combatir; contender; guerrear; golpearse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MAQASQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. pegado; golpeado; ultrajado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MAQAY:<\/span> <\/strong>v.tr. pegar; castigar; agredir; vapulear; aporrear; golpear; pegar (con el pu\u00f1o); maltratar; pegar; golpear; colpear; castigar; maltratar; herir o da\u00f1ar a golpes<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MAQCHIKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. lavarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MAQCHIY; MAQCHHIY:<\/span> <\/strong>v.tr.(1) lavar; lavar servicios o ni\u00f1os<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MAQLLA:<\/span> <\/strong>adj. miserable; taca\u00f1o<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MAQMA:<\/span> <\/strong>adj. ancho; muy ancho<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MAQMA:<\/span> <\/strong>s. jarro; tinaj\u00f3n; porongo grande de boca ancha; vasija de gran tama\u00f1o<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MAQTA:<\/span> <\/strong>s.(ana) t\u00f3rax<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MAQT&#8217;A:<\/span> <\/strong>adj. adolescente; mozo; joven varon solter; adolescente (var\u00f3n); joven var\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MAQT&#8217;A; MAQTA:<\/span> <\/strong>s.(fam) joven; sirviente; criado; var\u00f3n; muchacho de 9 a 14 a\u00f1os; ni\u00f1o de los siete a los trece a\u00f1os (var\u00f3n); ni\u00f1o desde el ingreso en la escuela (a los siete a\u00f1os, var\u00f3n); ni\u00f1o (var\u00f3n) de 7 a 13 a\u00f1os (sentido hoy en d\u00eda) (momento cr\u00edtico de cambio: participaci\u00f3n en actividad agr\u00edcola y pecuaria); ni\u00f1o (var\u00f3n) de 12 a 18 a\u00f1os (sentido en el tiempo inka); muchacho malt\u00f3n que pastoreaba el ganado y cazaba, ayudaba en las sementeras y andaba al servicio de los kurakas; muchacho; adolescente; efebo; zagal; muchacho adolescente; p\u00faber var\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MAQTILLU:<\/span> <\/strong>s. muchacho; chico<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MARAN:<\/span> <\/strong>s. mortero (para moler); piedra grande y plana sobre la que se muele con la maranu\u00f1a; bat\u00e1n; bat\u00e1n (piedra plana en que se muele)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MARANKIRU:<\/span> <\/strong>s.(ana) molar; muela; regiones molares de la dentadura<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MARAS:<\/span> <\/strong>s.(top) pueblo en el departamento del Qosqo, provincia de Urupampa (Per\u00fa); (esp.) Maras<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MARKA:<\/span> <\/strong>s.(1) pueblo; pa\u00eds; patria; provincia; regi\u00f3n; regi\u00f3n geogr\u00e1fica; pueblo; aldea; se\u00f1al; ciudad; poblado; segundo piso en casa; pueblo natal; pueblo; ciudad; comarca; lugar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MARKA:<\/span> <\/strong>s.(2) protector; defensor; abogado; patrocinador; patrocinio<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MARKA:<\/span> <\/strong>s.(3) despensa; dep\u00f3sito de productos<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MARKAQERAR:<\/span> <\/strong>s.(mil) adarga grande; escudo grande; adarga grande de los capitanes<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MARKHU:<\/span> <\/strong>s.(bot) especie de planta herb\u00e1cea<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MARQ&#8217;A:<\/span> <\/strong>s.(ana) brazo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MARQ&#8217;A:<\/span> <\/strong>s.(uni) brazada (unidad de medida: lo que puede llevarse abrazando); brazado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MARQ&#8217;ARIKUY:<\/span> <\/strong>v.tr. embrazar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MARQ&#8217;ASQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. ahijado; abrazado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MARQ&#8217;ASQA:<\/span> <\/strong>s. ahijado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MARQ&#8217;ASQAY BAWTISMOPI:<\/span> <\/strong>expr. mi ahijado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MARQ&#8217;AY:<\/span> <\/strong>v.tr. abrazar; llevar entre los brazos; llevar en los brazos; traer o llevar una cosa entre los brazos; cargar en brazos; tomar alg\u00fan bulto en los brazos para transportarlo o llevar a alguna persona por delante viajando a caballo; cargar; sostener; abarcar; cargar con los brazos<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MARQHU:<\/span> <\/strong>s.(bot) especie de planta herb\u00e1cea<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MARU:<\/span> <\/strong>s. madera plana; tabla; tabla de madera; tabl\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MARU:<\/span> <\/strong>s.(ass) cuadro; tabla<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MARU:<\/span> <\/strong>s.(neo) instrumento<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MARUY:<\/span> <\/strong>v.tr.(agr) romper el suelo; desterronar; tablear<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MASA:<\/span> <\/strong>s. contraparte; par; pareja; yunta<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MASACHAKUY:<\/span> <\/strong>s. matrimonio<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MASANI:<\/span> <\/strong>s.(fam) cu\u00f1ado; cu\u00f1ada<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MASI:<\/span> <\/strong>adj.pron. igual; semejante<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MASI:<\/span> <\/strong>s. compa\u00f1ero; compa\u00f1era; camarada; colega; amigo; amiga; cu\u00f1ado; pr\u00f3jimo; cong\u00e9nere; vecino; compa\u00f1ero; igual; semajante; colega; co-miembro; laya; compa\u00f1ero (masculino); socio; socia<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MASICHAKUY:<\/span> <\/strong>s.(mit) acto de juntar dos burbujas de energ\u00eda semejantes<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MASINTIN:<\/span> <\/strong>s. pareja de personas o cosas iguales o similares; relaci\u00f3n armoniosa de dos cosas parecidas; alianzas entre energ\u00edas similares; alianzas entre parecidos; hom\u00f3logo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MASKHAPAYCHA; MASKAPAYCHA; MASKAYPACHA:<\/span> <\/strong>s.(his) diadema del inca; borla real; borla que usaba el Inca por corona<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MASKHAQ:<\/span> <\/strong>s. buscador; el que busca; busc\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MASKHAY WAYQ&#8217;OQTA:<\/span> <\/strong>expr. busca al cocinero<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MASKHAY YANUQTA:<\/span> <\/strong>expr. busca al cocinero<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MASKHAY; MASKAY:<\/span> <\/strong>v.tr. buscar; investigar; averiguar; examinar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MASKHAY; MASKAY:<\/span> <\/strong>v.tr. buscar; investigar; averiguar; examinar; inquirir<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MAST&#8217;A:<\/span> <\/strong>adj. ancho; plano; ancho; abierto; extendido; tendido<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MAST&#8217;A:<\/span> <\/strong>s. tendido; alfombra; frazada; cuero para sentarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MAST&#8217;ANA:<\/span> <\/strong>s.(tex) estera de paja circular usada como sede al telar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MAST&#8217;ARIY:<\/span> <\/strong>s. extensi\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MAST&#8217;ARIY:<\/span> <\/strong>v.tr. extender; tender; estirar; derramar; difundir; expandir<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MAST&#8217;AY:<\/span> <\/strong>v.tr.(1) tender; estirar; extender; cubrir; desplegar; preparar la cama; alfombrar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MAST&#8217;AY:<\/span> <\/strong>v.tr.(2) tumbar; derribar; abatir; hacer caer<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MASU:<\/span> <\/strong>s.(zoo) murci\u00e9lago; vampiro<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MASU TULLU:<\/span> <\/strong>s.(ana) esfenoides<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MASWA:<\/span> <\/strong>s.(bot) especie de planta tub\u00e9rcula; mashua; tub\u00e9rculo parecido a la oca; a\u00f1u<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MATAPAY:<\/span> <\/strong>adj. marr\u00f3n; pardo; moreno<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MATARA:<\/span> <\/strong>s.(bot) totora; junco<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MAT&#8217;AY:<\/span> <\/strong>v.tr.(esp) matar; cortar la carne; rebanar; tajar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MATE:<\/span> <\/strong>s.(esp) infusi\u00f3n; mate<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MATE; MATI:<\/span> <\/strong>s. recipiente hecho de cierta clase de calabaza; recipiente hecho de calabaza; tazon peque\u00f1o; calabaza; vaso; mate; plato de la corteza de la calabaza; vaso de calabaza<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MAT&#8217;E; MAT&#8217;I:<\/span> <\/strong>s.(ana) frente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MATEQLLO:<\/span> <\/strong>s.(bot) matecllo; especie de planta<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MAT&#8217;EQLLU:<\/span> <\/strong>s.(bot) especie de planta herb\u00e1cea; especie de hierba medicinal<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MATI:<\/span> <\/strong>s.(bot) cierta clase de calabaza; mate (planta parecida a la calabaza cuyos frutos de corteza dura se emplean como platos y dep\u00f3sitos); mate<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MATI:<\/span> <\/strong>s.(mik) desayuno<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MAT&#8217;I:<\/span> <\/strong>adj. aprieto; tenso; apretado; tupido<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MAT&#8217;I TULLU:<\/span> <\/strong>s.(ana) frontal<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MATIKU:<\/span> <\/strong>s.(bot)(1) pimienta; matico<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MATIKU:<\/span> <\/strong>s.(bot) pimienta; matico<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MAT&#8217;INAKUY:<\/span> <\/strong>v.recip. apretarse entre dos o m\u00e1s personas; apretujarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MAT&#8217;IPAYAY:<\/span> <\/strong>v.tr. ajustar; reachar; apretar repitidamente; insistir; presionar; ajustar repetidamente; exigir<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MAT&#8217;ISQA P&#8217;ACHA:<\/span> <\/strong>s.(tex) ropa bien tupida; ropa espesa, bien tejida y apretada<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MAT&#8217;IY:<\/span> <\/strong>v.tr. atar; tesar; apretar; aplastar; presionar; pellizcar; oprimir; ejercer presi\u00f3n; comprimir; tupir; exigir; apurar; apremiar; instar; ajustar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MAT&#8217;IY AWAYTA:<\/span> <\/strong>v.tr.(tex) espesar el tejido<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MAT&#8217;U SIMI:<\/span> <\/strong>s. barbarismo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MAT&#8217;U SIMIYOQ:<\/span> <\/strong>s.p. el que habla impropiamente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MAT&#8217;UY:<\/span> <\/strong>v.tr. decir desprop\u00f3sitos; actuar inconvenientemente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MAWK&#8217;A:<\/span> <\/strong>adj. viejo; usado; vetusto; anticuado; viejo (se aplica s\u00f3lo a cosas); pudrido; viejo (objeto); vieja (cosa); usado; envejecido; antiguo; desgastado; gastado; viejo (cosa gastada); andrajoso; desgastado; viejo (cosa); decr\u00e9pito (objetos)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MAWK&#8217;A:<\/span> <\/strong>s. vieja cosa<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MAWK&#8217;A P&#8217;ACHA:<\/span> <\/strong>s.(tex) ropa vieja<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MAWK&#8217;A RIMAY:<\/span> <\/strong>s. arca\u00edsmos; vocablos antiguos<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MAWK&#8217;ACHIKUY:<\/span> <\/strong>v.tr. dejar gastarse; gastarse sin sentirlo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MAWK&#8217;ACHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. gastar; desgastar; gastar (ropa, cosas de servicios, herramientas etc.)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MAWK&#8217;A-MAWK&#8217;A:<\/span> <\/strong>adj. andrajoso; ya tra\u00eddo; gastado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MAWK&#8217;A-MAWK&#8217;A:<\/span> <\/strong>s. andrajo; andrajos<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MAWK&#8217;AYAY:<\/span> <\/strong>v.intr. envejecer; caer en desuso; gastarse; venir a menos; envejecer; desgastarse; envejecer (una cosa); envejecerse (ropa); volverse usado; deteriorarse; envejecer (objetos)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MAY?:<\/span> <\/strong>adv.int. \u00bfD\u00f3nde?; \u00bfd\u00f3nde? (lugar)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MAYCH&#8217;A:<\/span> <\/strong>s.(bot) un arbusto; \u00e1rnica; herbolario andino<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MAYK&#8217;A?; MAYQ&#8217;A?; MASHKA?:<\/span> <\/strong>pron.int. \u00bfcu\u00e1nto?; \u00bfqu\u00e9 cantidad?; \u00bfcuantos?<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MAYKUNAPI:<\/span> <\/strong>adv.t. a veces<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MAYLLIKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. lavarse; ba\u00f1arse; lavarse el cuerpo o las manos<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MAYLLIY:<\/span> <\/strong>v.tr. lavar cosas no absorbentes; lavar; lavarse; asear el cuerpo; lavarse la cara, las manos, u otros objetos; lavar legeremente; lavar frotando<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MAYMAN?:<\/span> <\/strong>adv.int. \u00bfad\u00f3nde?; \u00bfa qu\u00e9 lugar?; \u00bfhacia d\u00f3nde?<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MAYMANTA?:<\/span> <\/strong>adv.int. \u00bfde d\u00f3nde?; \u00bfde qu\u00e9 manera?<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MAYMANTAN?:<\/span> <\/strong>adv.int. \u00bfde d\u00f3nde?; \u00bfde qu\u00e9 lugar?<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MAYNA?; MAY HINA?:<\/span> <\/strong>adv.int. qu\u00e9 grande?<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MAYNINPI:<\/span> <\/strong>adv.l. en cualquier lugar; dondequiera<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MAYNINPI:<\/span> <\/strong>adv.t. a veces; de vez en cuando; algunas veces; de cuando en cuando<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MAYNINPI KAQ:<\/span> <\/strong>adj. accidental<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MAYNINPI KAQ:<\/span> <\/strong>s. accidente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MAYNINTA?:<\/span> <\/strong>adv.int. \u00bfpor d\u00f3nde?; \u00bfsobre qu\u00e9?<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MAYPACHACHUS:<\/span> <\/strong>conj. cuando; mientras<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MAYPI KAY:<\/span> <\/strong>s. lugar (donde algo est\u00e1)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MAYPI?; MAYPIN?:<\/span> <\/strong>adv.int. \u00bfd\u00f3nde?; \u00bfen qu\u00e9 lugar?; \u00bfen d\u00f3nde?<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MAYPIN:<\/span> <\/strong>conj. en que; donde<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MAYPIPAS:<\/span> <\/strong>adv.l. por todas partes; dondequiera; en donde sea<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MAYPITAQ?:<\/span> <\/strong>adv.int. \u00bfd\u00f3nde?; \u00bfen qu\u00e9 lugar?; \u00bfen d\u00f3nde?<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MAYQEN:<\/span> <\/strong>adj. cualquiera; alg\u00fan; algunos; cualquier; cualquiera<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MAYQEN?:<\/span> <\/strong>pron.int. \u00bfcu\u00e1l?; \u00bfcu\u00e1les?<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MAYQENNIMPAS:<\/span> <\/strong>pron.indef. cualquiera de ellos<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MAYRAQ:<\/span> <\/strong>adv.t. temprano<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MAYTA QHAPAQ:<\/span> <\/strong>s.(per) el cuarto emperador Inka<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MAYTA?; MAYTAN?:<\/span> <\/strong>adv.int. ad\u00f3nde?; \u00bfpor d\u00f3nde?<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MAYT&#8217;U:<\/span> <\/strong>s. envoltura; pa\u00f1al; pa\u00f1ales; haz; pieza de cuero que se utiliza para cubrir los brazos para protegerse del fr\u00edo y de evitar que las plantas de cebada hieren a quien la corta; manojo envuelto y atado; envoltura de hojas; envoltorio; l\u00edo; paquete; gavilla envoltorio<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MAYT&#8217;UNA:<\/span> <\/strong>s.(tec) carrete<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MAYT&#8217;UQ:<\/span> <\/strong>s.a. circundante; enrollador<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MAYT&#8217;USQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. enrollado; envuelto<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MAYT&#8217;UY:<\/span> <\/strong>v.tr. enrollar; embalar; plegar; envolver a un ni\u00f1o o a otra persona; envolver; liar; hacer un manojo; circundar; ovillar; arrollar; hacer l\u00edos; empaquetar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MAYU:<\/span> <\/strong>s.(ast) V\u00eda L\u00e1ctea<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MAYU:<\/span> <\/strong>s.(geo) r\u00edo; arroyo; rio<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MAYU PURIY:<\/span> <\/strong>s. corriente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MAYUCHA:<\/span> <\/strong>s. arroyo; riachuelo; r\u00edo peque\u00f1o<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MAYUCHULLA; MAYUCHHULLA:<\/span> <\/strong>s.(zoo) pato de torrente; p\u00e1jaro zambullidor; una variedad de ave acu\u00e1tica<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MAYUPATA:<\/span> <\/strong>s. orilla del r\u00edo; playa del r\u00edo; margen de r\u00edo; orilla; ribera; playa<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MAYWAY:<\/span> <\/strong>v.tr. enamorar; enamorarse de alguien apasionadamente; tener compasi\u00f3n; acariciar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MAYWIY:<\/span> <\/strong>v.intr. columpiar; oscilar; vibrar; flamear al viento; agitarse en el aire; tremolar; girar; mecer<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MELQ&#8217;OTE; MELQ&#8217;OTI; MILQOY:<\/span> <\/strong>s.(ana) canal digestivo; es\u00f3fago<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MEQO:<\/span> <\/strong>s. f\u00e9cula; almid\u00f3n; polvillo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MESA:<\/span> <\/strong>s.(spi)(esp) mesa del paqo; colecci\u00f3n de khuyas o objectos de poder entregados por el maestra o esp\u00edritu natural al alumno paqo; la mesa es una extensi\u00f3n f\u00edsica del poder de los sacerdotes andinos y se usa en casi todas las ceremonias<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MESA; MISA:<\/span> <\/strong>s.(esp) mesa<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-MI:<\/span> <\/strong>suf.am. [saber personal]; [informaci\u00f3n 1ra mano]<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-MI\/-N SUTIY:<\/span> <\/strong>expr. Me llamo &#8230;<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MICH&#8217;A:<\/span> <\/strong>adj. avaro; mezquino; miserable; taca\u00f1o; economista; estrecho; cruel; ego\u00edsta; cicatero<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MICH&#8217;AKUY:<\/span> <\/strong>v.tr. impedir; escatimar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MICHI:<\/span> <\/strong>s.(zoo) gato; gata<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MICHIMICHI:<\/span> <\/strong>s.(bot) especie de planta anual del flores azul-moradas<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MICHINA WARAQ&#8217;A:<\/span> <\/strong>s. honda del pastor<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MICHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. pastar; pastear; pastorear; apacentar; cuidar el ganado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MICHIY RUNATA:<\/span> <\/strong>v.tr.(ass) gobernar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MICH&#8217;U:<\/span> <\/strong>s. mezcla; mezcladura; entrevero; confusi\u00f3n; desorden; mezcolanza<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MICH&#8217;USQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. ensuciado; tiznado; deshonrado; contaminado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MICH&#8217;UY:<\/span> <\/strong>v.tr. mezclar; entreverar; confundir; contaminar; contagiar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MIHUNA:<\/span> <\/strong>s. comedero<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MIKHUCHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. alimentar; dar de comer; dar de comer a<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MIKHUKULLA\u00d1A:<\/span> <\/strong>adj. carn\u00edvoro<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MIKHUKUQ:<\/span> <\/strong>s.a. salvaje; vicioso<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MIKHUNA WASI:<\/span> <\/strong>s. restaurante<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MIKHUNA WASIMAN HAYKUY:<\/span> <\/strong>expr. entra al restaurante<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MIKHUNA; MIHUNA:<\/span> <\/strong>adj. comestible<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MIKHUNA; MIHUNA:<\/span> <\/strong>s.(mik) comida; alimento; almuerzo; merienda; v\u00edveres; previsi\u00f3n; abundancia; manjar; yantar; potaje; vianda<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MIKHUNATA QOWAY:<\/span> <\/strong>expr. d\u00e9me algo que comer<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MIKHUPUKUQ, UPYAPUKUQ, KAYPI CHAYPI:<\/span> <\/strong>s. gorr\u00f3n que se convida a comer con todos y se entra sin convidarle<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MIKHUY; MIHUY:<\/span> <\/strong>s.(mik) comida; alimento; almuerzo; cena; alimento; comida; alimentaci\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MIKHUY; MIHUY:<\/span> <\/strong>v.tr. comer; almorzar; alimentarse; merendar; comer; alimentarse; socavar; desgastar; alimentarse; devorar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MIK&#8217;I:<\/span> <\/strong>adj. h\u00famedo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MIKIKIRAY:<\/span> <\/strong>s.(ast) constelaci\u00f3n del instrumento para aperturar el riego agr\u00edcola; Constelaci\u00f3n de Acuario<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MILLA:<\/span> <\/strong>s. asco; repugnancia; aborrecimiento; desagrado; hast\u00edo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MILLA:<\/span> <\/strong>s.(ana) empeine<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MILLACHIKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. sufrir de la repulsi\u00f3n; asquear; sentir repugnancia; tener asco; asquearse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MILLAKUY:<\/span> <\/strong>adj. asqueroso; aborrecible; feo; repugnante; abominable<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MILLAKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. abominar; detestar; asquear<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MILLAKUY RUNA, MILLAY RUNA:<\/span> <\/strong>s. mala persona; malviviente; perverso<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MILLAPAKUY:<\/span> <\/strong>s. aversi\u00f3n; repugnancia; tedio<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MILLAY:<\/span> <\/strong>adj. malo; perverso; cruel; asco; asqueroso; feo; repugnante; despreciable; desagradable; excesivo; superlativo; malvado; perjudicial; inmoral; sucio; asqueroso<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MILLAY:<\/span> <\/strong>v.intr. tener asco; dar asco; hastiar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MILLAY KAWSAY:<\/span> <\/strong>v.intr. vivir feo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MILLAY KAY:<\/span> <\/strong>s. ser malo (como car\u00e1cter de una persona); inmoralidad; impudicia; deshonestidad; incorrecci\u00f3n; fealdad<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MILLAYAY:<\/span> <\/strong>v.intr. enojarse; malhumorarse; enfurecerse; encolerizarse; afearse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MILLAYKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. abominar; detestar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MILLAYMANA:<\/span> <\/strong>adj. diab\u00f3lico<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MILLK&#8217;U:<\/span> <\/strong>s.(bot) especie de planta herb\u00e1cea<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MILLMA RUTHUY:<\/span> <\/strong>v.intr. cortar el cabello<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MILLMA; MILLWA; MILMA:<\/span> <\/strong>s. lana; vello; vell\u00f3n; pelusa; lanosidad; lana; vello de animal; pelos de animal; lana de oveja<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MILLMAQ:<\/span> <\/strong>. lanero<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MILLMASAPA QARA:<\/span> <\/strong>s. pellejo lanudo; pellejo de mucha lana<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MILLMASAPA; MILLWASAPA:<\/span> <\/strong>adj. melenudo; lanudo; velloso lanudo; lanudo con mucha lana; peludo con vello; lanudo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MILLMAYAY; MILLWAYAY:<\/span> <\/strong>v.intr. nacer lana; pelechar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MILLP&#8217;UCHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. sumergir; zambullir<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MILLP&#8217;UTI; MILP&#8217;UTI:<\/span> <\/strong>s.(ana) faringe; fauces; es\u00f3fago<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MILLP&#8217;UY:<\/span> <\/strong>v.tr. tragar; deglutir; ingerir; devorar; engullir<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MILLU:<\/span> <\/strong>adj. salado; salado; cargado de sal; salobre<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MILLUSQA APA:<\/span> <\/strong>s.(tex) frazada hecha de lana en hilo gordo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MILLUSQA WASKA:<\/span> <\/strong>s.(tex) soga hecha de lana en hilo gordo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MILLUY:<\/span> <\/strong>v.tr.(tex) fabricar cordeles de lana para la ojota o para trenzar lazos; hilar o torcer lana en hilo gordo con un palillo movido a derredor para hacer chusis, frazadas gordas o sogas<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MILLWA:<\/span> <\/strong>s.(ana) vello; pluma sutil en las aves<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MILLWAYARKARIY:<\/span> <\/strong>v.intr. ir naciendo pelo, lana, vello<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MILLWAYOQ:<\/span> <\/strong>s.p. el que tiene lana; lanudo; con lana<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MINCHA; MINCHHA:<\/span> <\/strong>adv.t. pasado ma\u00f1ana; el subsiguiente d\u00eda<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MINI:<\/span> <\/strong>s.(tex) trama; hilo que teje contra la trama y entra y sale en la lanzadera y queda encubierto y lo tramado descubierto; trama de tejido<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MINI QERO:<\/span> <\/strong>s.(tex) lanzadera; palo para pasar el hilo tras la urdimbre del tejido<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MINICHAY:<\/span> <\/strong>v.tr. tramar; tejer sobre la trama; pasar el hilo tras la urdimbre del tejido<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MINIKU; MINI KUMA:<\/span> <\/strong>s.(tex) lanzadera; palo para pasar el hilo tras la urdimbre del tejido<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MINIY:<\/span> <\/strong>v.tr.(tex) tramar; tejer contra la trama; entremeter o entregerir al primero hilo que es trama tirante; pasar el primer hilo tras la urdimbre del tejido; entramar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MINK&#8217;A:<\/span> <\/strong>s. servicio; minga; sistema de trabajo prehisp\u00e1nico por el cual no se recibe paga alguna pero quien lo encarga tiene la obligaci\u00f3n moral de retribuir en igual forma el beneficio recibido; trabajo comunal; trabajo que se realiza en reciprocidad; el beneficiario paga con un trabajo igual; alquiler de servicios personales; compromiso; convenio para un trabajo; colaborar (trabajo); contrato; invitaci\u00f3n a la fiesta del trabajo; minga; trabajo colectivo; servicio personal pagado; trabajo cooperativo; trabajo comunitario; invitaci\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MINK&#8217;A RUNA:<\/span> <\/strong>s. delegado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MINK&#8217;A SIMITA RIMAQ:<\/span> <\/strong>s.a. el que habla lengua mezclada de otras ajenas<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MINK&#8217;AKUY:<\/span> <\/strong>v.recip. servirse mutuamente (no se recibe paga alguna pero quien lo encarga tiene la obligaci\u00f3n moral de retribuir en igual forma el beneficio recibido); contratarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MINK&#8217;AKUY:<\/span> <\/strong>v.tr. pedir ayuda<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MINK&#8217;AY:<\/span> <\/strong>v.tr. encargar; encomendar un trabajo; pedir un servicio; pedir ayuda para una labor; encargar algo; confiar; invitar; contratar trabajo en reciprocidad; comprometer; invitar; contratar; alquiler; invitar a la minga; contratar personas<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MIRACHIQ:<\/span> <\/strong>s.a. reproductor (referido al ganado); procreador; propagativo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MIRACHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. multiplicar; procrear; reproducir; aumentar; ampliar; hacer reproducir el ganado; exagerar; fomentar; aumentar considerablemente; generar; difundir; expandir; propagar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MIRAY:<\/span> <\/strong>s. multiplicaci\u00f3n; aumento en n\u00famero; generaci\u00f3n; reproducci\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MIRAY:<\/span> <\/strong>v.intr.(1) reproducirse el ganado en forma natural; aumentar; multiplicar; proliferar; reproducir; acrecentar; multiplicarse; aumentar; producir; reproducirse; propagarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MIRAY:<\/span> <\/strong>v.tr. fajar; cambiar pa\u00f1ales; envolver al beb\u00e9 con la faja<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MIRAYWA:<\/span> <\/strong>s. mujer fecunda<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MIRINDA; BIRINDAY:<\/span> <\/strong>s.(mik)(esp) merienda; refrigerio; comida ligera<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MIRKHA UYA:<\/span> <\/strong>s. cara pecosa; cara manchada<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MIRQA-MIRQA:<\/span> <\/strong>adj. mezclado de muchos colores<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MIRQA-MIRQA P&#8217;ACHA:<\/span> <\/strong>s.(tex) ropa de varios colores<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MISA:<\/span> <\/strong>s.(cri)(esp) misa<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MISI; MICHI:<\/span> <\/strong>s.(zoo) gato; gata<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MISKA P&#8217;AS\u00d1A:<\/span> <\/strong>s.(fam) ni\u00f1a (mujer) de 14 a 16 a\u00f1os (sentido hoy en d\u00eda) (momento cr\u00edtico de cambio: menstruaci\u00f3n de la mujer, inicio del enamoramiento)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MISK&#8217;AY; MITK&#8217;AY:<\/span> <\/strong>v.mov. tropezar con los pies; tropezar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MISKAYANI:<\/span> <\/strong>s.(mit) ciudad m\u00edtica, habitada por mujeres espirituales elevadas, evolucionadas y muy bonitas, revelada en la mitolog\u00eda de Q&#8217;ero, contrastando con el mito de Paytiti<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MISK&#8217;I:<\/span> <\/strong>adj. dulce; sabroso; rico; azucarado; sabroso; deleitoso; delicioso; rico (agradable); agradable<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MISK&#8217;I:<\/span> <\/strong>s. miel; golosina; az\u00facar; golosina; caramelo; postre; dulce; manjar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MISK&#8217;I CHURANA:<\/span> <\/strong>s. azucarera<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MISK&#8217;I CHURAQ:<\/span> <\/strong>s.(zoo) hormiga de miel<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MISK&#8217;I CH&#8217;USPI:<\/span> <\/strong>s.(zoo) abeja; abeja de miel<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MISK&#8217;I RURU:<\/span> <\/strong>s. fruta; fruta dulce<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MISK&#8217;I WIRU:<\/span> <\/strong>s.(bot)(neo) ca\u00f1a de az\u00facar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MISK&#8217;IYACHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. endulzar; dulcificar; endulzar; sabroso; suculento<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MISKUY:<\/span> <\/strong>v.tr.(tex) torcer hilo para soga<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MISMI:<\/span> <\/strong>s.(tex) lana torcida gruesa, como para trenzar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MISMINA:<\/span> <\/strong>s.(tex) huso para torcer grueso; hilador de palo, para var\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MISMINAY:<\/span> <\/strong>s.(top) pueblo andino cerca de Cuzco cuyos habitantes dicen que fue construido directamente bajo la v\u00eda l\u00e1ctea<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MISMIY:<\/span> <\/strong>v.tr.(tex) torcer; torcer lana gruesa; hilar grueso para sogas<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MISTI:<\/span> <\/strong>s.(l.esp) mestizo; cholo; mestiza<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MITA:<\/span> <\/strong>s.(1) edad; \u00e9poca<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MIT&#8217;A:<\/span> <\/strong>s.(1) tiempo; tempestad; turno; per\u00edodo; periodo de tiempo; \u00e9poca; estaci\u00f3n clim\u00e1tica; epoca; estaci\u00f3n atmosferica; era; edad; estaci\u00f3n del a\u00f1o; etapa; estaci\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MIT&#8217;A:<\/span> <\/strong>s.(2) jornada; turno de trabajo; turno; prestaci\u00f3n personal; antigua servidumbre de los indios adscritos al trabajo forzoso en los fundos de los respectivos propietarios<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MIT&#8217;AKUQLLA:<\/span> <\/strong>adj. relativo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MITAN:<\/span> <\/strong>s. categor\u00eda<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MIT&#8217;AWA:<\/span> <\/strong>adv.t. periodico; peri\u00f3dico<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MITAY:<\/span> <\/strong>v.tr. aislar la humedad<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MIT&#8217;AYOQ:<\/span> <\/strong>s.p. el que debe cumplir su turno de trabajo; encargado; mitayo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MITHMA; MITMA:<\/span> <\/strong>s. colonia<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MITHMAQ; MITMA:<\/span> <\/strong>s. colono; extranjero; for\u00e1neo; persona traslada forzosamente; advenedizo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MITHMAY:<\/span> <\/strong>s. destierro<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MITK&#8217;A:<\/span> <\/strong>s. tropiezo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MITMAQ:<\/span> <\/strong>adj. advenedizo; extranjero; mezclado en el pueblo por el Inca; migrante<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MITMAY; MITHMAY:<\/span> <\/strong>v.tr.(1) colonizar; trasladar mitimaes; trasplantar pueblos; deportar; desterrar; migrar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MIYU; MIW:<\/span> <\/strong>s. veneno; ponzo\u00f1a<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MIYUY:<\/span> <\/strong>v.tr. envenenar; intoxicar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MOLQO:<\/span> <\/strong>s.(med) roncha<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MOLQOCHAKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. enrroncharse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MONTE HAMANQ&#8217;AY:<\/span> <\/strong>s.(bot)(p.esp) especie de orqu\u00eddea que se usa como planta ornamental<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MONTE KAPULI:<\/span> <\/strong>s.(bot)(p.esp) especie de arbusto<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MONTE KHUCHI:<\/span> <\/strong>s.(zoo)(p.esp) pecar\u00ed; jabal\u00ed; chancho del monte<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MONTE PAPAYA:<\/span> <\/strong>s.(bot)(p.esp) papaya del monte; especie de \u00e1rbol frutal<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MONTERA:<\/span> <\/strong>s.(esp) sombrero de lana, llano y negro, con margen curvado, tra\u00eddo por mujeres<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MOQO:<\/span> <\/strong>s. nudosidad; protuberancia; nudo; n\u00f3dulo; mont\u00edculo; promontorio; \u00f1udo; giba<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MOQO:<\/span> <\/strong>s.(geo) loma; colina; cerro; monte peque\u00f1o<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MOQO PHILLILLU:<\/span> <\/strong>s.(ana) corva<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MOQO; MOQETI:<\/span> <\/strong>s.(ana) coyuntura; articulaci\u00f3n; articulaci\u00f3n (uni\u00f3n de los huesos); rodilla; tobillo; codo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MOQOCHU:<\/span> <\/strong>s. nudillo; artejo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MOQT&#8217;IYKACHAY:<\/span> <\/strong>v.tr. ahogar; estrangular<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MORAYA:<\/span> <\/strong>s. papa amarga fermentada y secada; chu\u00f1o blanco; papa deshidratada blanca; moraya<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MORQ&#8217;A:<\/span> <\/strong>adj. obtuso; motoso<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MORQO:<\/span> <\/strong>adj.(tex) tra\u00eddo (ropa); ra\u00eddo (ropa); gastado (ropa)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MORQ&#8217;O:<\/span> <\/strong>s.(tec) piedra de moler; pis\u00f3n para mortero<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MORQOYAY (P&#8217;ACHA):<\/span> <\/strong>v.intr. gastarse la ropa; envejecerse de ra\u00edda<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MOSOQ KILLA:<\/span> <\/strong>s.(ast) luna nueva; novilunio<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MOSOQ; MUSOQ:<\/span> <\/strong>adj. nuevo; reciente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MOSOQLLAQTA:<\/span> <\/strong>s. pueblo nuevo; pueblo joven<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MOSOQMANTA:<\/span> <\/strong>adv.m. nuevamente; de nuevo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MOSOQYAY:<\/span> <\/strong>v.intr. renovarse; renovarse una cosa; vestir ropa nueva; mudar; renovar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MOSQHOKUY; MOSQOKUY:<\/span> <\/strong>s. sue\u00f1o; ensue\u00f1o<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MOSQHOY; MOSQOY:<\/span> <\/strong>s. sue\u00f1o; pesadilla; sue\u00f1o; representaci\u00f3n fant\u00e1stica del que duerme; ensue\u00f1o<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MOSQHOY; MOSQOY:<\/span> <\/strong>v.intr. so\u00f1ar; delirar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MOSQHOYSAPA:<\/span> <\/strong>s.(neo) fant\u00e1stico<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MOSQOKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. so\u00f1ar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MOT&#8217;E:<\/span> <\/strong>s.(mik) ma\u00edz cocido en agua; mote; ma\u00edz cocinado en agua<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-MU-:<\/span> <\/strong>suf.ve. ir a &#8230;; ac\u00e1; aqu\u00ed; en otro sitio; [direcci\u00f3n hacia el hablante]<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MUCH&#8217;A:<\/span> <\/strong>s. beso; beso; adoraci\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MUCH&#8217;ANA:<\/span> <\/strong>adj. venerable; adorable<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MUCH&#8217;ANAKUY:<\/span> <\/strong>v.recip. besarse; besarse entre dos personas<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MUCH&#8217;AQ:<\/span> <\/strong>s.a. el que besa; besador<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MUCH&#8217;ASQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. besado; adorado; reverenciado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MUCH&#8217;AY:<\/span> <\/strong>v.tr. besar; adorar; rendir culto a las divinidades; respetar; venerar; bendecir; rogar; rezar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MUCHHANA:<\/span> <\/strong>s. desgranador<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MUCHHAY:<\/span> <\/strong>v.tr. coger bayas; coger los granos; desgranar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MUCHHI:<\/span> <\/strong>s.(med) acn\u00e9; espinilla<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MUCH&#8217;U:<\/span> <\/strong>s.(ana) detr\u00e1s del cuello; nuca; cerviz; cogote; pescuezo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MUCH&#8217;U TULLU:<\/span> <\/strong>s.(ana) cervical<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MUCH&#8217;U TULLUKUNA:<\/span> <\/strong>s.(ana) cervicales<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MUCHUCHIY:<\/span> <\/strong>s. castigo; pena<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MUCHUCHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. hacer sufrir; castigar; imponer pena<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MUCHUQ:<\/span> <\/strong>adj.(ass) necesario; necesitado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MUCHUY:<\/span> <\/strong>s.(1) carest\u00eda; necesidad; pobreza; miseria; padecimiento; sufrimiento; hambruna; castigo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MUCHUY:<\/span> <\/strong>v.intr. padecer; sufrir; sustentar (aguantar); aguantar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MUCHUYPI:<\/span> <\/strong>adj. necesario<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MUHU:<\/span> <\/strong>s.(bot.ana) grano; hueso; pepita; pipa; semilla; germen<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MUHU RIKCH&#8217;AY:<\/span> <\/strong>s.(spi) activaci\u00f3n de la semilla<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MUKA:<\/span> <\/strong>s.(zoo) muca; zarig\u00fceya; raposa<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MUKIKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. ahogarse; asfixiarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MUKIWA:<\/span> <\/strong>s.(top) ciudad departamental en Per\u00fa; (esp.) Moquegua<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MUKMU:<\/span> <\/strong>s.(bot.ana) brote; bot\u00f3n; capullo; pimpollo; v\u00e1stago; renuevo; yema; capullo de la flor o bot\u00f3n; rama de la totora<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MUKMUY:<\/span> <\/strong>v.intr. brotar; crecer (brote); brotar capullo o bot\u00f3n; formarse capullo o bot\u00f3n; salir el bot\u00f3n de la flor; echar capullos en flor<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MUK&#8217;UCHIKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. dejarse morder; morderse la lengua por descuido<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MUK&#8217;UCHIKUY; MOQCH&#8217;IKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. enjuagarse la boca; hacer g\u00e1rgaras; enjuagarse la boca; lavarse la boca (enjuagarse); lavar la boca<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MUKUKU:<\/span> <\/strong>s. cumbre; cumbrera; cima; c\u00faspide; pin\u00e1culo; coronilla; v\u00e9rtice<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MUKUKU:<\/span> <\/strong>s.(ana) coronilla<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MUKUKU TULLU:<\/span> <\/strong>s.(ana) occipital<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MUK&#8217;UY:<\/span> <\/strong>v.tr. mascar; masticar; echar pimpollos a la planta; insalivar harina de ma\u00edz para la chicha; ensalivar harina de ma\u00edz para la chicha<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MULLA:<\/span> <\/strong>s.(1) sobrino de la mujer; sobrina; sobrino<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MULLAYPA:<\/span> <\/strong>s. cordel; soguilla de tres ramales; maroma; cuerda gruesa<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MULLAYPA WASKA:<\/span> <\/strong>s.(tex) soga maroma de cabuya o de ca\u00f1amo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MULLAYPAY:<\/span> <\/strong>v.tr.(tex) hacer soga de tres ramales; torcer sogas ya torcidas<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MULLI; MOLLE:<\/span> <\/strong>s.(bot) molle; una variedad de arbolillo espinoso; molle; arbol de la familia de las anacardi\u00e1ceas<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MULLKHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. rebuscar; manosear<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MULLPHA:<\/span> <\/strong>s. descomposici\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MULLPHAY:<\/span> <\/strong>v.tr. carcomer (oxidar); corroer; carcomerse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MULLU:<\/span> <\/strong>s.(zoo) concha marina representando la \u00abmadre mar\u00bb; coral<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MULLU KHUYA:<\/span> <\/strong>s.(mit) juego espec\u00edfico de cinco piedras, progresivamente labrados con uno hasta cinco gibas, usada para abrir los cinturones de energ\u00eda humanos, herramientas del chumpi paqo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MUNACHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. hacer querer hacer algo; poner en venta<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MUNAKUQ:<\/span> <\/strong>s.a. amoroso; cari\u00f1oso<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MUNAKUSQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. adorada; idolo; amado; estimado; querido; querida; amante<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MUNAKUY:<\/span> <\/strong>s. amor; querencia; cari\u00f1o<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MUNAKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. amarse; quererse; encari\u00f1arse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MUNAKUY:<\/span> <\/strong>v.tr. amar; idolatrar; adorar; amar; querer<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MUNANA:<\/span> <\/strong>adj. deseable; apreciable<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MUNANAKUY:<\/span> <\/strong>v.recip. amarse; enamorarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MUNANI AQATA:<\/span> <\/strong>expr. quiero chicha<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MUNAPAKUY:<\/span> <\/strong>s. ansia; anhelo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MUNAPAKUY:<\/span> <\/strong>v.tr. codiciar; desear ardientemente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MUNAPAYAY:<\/span> <\/strong>v.tr. desear; enamorar; antojar; codiciar; pretender<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MUNAQ:<\/span> <\/strong>s.a. amante; amante; el que ama; amoroso<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MUNAQE:<\/span> <\/strong>adj. querido; querida; novio; novia; amante; enamorado; pretendiente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MUNASQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. amado; querido; estimado; predilecto; \u00f1a\u00f1o; \u00f1a\u00f1a; mimado; amor<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MUNAY:<\/span> <\/strong>adj. hermoso; bello; agradable; deseable; moral<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MUNAY:<\/span> <\/strong>s. voluntad; deseo; amor; poder de voluntad y amor; intenci\u00f3n; poder del sentimiento; antojo; belleza; voluntad; libertad; poder; autoridad; afici\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MUNAY:<\/span> <\/strong>v.mod. querer; querer que; desear; ansiar; gustar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MUNAY:<\/span> <\/strong>v.tr. querer; amar; desear; pretender; anhelar; ansiar; codiciar; apetecer; tener cari\u00f1o; necesitar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MUNAY AWKIKUNA:<\/span> <\/strong>s.(spi) ancestros poderosos<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MUNAY KAWSAY:<\/span> <\/strong>v.intr. vivir moralmente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MUNAYCHA:<\/span> <\/strong>adj. bonito; lindo; agraciado; hermoso; bello<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MUNAYLLA:<\/span> <\/strong>s. intenci\u00f3n; voluntad<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MUNAYNIYOQ:<\/span> <\/strong>s.p. con fuerza de voluntad; de buena voluntad; poderoso; caprichoso<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MUNDAY; BUNDAY:<\/span> <\/strong>v.tr.(esp) mondar; pelar; quitar la c\u00e1scara con cuchillo; descascarar; mondar papas con cuchillo; pelar papas con cuchillo; pelar papas o tub\u00e9rculos<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MUNDO:<\/span> <\/strong>s.(esp) mundo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MU\u00d1A:<\/span> <\/strong>s.(bot) mu\u00f1a; hierba arom\u00e1tica que se agrega a las infusiones; variedad de menta; planta de la familia de las labiadas; monca (planta arom\u00e1tica de hojas verdes y flores blancas, cura el dolor de est\u00f3mago por fr\u00edo y gastritis); especie de menta andina; menta; planta medicinal contra los dolores de barriga; poleo (hierba); podeo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MUQO:<\/span> <\/strong>s.(zoo.ana) morro; hocico<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MUQUY:<\/span> <\/strong>s.(ant) incesto<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MUQUY:<\/span> <\/strong>v.tr.(ant) cometer incesto<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MURANA:<\/span> <\/strong>s. murana; blusa de mujeres hecha en casa<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MURU:<\/span> <\/strong>adj.(1) manchado; de varios colores; pintado; bicolor; moteado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MURU:<\/span> <\/strong>s.(bot.ana) grano; fruto; gruto; semilla; pepita; pepa<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MURU:<\/span> <\/strong>s.(med)(1) varicela; viruela; viruela; escarlata; sarampi\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MURU HUK&#8217;UCHA RUNA:<\/span> <\/strong>s.(ant) gran ladr\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MURU ONQOY:<\/span> <\/strong>s.(med) viruela; sarampi\u00f3n; enfermedad eruptiva que hace brotar granos<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MUSHK\u2019A, MUSK\u2019A, MUTK\u2019A:<\/span> <\/strong>s. mortero (para moler); mortero; almirez<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MUSIY:<\/span> <\/strong>v.tr. economizar; ahorrar; preservar; guardar; asegurar; proyectar; guardar cosas con cuidado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MUSKHIY; MISKHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. oler; sentir olor; oler (olfatear); olfatear; oliscar; olfatear; aspirar; indagar disimuladamente; pesquisar; indagar; inquirir; husmear<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MUSOQ P&#8217;ACHA:<\/span> <\/strong>s.(tex) ropa nueva; vestido nuevo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MUSOQ WATA:<\/span> <\/strong>s.(cal) a\u00f1o nuevo; a\u00f1onuevo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MUSPHA:<\/span> <\/strong>s.(2) delirio<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MUSPHACHISQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. turbado; perplejo; estupefacto; confuso; desconcertado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MUSPHACHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. confundir; desconcertar; delirar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MUSPHAQ:<\/span> <\/strong>adj. turbado; desorientado; extraviado; son\u00e1mbulo; so\u00f1oliento; atontado; delirante<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MUSPHAY:<\/span> <\/strong>v.intr. estar confuso; perderse; tontear; delirar; ser son\u00e1mbulo; so\u00f1ar; errar por turbaci\u00f3n; desorientarse; extraviarse; hablar en sue\u00f1os; adolecer de sonambulismo; desvariar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MUSYACHIQ:<\/span> <\/strong>s. sentido<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MUSYACHIQKUNA:<\/span> <\/strong>s.(ana) sentidos<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MUSYACHIWAQNIYKUNA:<\/span> <\/strong>expr. mis sentidos<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MUSYANQA:<\/span> <\/strong>s. percepci\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MUSYAY:<\/span> <\/strong>s. percepci\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MUSYAY:<\/span> <\/strong>v.tr.(1) percibir; notar; sospechar; tantear; adivinar; prever; advertir; reparar; presentir; sospechar; sentir<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MUTI-MUTI:<\/span> <\/strong>s.(bot)(1) muti-muti; especie de planta<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MUT&#8217;U:<\/span> <\/strong>adj. obtuso; desafilado; borde sin filo; mutilado; tronchado; amputado; cortado; desmochado; humilde; embotado; sin filo; mocho; quitado; cercenado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MUT&#8217;U:<\/span> <\/strong>s.(tex) sombrero (usado por las Kanas y Qollas)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MUT&#8217;UY:<\/span> <\/strong>v.tr. cortar; desmochar; amputar; mutilar; tronchar; talar; embotar; truncar; quitar; mochar; recortar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MUT&#8217;UY:<\/span> <\/strong>s.(bot) mutuy; paccte; tanquis; especie de \u00e1rbol<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MUYA:<\/span> <\/strong>s. huerta; jard\u00edn de cocina; jard\u00edn; jardin; huerto; huerta frutal; huerta peque\u00f1a<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MUYU:<\/span> <\/strong>adj. redondo; circular; c\u00edrculo; curvo; esf\u00e9rico<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MUYU:<\/span> <\/strong>s. vuelta; giro; bola; pelota; cosa redonda o esf\u00e9rica; c\u00edrculo; circunferencia; huerta; semilla; grano; fruto; fruta; remolino; curva; esfera<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MUYUPAYAY:<\/span> <\/strong>v.tr. rondar; rodear<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MUYUQ:<\/span> <\/strong>s.a. giratorio; girador<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MUYUQEN; MUYUKIN:<\/span> <\/strong>s.(ana) duodeno<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MUYURIQNINTIN:<\/span> <\/strong>s. vecinidad<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MUYURIY:<\/span> <\/strong>v.mov. remolinarse; torbellinarse; rodar, girarse; voltearse; girar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MUYUY:<\/span> <\/strong>s. alrededores; c\u00edrculo; vuelta<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MUYUY:<\/span> <\/strong>v.mov. girar; rotar; dar vueltas; ir alrededor de; rodear; voltear; germinar; girar; dar vueltas; girar; rotar; virar en circulo; moverse circularmente; rodar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">MUYUYPERQA:<\/span> <\/strong>s.(mil) cerca; muralla<\/li>\n<\/ul>\n\n<!-- Display3 -->\n<ins class=\"adsbygoogle\" style=\"display:block\" data-ad-client=\"ca-pub-1730987954818825\" data-ad-slot=\"3954494946\" data-ad-format=\"auto\" data-full-width-responsive=\"true\"><\/ins>\n<script>\n     (adsbygoogle = window.adsbygoogle || []).push({});\n<\/script>\n\n<h2><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Letra_N\"><\/span>Letra N<span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h2>\n<ul class=\"dicc-qu-esp\">\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">N:<\/span> <\/strong>fon. (fonema conson\u00e1ntico nasal, alveolar, sonoro); (consonante nasal, alveolar); (consonante nasal alveolar sonora); \/n\/ consonante nasal alveolar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-N:<\/span> <\/strong>suf.am. [saber personal]<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-N:<\/span> <\/strong>suf.no. su<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-N:<\/span> <\/strong>suf.ve. [3.a pers. sing.]; \u00e9l &#8230;; ella &#8230;; ello &#8230;<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-N KAN:<\/span> <\/strong>expr.v.aux. tiene &#8230;<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-NA:<\/span> <\/strong>suf.ve. [Gerundivo]; [Instrumento]; (lo que suceder\u00e1); (lo que hay que hacer); [nominalizador]<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-NA-&#8230;(-MI\/-N):<\/span> <\/strong>expr.v.mod. tener que; deber<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-NA-&#8230;-PAQ:<\/span> <\/strong>suf.ve. para que; [prop\u00f3sito]<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">NACEY:<\/span> <\/strong>v.intr.(esp) nacer<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-NACHA:<\/span> <\/strong>suf.ve. quiz\u00e1; puedeser; ya habr\u00e1; ya ser\u00e1<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-NACHU:<\/span> <\/strong>suf.ve. \u00bfya?; \u00bfya habr\u00e1?; \u00bfya ser\u00e1?<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">NAK&#8217;ANA:<\/span> <\/strong>s. carnicer\u00eda; matadero<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">NAK&#8217;AQ; \u00d1AK&#8217;AQ:<\/span> <\/strong>s.a. asesino; carnicero; matarife; degollador; matador<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">NAK&#8217;AQ; \u00d1AK&#8217;AQ; SIPIQ:<\/span> <\/strong>s.a. asesino; carnicero<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">NAKARQAYASQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. vestido nuevo acuchillado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">NAK&#8217;AY:<\/span> <\/strong>v.tr. asesinar; matar; degollar; carnear; desollar; matar un animal con cuchillo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">NAK&#8217;AY:<\/span> <\/strong>v.tr. asesinar; matar; degollar; carnear; cortar la garganta (animal); operar (cirug\u00eda)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-NAKU-:<\/span> <\/strong>suf.ve. [rec\u00edproco]; se (uno al otro); mutuamente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">NANACHIKUY:<\/span> <\/strong>s. arrepentimiento<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">NANACHIKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. ganar respeto; infligirse dolor; sentir dolor; arrepentirse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">NANAQ:<\/span> <\/strong>adj. recio; fuerte; numeroso; doloroso; dolorido; harto<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">NANASQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. adolorido; dolido<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">NANAY:<\/span> <\/strong>s.(med) dolor; dolencia; sentimiento; enfermedad<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">NANAY:<\/span> <\/strong>v.pron. doler; hacer dolor; herir; dolor; padecer dolor; sentir dolor<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">NANAYPI Q&#8217;EWIYKACHAKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. agonizar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">NAPAKUY:<\/span> <\/strong>s. saludo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-NAPAQ:<\/span> <\/strong>suf.ve. para que; en vez de; [prop\u00f3sito]<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-NAPAS; -NAPIS:<\/span> <\/strong>suf.ve. aunque<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">NAPAYKULLAYKI!:<\/span> <\/strong>expr. \u00a1Hola!; \u00a1Te saludo!<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">NAPAYKUNAKUY:<\/span> <\/strong>v.recip. saludarse reciprocamente; darle a uno la bienvenida; saludarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">NAPAYKUY:<\/span> <\/strong>v.tr. saludar; felicitar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">NAQ&#8217;E:<\/span> <\/strong>adj. marchito; mustio; ajado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">NAQ&#8217;EY:<\/span> <\/strong>v.intr. marchitar; marchitarse; agotarse; faltar de agua<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">NAQ&#8217;OY:<\/span> <\/strong>v.tr. debilitar; agotar las fuerzas<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">NARAY:<\/span> <\/strong>v.mov.(esp) nadar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">NASKA:<\/span> <\/strong>s.(tri) Nasca; Nazca (un pueblo antiguo coste\u00f1o, conocido por sus dise\u00f1os gigantes); pueblo del Per\u00fa, sometido por el principe Ruka, hijo de Qhapax Yupanki Inka; (esp.) Nazca<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-NATA ATIY:<\/span> <\/strong>expr.v.mod. poder; ser capaz de<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-NATA MUNAY:<\/span> <\/strong>expr.v.mod. querer<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-NAYA:<\/span> <\/strong>suf.ve. [desiderativo]; afanarse, aficionarse; desear; querer (desear)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-NCHIS KAN:<\/span> <\/strong>expr.v.aux. tenemos (incl.) &#8230;<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-NCHIS; -NCHEQ:<\/span> <\/strong>suf.no. nuestra (tambi\u00e9n tuya); nuestro (tambi\u00e9n tuyo)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-NCHIS; -NCHEQ:<\/span> <\/strong>suf.ve. [1.a pers. plur. incl.]; nosotros (yo y t\u00fa) &#8230;; (ECU:) nosotros (en general) &#8230;<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-NEQ:<\/span> <\/strong>suf.no. alrededor de; cerca de<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">NI:<\/span> <\/strong>pron.indef.(esp) nada<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-NI:<\/span> <\/strong>suf.ve. [1.a pers. sing.]; yo &#8230;<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-NI-:<\/span> <\/strong>suf.no. [euf\u00f3nico siguiendo consonante]; [enlace sin sentido]<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">NI PI:<\/span> <\/strong>pron.indef.(p.esp) nadie<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-NIN:<\/span> <\/strong>suf.no. su (despu\u00e9s des consonantes)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">NINA:<\/span> <\/strong>s. fuego; lumbre; candela; fuego para cocinar; llama; vela; f\u00f3sforo; candela; brasa<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">NINA QHELLAY:<\/span> <\/strong>s.(min) pedernal<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">NINA SIKSI:<\/span> <\/strong>s. carb\u00f3n (ceniza caliente)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">NINA YAKU:<\/span> <\/strong>s.(geo) ba\u00f1os termales<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">NINAKURU:<\/span> <\/strong>s.(zoo) luci\u00e9rnaga<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">NINAKUY:<\/span> <\/strong>v.recip. consultar; equivaler; corresponder; relacionarse; decirse mutuamente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">NINAQ&#8217;ARA:<\/span> <\/strong>s. picotazo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">NINAY:<\/span> <\/strong>v.tr. quemar; encender fuego<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">NINKU:<\/span> <\/strong>expr. dicen; ellos dicen<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">NINRI; RINRI:<\/span> <\/strong>s.(ana) oreja; o\u00eddo; orejas; oido; asa<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">NIPUNI:<\/span> <\/strong>adv.m.(p.esp) imposible; de ninguna manera<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">NIQPI:<\/span> <\/strong>adv.preadj. alrededor<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">NIRAQ:<\/span> <\/strong>adj. parecido; semejante; similar; igual<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">NIRAY:<\/span> <\/strong>s. figura; apariencia; clase<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">NISHU; \u00d1ISU:<\/span> <\/strong>adv.m. demasiado; mucho; fuertemente; bastante; muy; cargante<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">NISPA:<\/span> <\/strong>expr. &#8230; diciendo (al fin del estilo directo); diciendo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">NISPAQA:<\/span> <\/strong>adv.m. entonces; siendo as\u00ed<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">NISQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. dicho; el dicho<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">NISUNMAN:<\/span> <\/strong>expr. dir\u00edamos<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">NITAQ:<\/span> <\/strong>adv.m.(p.esp) tampoco; ni siquiera; tampoco<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">NIWA:<\/span> <\/strong>s.(bot) cortader\u00eda<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">NIWA:<\/span> <\/strong>s.(zoo) nigua; insecto semejante a la pulga que pone huevo bajo la piel del hombre y de los animales<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-NIY:<\/span> <\/strong>suf.no. mi (despu\u00e9s des consonantes)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">NIY; \u00d1IY:<\/span> <\/strong>v.dic. decir; opinar; querer; querer decir; aceptar; mencionar; expresar; manifestar; contar; relatar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-NIYKI:<\/span> <\/strong>suf.no. tu (despu\u00e9s des consonantes)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-NKA:<\/span> <\/strong>suf.no. grupo de<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-NKI:<\/span> <\/strong>suf.ve. [2.a pers. sing.]; t\u00fa &#8230;<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-NKICHIS; -NKICHEQ:<\/span> <\/strong>suf.ve. [2.a pers. plur.]; vosotros &#8230;<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-NKU:<\/span> <\/strong>suf.no. su (plural)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-NKU:<\/span> <\/strong>suf.ve. [3.a pers. plur.]; ellas; ellos &#8230;<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-NKU KAN:<\/span> <\/strong>expr.v.aux. tienen &#8230;<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-NNAQ:<\/span> <\/strong>suf.no. sin<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">NOQA:<\/span> <\/strong>pron.pers. yo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">NOQANCHIS:<\/span> <\/strong>pron.pers. nosotros (inclusivo); nosotras (inclusivo); nosotros; nosotros; nosotras; nosotros (con usted); nosotros incluyente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">NOQANCHISPA:<\/span> <\/strong>pron.pos. nuestro (inclusivo); nuestra (inclusivo); nuestro incluyente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">NOQAPAS:<\/span> <\/strong>expr. yo tambi\u00e9n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">NOQAQ:<\/span> <\/strong>pron.pos. m\u00edo; m\u00eda; mi<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">NOQAWAN:<\/span> <\/strong>pron.pers. conmigo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">NOQ&#8217;AY:<\/span> <\/strong>s.(bot) noccay; hierba santa; yierbasanta; especie de planta<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">NOQ&#8217;AY:<\/span> <\/strong>v.tr. apretar; endurecer<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">NOQAYKU:<\/span> <\/strong>pron.pers. nosotros (exclusivo); nosotras (exclusivo); nosotros (sin usted); nosotros excluyente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">NOQAYKUQ:<\/span> <\/strong>pron.pos. nuestro (exclusivo); nuestra (exclusivo); nuestro excluyente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-NQA:<\/span> <\/strong>suf.ve. \u00e9l; ella &#8230; [Futuro]<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-NQAKU:<\/span> <\/strong>suf.ve. ellas; ellos &#8230; [Futuro]<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-NTA:<\/span> <\/strong>suf.no. a trav\u00e9s de; por (local)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-NTIN:<\/span> <\/strong>suf.no. con; junto a; conjunto<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">NUMYA:<\/span> <\/strong>s.(bot) variedad de frijol; pallar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">NUNA:<\/span> <\/strong>s. alma; \u00e1nimo; esp\u00edritu; conciencia<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">NU\u00d1UMA:<\/span> <\/strong>s.(zoo) pato silvestre; pato<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">NUSPHACHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. despedirse<\/li>\n<\/ul>\n\n\n<h2><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Letra_N-2\"><\/span>Letra \u00d1<span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h2>\n<ul class=\"dicc-qu-esp\">\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">\u00d1:<\/span> <\/strong>fon. (fonema conson\u00e1ntico nasal, palatal sonoro); (consonante nasal, palatal); (consonante nasal palatal sonora); \/\u00f1\/ consonante nasal palatal<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">\u00d1A:<\/span> <\/strong>adv.t. ya; ya es<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-\u00d1A:<\/span> <\/strong>suf.am. ya; ahora<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">\u00d1A RIMASQA\u00d1A:<\/span> <\/strong>s. acuerdo; convenio; arreglo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">\u00d1ACHU?:<\/span> <\/strong>expr. \u00bfy est\u00e1?; ya?<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">\u00d1AKAPAKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. maldecirse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">\u00d1AKAPANA:<\/span> <\/strong>s. maldici\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">\u00d1AKAPAY:<\/span> <\/strong>v.tr. jurar; maldecir<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">\u00d1AK&#8217;ARICHISQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. v\u00edctima<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">\u00d1AK&#8217;ARICHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. someter a tortura, sufrimiento etc.; hacer sufrir; torturar; atormentar; martirizar; imponer pena<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">\u00d1AK&#8217;ARIQ:<\/span> <\/strong>s. sometido a sufrimiento, torturas o aflicciones; que sufre o padece; pasible<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">\u00d1AK&#8217;ARIY:<\/span> <\/strong>v.intr. sufrir fisicamente; padecer; sufrir; trabajar mucho; angustiarse; sufrir martirio; padecer tormento<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">\u00d1AKASQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. maldito; maldecido<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">\u00d1AKAY:<\/span> <\/strong>v.tr. maldecir; despreciar; aborrecer; odiar; execrar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">\u00d1AK&#8217;AY:<\/span> <\/strong>s.(2) atrasos en el crecimiento y desarrollo en general (signo de debilidad)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">\u00d1AK&#8217;AY:<\/span> <\/strong>v.intr. sufrir; padecer<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">\u00d1AKAYKUY:<\/span> <\/strong>v.tr. jurar; maldecir<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">\u00d1AK&#8217;AYTA:<\/span> <\/strong>adv.m. apenas; penoso<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">\u00d1AN:<\/span> <\/strong>adv.m. ya<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">\u00d1AN:<\/span> <\/strong>s.(1) camino; senda; v\u00eda; sendero; senda; via; ruta; trocha; itinerario; calle<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">\u00d1ANNINTINPI:<\/span> <\/strong>adv.l. por el camino; durante el camino<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">\u00d1A\u00d1A:<\/span> <\/strong>s.(fam) hermana (respecto de la hermana); hermana (entre hermanas); hermana de la hermana; hermana (con respecto a una mujer); hermana de la mujer; hermana de la mujer; hermana de ella; hermana; hermana (entre mujeres); hermana (de mujer)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">\u00d1A\u00d1AKA:<\/span> <\/strong>s.(tex) mantellina; mantilla con que se cubre la mujer su cabeza<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">\u00d1A\u00d1ICHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. tranquilizar; sosegar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">\u00d1A\u00d1IY:<\/span> <\/strong>v.tr. sentenciar; resolver un litigio; condenar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">\u00d1A\u00d1U CH&#8217;UNCHUL; \u00d1A\u00d1U CH&#8217;UNCHULL:<\/span> <\/strong>s.(ana) intestino delgado; ile\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">\u00d1A\u00d1U TONQOR:<\/span> <\/strong>s.(ana) bronquio<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">\u00d1A\u00d1U; NANU:<\/span> <\/strong>adj. delgado; flaco; tenue; de poco espesor<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">\u00d1A\u00d1UCHA:<\/span> <\/strong>s.(tex) hilo torcido muy fino<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">\u00d1APUYAY:<\/span> <\/strong>v.tr. ablandar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">\u00d1AQCH&#8217;A:<\/span> <\/strong>s. peine; peinilla; peine<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">\u00d1AQCH&#8217;AKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. peinarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">\u00d1AQCH&#8217;ANA:<\/span> <\/strong>s. peine<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">\u00d1AQCH&#8217;APAYAKUQLLA QAPCHI-QAPCHILLA:<\/span> <\/strong>s.a. peinados curiosos en peinarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">\u00d1AQCH&#8217;ASQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. peinado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">\u00d1AQCH&#8217;AY:<\/span> <\/strong>v.tr. peinar; peinar a otro<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">\u00d1AQHA; NAQHA:<\/span> <\/strong>postpos. hace<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">\u00d1AQHA; \u00d1AQA; \u00d1AHA; NAHA:<\/span> <\/strong>adv.m. casi<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">\u00d1AQHA; \u00d1AQA; \u00d1AHA; NAHA:<\/span> <\/strong>adv.t. hace rato; hace un momento; hace poco; denantes; enantes; antes<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">\u00d1AS:<\/span> <\/strong>adv.t. ya<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-\u00d1ATAQ:<\/span> <\/strong>suf.ve. pero; ya tambi\u00e9n; ya otra vez; adem\u00e1s<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">\u00d1ATAQ \u00d1ATAQ:<\/span> <\/strong>adv.t. a menudo; con frecuencia; frecuentemente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">\u00d1AT&#8217;I:<\/span> <\/strong>s.(ana) v\u00edscera; entra\u00f1as<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">\u00d1AWCH&#8217;ICHAY:<\/span> <\/strong>v.tr. afilar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">\u00d1AWI:<\/span> <\/strong>s.(ana)(1) ojo; vista; ojos<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">\u00d1AWI:<\/span> <\/strong>s.(bot.ana) brote (las primeras hojas que salen); cogollo gu\u00eda de la planta; yema; yema de planta<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">\u00d1AWI:<\/span> <\/strong>s.(tex) puntos de colores contrarios en el tejido (lit. ojo)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">\u00d1AWI AWAPA:<\/span> <\/strong>s.(tex) dise\u00f1o de ojos en orilla tubular<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">\u00d1AWI CH&#8217;ILLMI:<\/span> <\/strong>s. momento<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">\u00d1AWI CH&#8217;ILLMILLAWAN:<\/span> <\/strong>adv.t. brevemente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">\u00d1AWI KICHAY:<\/span> <\/strong>v.intr. abrir los ojos o centros perceptivos sutiles<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">\u00d1AWI ONQOY:<\/span> <\/strong>s.(med) conjuntivitis; mal de ojo; enfermedad causada por el ojear a otro cuyo tratamiento puede ser realizado solo por un curioso o un curandero<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">\u00d1AWI PHUYU ONQOY:<\/span> <\/strong>s.(med)(1) cataracta<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">\u00d1AWI PHUYU ONQOY:<\/span> <\/strong>s.(med)(2) glaucoma<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">\u00d1AWI QARA:<\/span> <\/strong>s.(ana) p\u00e1rpado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">\u00d1AWI QARA ONQOY:<\/span> <\/strong>s.(med) orzuelo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">\u00d1AWINCHANA:<\/span> <\/strong>s. lectura; libro<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">\u00d1AWINCHASQA ALLIN HAMUT\u2019AY:<\/span> <\/strong>s. comprensi\u00f3n lectora<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">\u00d1AWINCHAY:<\/span> <\/strong>v.tr.(neo) leer; controlar; calcular; mirar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">\u00d1AWINLLA:<\/span> <\/strong>s.(ana) pupila del ojo; pupila<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">\u00d1AWIRURU:<\/span> <\/strong>s.(ana) pupila; la ni\u00f1a del ojo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">\u00d1AWIYUQ:<\/span> <\/strong>s.a. la persona que sabe leer; instruido<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">\u00d1AWPA:<\/span> <\/strong>adj. antiguo; precedente; anterior; remoto; pret\u00e9rito; primitivo; viejo; antiguo; primitivo; pasado; anta\u00f1o; delantero; original; primero<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">\u00d1AWPA:<\/span> <\/strong>adv.t. antes; adelante; anteriormente; (su) delante; delante (tiempo); delante<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">\u00d1AWPA:<\/span> <\/strong>s.(1) tiemporemoto; antig\u00fcedad<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">\u00d1AWPA AYLLU:<\/span> <\/strong>s. antepasados<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">\u00d1AWPA KAWSAY:<\/span> <\/strong>s. vida antigua; antepasados; tradici\u00f3n; composiciones literarias; doctrinas; costumbres<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">\u00d1AWPA MACHU:<\/span> <\/strong>s.(mit) gente del mundo antes de los Inkas<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">\u00d1AWPA MARQ&#8217;A:<\/span> <\/strong>s.(ana) antebrazo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">\u00d1AWPA PACHA:<\/span> <\/strong>s.(1) pasado; pret\u00e9rito; tiempo pasado; tiempo antiguo; tiempos antiguos; paleol\u00edtico<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">\u00d1AWPA QHASQO TULLU:<\/span> <\/strong>s.(ana) estern\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">\u00d1AWPA SONQOQ UYA:<\/span> <\/strong>s.(ana) aur\u00edcula<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">\u00d1AWPACHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. adelantar; anticipar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">\u00d1AWPAMANTA:<\/span> <\/strong>adv.t. antes<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">\u00d1AWPAQ:<\/span> <\/strong>adj. primero; delantero; anterior; antiguo; principal; previo; pasado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">\u00d1AWPAQ:<\/span> <\/strong>adv.t. antes; adelante; anteriormente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">\u00d1AWPAQ:<\/span> <\/strong>num.o. primero<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">\u00d1AWPAQ:<\/span> <\/strong>s.(1) precursor; predecesor; anterior; predecesor; anticipador; relativo a lo antiguo; delantero<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">\u00d1AWPAQ KAQ \u00d1AWPARIQ:<\/span> <\/strong>s.a. antecedente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">\u00d1AWPAQ MARQ&#8217;A:<\/span> <\/strong>s.(ana) antebrazo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">\u00d1AWPAQ \u00d1EQEN:<\/span> <\/strong>num.o. primer<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">\u00d1AWPAQ QHASQO TULLU:<\/span> <\/strong>s.(ana) estern\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">\u00d1AWPAQE:<\/span> <\/strong>s. frente; fachada; delantera<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">\u00d1AWPAQMAN RIY:<\/span> <\/strong>v.mov. adelantarse; superarse; pasar delante<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">\u00d1AWPAQTA:<\/span> <\/strong>adv.t. antes<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">\u00d1AWPARIQNIN:<\/span> <\/strong>s.pr. componente (de algo)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">\u00d1AWPARIQNINKUNA:<\/span> <\/strong>s.pr.(mat) variables componentes<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">\u00d1AWPARIY:<\/span> <\/strong>v.intr. adelantarse; preceder; adelantar; anteceder; pasar delante<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">\u00d1AWPAY:<\/span> <\/strong>v.mov. adelantarse; avanzar; ir adelante; ir antes; adelantar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">\u00d1AWPAY:<\/span> <\/strong>v.tr. adelantar; adelantarse; aventajar; anticipar; preceder; adelantar(se); anticiparse; adelantarse; adelentarse; anticiparse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">\u00d1AWRA:<\/span> <\/strong>adj. multicolor; pol\u00edcromo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">\u00d1AWRA:<\/span> <\/strong>s. diversidad; variedad; multiplicidad<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">\u00d1AWRAYKUNA:<\/span> <\/strong>s. m\u00fasicos<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">\u00d1AWRAYMIT&#8217;A QHAWA:<\/span> <\/strong>s. todo g\u00e9nero de colores de tejer; colores de tierra para pintar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">\u00d1AWSA:<\/span> <\/strong>adj. ciego; analfabeto; invidente; cegat\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">\u00d1AWSA:<\/span> <\/strong>s. persona ciega<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">\u00d1AWSA:<\/span> <\/strong>s.(ana) intestino ciego<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">\u00d1AWSA KAY:<\/span> <\/strong>s. ceguera<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">\u00d1AWSAYACHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. cegar a alguien; cegar; enceguecer<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">\u00d1AWSAYAY:<\/span> <\/strong>v.intr. cegar; volverse ciego; ir perdiendo la vista; enceguecer<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">\u00d1EQEN; \u00d1EQE:<\/span> <\/strong>postpos.num.ord. [N\u00famero ordinal]; [ordinal que expresa sucesi\u00f3n, gradaci\u00f3n]; [morfema ordenal]<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">\u00d1EQEN; \u00d1EQE:<\/span> <\/strong>postpos.num.ord. [N\u00famero ordinal]; [ordinal que expresa sucesi\u00f3n, gradaci\u00f3n]<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">\u00d1EQWI:<\/span> <\/strong>s. m\u00e9dula; tu\u00e9tano<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">\u00d1INA:<\/span> <\/strong>adj. fino; perfecto; cosa muy fina o muy perfecta como en todos los colores<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">\u00d1INA AWASQA; NINA AWASQA:<\/span> <\/strong>s.(tex) ropa fina; ahuasca fina<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">\u00d1INA K&#8217;UMPI; NINA K&#8217;UMPI:<\/span> <\/strong>s.(tex) ropa muy fina; cumpi fino<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">\u00d1INA LLIMPIKUNA; NINA LLIMPIKUNA:<\/span> <\/strong>s.(tex) colores finos<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">\u00d1INA P&#8217;ACHA; NINA P&#8217;ACHA:<\/span> <\/strong>s.(tex) pa\u00f1o fino, muy delgado y suave <\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">\u00d1INA QELLO; NINA QELLO:<\/span> <\/strong>adj.(col) amarillo fino<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">\u00d1INA YANA; NINA YANA:<\/span> <\/strong>adj.(col) negro fino<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">\u00d1ISU KACHISAPA:<\/span> <\/strong>expr. est\u00e1 muy salado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">\u00d1ISU; NISHU:<\/span> <\/strong>adv.m. mucho; demasiado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">\u00d1IT&#8217;IKUY:<\/span> <\/strong>s. impresi\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">\u00d1IT&#8217;INAKUY:<\/span> <\/strong>v.recip. api\u00f1arse; apretarse entre muchos<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">\u00d1IT&#8217;ISQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. tupido; prensado; compactado; comprimido; api\u00f1ado; aplastado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">\u00d1IT&#8217;IY:<\/span> <\/strong>s.(fil) impresi\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">\u00d1IT&#8217;IY:<\/span> <\/strong>v.tr. apretar; prensar; oprimir; presionar; compactar; comprimir; aplastar; api\u00f1ar; agrupar apretadamente; acu\u00f1ar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">\u00d1OQCH&#8217;A:<\/span> <\/strong>s. nuera<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">\u00d1OSQHON P&#8217;ISTOQ LLIKA ONQOY:<\/span> <\/strong>s.(med) menigitis; meningitis<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">\u00d1OSQHON P&#8217;ISTUQ LLIKA:<\/span> <\/strong>s.(ana) meninge<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">\u00d1OSQHON; \u00d1OSQ&#8217;ON:<\/span> <\/strong>s.(ana) seso; cerebro; enc\u00e9falo; sesos; m\u00e9dula; m\u00e9dula \u00f3sea<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">\u00d1UKCH&#8217;U:<\/span> <\/strong>s.(bot) especie de salvia; planta de flores rojas y tubulares, de hojas y frutos amarillos; flor sagrada de los Inkas<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">\u00d1UKIYKACHAQ:<\/span> <\/strong>adj. rozagante<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">\u00d1UK\u00d1U:<\/span> <\/strong>adj. dulce; delicado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">\u00d1UK\u00d1U:<\/span> <\/strong>s.(2) esp\u00edritu<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">\u00d1UK\u00d1U; \u00d1UQ\u00d1U:<\/span> <\/strong>s.(1) leche; n\u00e9ctar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">\u00d1UK&#8217;U:<\/span> <\/strong>adj.(med) manco; de brazos inv\u00e1lidos; inv\u00e1lido de manos; inv\u00e1lido<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">\u00d1UK&#8217;USQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. desamparado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">\u00d1UK&#8217;UYAY:<\/span> <\/strong>v.intr. volverse manco; perder el brazo; tullirse de las manos<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">\u00d1U\u00d1U:<\/span> <\/strong>s. leche<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">\u00d1U\u00d1U:<\/span> <\/strong>s.(ana) seno femenino; teta; ubre; pez\u00f3n; leche; nodriza; gl\u00e1ndula mamaria; pecho de la mujer; ubre de los animales; seno; pecho femenino; mama; pecho; gl\u00e1ndulas mamarias<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">\u00d1U\u00d1UCHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. amamantar; dar la madre el pecho al hijo; dar de mamar; mamar; dar el pecho; lactar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">\u00d1U\u00d1UKUNA:<\/span> <\/strong>s.(ana) seno femenino; tetas; pezones; pecho de la mujer; seno<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">\u00d1U\u00d1UNKU:<\/span> <\/strong>s.(bot) fruto del cactus<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">\u00d1U\u00d1UQLLARAQ:<\/span> <\/strong>s.(fam) neonato; lactante<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">\u00d1U\u00d1UY:<\/span> <\/strong>v.intr. mamarse; beber leche materna; amamantar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">\u00d1U\u00d1UY:<\/span> <\/strong>v.tr. mamar; lactar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">\u00d1USKHU:<\/span> <\/strong>adj. in\u00fatil; sin valor<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">\u00d1US\u00d1UY:<\/span> <\/strong>v.intr. respirar con ruido<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">\u00d1USQHUN; NUSQHUN; \u00d1USQUN; \u00d1USQ&#8217;UN; \u00d1OSQ&#8217;ON; \u00d1OSQHON:<\/span> <\/strong>s.(ana) seso; cerebro; enc\u00e9falo; sesos; m\u00e9dula; tu\u00e9tano<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">\u00d1USQHUN; NUSQHUN; \u00d1USQUN; \u00d1USQ&#8217;UN; \u00d1OSQ&#8217;ON; \u00d1OSQHON:<\/span> <\/strong>s.(ana) seso; cerebro; enc\u00e9falo; sesos; m\u00e9dula<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">\u00d1USQHUN; NUSQHUN; \u00d1USQUN; \u00d1USQ&#8217;UN; \u00d1OSQ&#8217;ON; \u00d1OSQHON:<\/span> <\/strong>s.(ana) seso; cerebro; enc\u00e9falo; sesos; m\u00e9dula<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">\u00d1UST&#8217;A:<\/span> <\/strong>s. doncella<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">\u00d1UST&#8217;A:<\/span> <\/strong>s.(his) princesa; infanta<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">\u00d1UST&#8217;A:<\/span> <\/strong>s.(mit) esp\u00edritus femeninos del agua<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">\u00d1UST&#8217;A:<\/span> <\/strong>s.(spi) sacerdotisa del quinto nivel<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">\u00d1UTI:<\/span> <\/strong>s. moco<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">\u00d1UT&#8217;U:<\/span> <\/strong>adj. suave; liso; alimento apachurrado; desmenuzado; convertido en pasta; molido; menudo; blando; \u00f1uto (q)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">\u00d1UT&#8217;UPUY:<\/span> <\/strong>v.tr. desmenuzar; desmigajar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">\u00d1UT&#8217;USQA:<\/span> <\/strong>adj.p. apachurrado; convertido en pasta; desintegrado; desmenuzado; fragmentado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">\u00d1UT&#8217;UY; \u00d1UTUY:<\/span> <\/strong>v.tr. aplastar; compactar; apachurrar; convertir en pasta o mol\u00e9cula; moler; pulverizar; despedazar; triturar<\/li>\n<\/ul>\n\n<ins class=\"adsbygoogle\" style=\"display:block\" data-ad-format=\"fluid\" data-ad-layout-key=\"-gw-3+1f-3d+2z\" data-ad-client=\"ca-pub-1730987954818825\" data-ad-slot=\"6691485296\"><\/ins>\n<script>\n     (adsbygoogle = window.adsbygoogle || []).push({});\n<\/script>\n\n<h2><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Letra_O\"><\/span>Letra O<span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h2>\n<ul class=\"dicc-qu-esp\">\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">O; U:<\/span> <\/strong>fon. (fonema voc\u00e1lico alto posterior no redondeada); ([o]: vocal media posterior &#8211; junto a [q]\/[qh]\/[q&#8217;] y en pr\u00e9stamos del espa\u00f1ol); ([u]: vocal alta posterior &#8211; junto a [k]\/[kh]\/[k&#8217;] y, generalmente, en palabras quechuas sin [q]\/[qh]\/[q&#8217;]); (vocal alta anterior redondeada); \/u\/ vocal alta posterior<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">OLLANTA:<\/span> <\/strong>s.(bot) ollanta; especie de planta<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">OLLANTA:<\/span> <\/strong>s.(per) gobernador de Antisuyu en tiempos de Pachakutiq Inka, habi\u00e9ndosele negado la mano de la princesa Kusi Qoyllur; se rebel\u00f3 contra el Cuzco, capturado mediante una alevosa estratagema por Rumi\u00f1awi, obtuvo el perd\u00f3n de Tupaq Yupanki Inka, sucesor de Pachakutiq; (esp.) Ollanta (aym. vig\u00eda, observador)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">OLLANTAY:<\/span> <\/strong>s.(bot) ollantay; especie de \u00e1rbol<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">OLLANTAYTANPU; OLLANTAYTAMPU:<\/span> <\/strong>s.(top) pueblo en el departamento del Qosqo, provincia de Urupampa (Per\u00fa); fortaleza andina y templo del viento; (esp.) Ollantaytambo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">OLLAYA; OLAYA:<\/span> <\/strong>s.(min) cuarzo; pedernal<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ONQO:<\/span> <\/strong>s.(med) enfermedad<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ONQOCHIKUQ:<\/span> <\/strong>s.a. enfermera; enfermero<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ONQOKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. enfermarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ONQOQ:<\/span> <\/strong>s.a. enfermo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ONQOSQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. enfermo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ONQOY:<\/span> <\/strong>s.(med) enfermedad; peste<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ONQOY:<\/span> <\/strong>v.intr. enfermar; estar enfermo; enfermarse; enfermarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ONQOY:<\/span> <\/strong>s.(med) enfermedad; peste<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ONQOY:<\/span> <\/strong>v.intr. enfermar; estar enfermo; enfermarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">OPA RUNA:<\/span> <\/strong>s.(k) hombre tonto; sonzo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">OPARAYAY:<\/span> <\/strong>v.intr. tontear; bobear; zonzear<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">OQA:<\/span> <\/strong>s.(bot) oca; cierta planta tub\u00e9rcula; planta herb\u00e1cea que da tub\u00e9rculos comestibles; oca; planta oxalid\u00e1cea; el tub\u00e9rculo es alimenticio; oca (planta de la puna cuyo tub\u00e9rculo es comestible. Hay muchas clases de oca)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">OQARIY; HOQARIY:<\/span> <\/strong>v.tr. levantar; alzar; tomar; recoger; suspender (elevar o colgar)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">OQE P&#8217;ACHA:<\/span> <\/strong>s.(tex) jerga<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">OQE QORA; OQHE QORA:<\/span> <\/strong>s.(bot) especie de planta herb\u00e1cea usada como medicina para suspender v\u00f3mito; hidrastina<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">OQE; OQHE:<\/span> <\/strong>adj.(col) gris; ceniciento; azul claro; azul; ceniciento; plomo; plomizo; color gris\u00e1ceo; gris plomo; plomo oscuro; caf\u00e9; color de sayal; ceniciento; rucio; color plomo; caf\u00e9 (color)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">OQE; OQHE:<\/span> <\/strong>s. plomo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">OQHE PESQO:<\/span> <\/strong>s.(zoo) plomito peque\u00f1o<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">OQHE PESQO HATUN:<\/span> <\/strong>s.(zoo) plomito grande<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">OQHO:<\/span> <\/strong>s.(geo) pantano; bofedal; tierra anegada; fango; pantano; ci\u00e9naga<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">OQLLANA:<\/span> <\/strong>s. abrazo; regazo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">OQLLANAKUY:<\/span> <\/strong>v.recip. abrazarse; dormir abrazados; calentarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">OQLLAY:<\/span> <\/strong>v.tr. empollar; incubar; abrazar; calentar en los senos; abrazarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">OQLLO:<\/span> <\/strong>adj. mujer viril; cualidad feminina<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">OQO:<\/span> <\/strong>s.(1) z\u00e1ngano; gorr\u00f3n; beneficiario; usufructuario; acaparador<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">OQO QORA:<\/span> <\/strong>s.(bot) hidrastina; especie de hierba ranuncul\u00e1cea<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">OQOCHO:<\/span> <\/strong>adj. obeso; corpulento; gordifl\u00f3n; rechoncho; regordete<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">OQONQATI:<\/span> <\/strong>s.(top) pueblo en el departamento del Qosqo (Per\u00fa); (esp.) Ocongate<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">OQO\u00d1A:<\/span> <\/strong>s.(mus) tipo de flauta; oco\u00f1a<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">OQOQO:<\/span> <\/strong>s.(zoo) sapo; sapo de gran tama\u00f1o<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">OQORO:<\/span> <\/strong>adj. obeso; corpulento<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">OQORURU:<\/span> <\/strong>s.(bot)(1) berro; especie de planta herb\u00e1cea medicinal<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">OQORURU:<\/span> <\/strong>s.(bot)(2) especie de planta herb\u00e1cea medicinal<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">OQOTI:<\/span> <\/strong>s.(ana) recto; ano; sieso; esf\u00ednter<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">OQOTI ONQOY:<\/span> <\/strong>s.(med) hemorroides; almorrana; hemorroide<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">OQOTI SURUY:<\/span> <\/strong>s.(med) almorrana; prolapso rectal<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">OQOY:<\/span> <\/strong>v.tr. tragar; engullir; devorar; comer a bocallena; deglutir<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">OQSA:<\/span> <\/strong>s.(bot) paja; heno; forraje; paja silvestre; paja de la puna<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ORQO:<\/span> <\/strong>adj.(1) macho (animal); macho de los animales; animal macho; macho (se antepone al nombre de animal y planta para indicar el g\u00e9nero masculino. Equivale al g\u00e9nero epiceno en espa\u00f1ol)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ORQO:<\/span> <\/strong>adj.(2) serrano<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ORQO:<\/span> <\/strong>s.(fam) persona; ser humano<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ORQO:<\/span> <\/strong>s.(geo) cerro; monte; pe\u00f1a; sierra; monta\u00f1a; serran\u00eda; colina<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ORQO:<\/span> <\/strong>s.(zoo) macho (animal); macho<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ORQO KISA:<\/span> <\/strong>s.(bot) especie de planta herb\u00e1cea<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ORQO PATA:<\/span> <\/strong>s. cima; cumbre; cerro<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ORQOMANTA:<\/span> <\/strong>adj. serrano<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ORQOPA:<\/span> <\/strong>s.(ana) hueso malar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ORQOPA TULLU:<\/span> <\/strong>s.(ana) lacrimal<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ORQOTA QHAWAY!:<\/span> <\/strong>expr. mira la colina<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">OSQO:<\/span> <\/strong>adj. cobarde; temeroso; t\u00edmido<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">OSQOLLO; OSQHOLLU:<\/span> <\/strong>s.(zoo) gato mont\u00e9s; gato cerval<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">OTAQ:<\/span> <\/strong>adv.m. tambi\u00e9n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">OTAQ:<\/span> <\/strong>conj. o<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">OWERO:<\/span> <\/strong>s.(med)(esp) mal de pinto; vit\u00edligo<\/li>\n<\/ul>\n\n<h2><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Letra_P_PH_y_P\"><\/span>Letra P, PH y P&#8217;<span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h2>\n<p>Ten en cuenta que las consonantes aspiradas (Chh, Kh, Th, Qh), reforzadas (Ch&#8217;, K&#8217;, T&#8217;) y glotalizadas (Q&#8217;) son tipicas del quechua qollao (Cusco, Puno, Arequipa y Bolivia principalmente), pero no se encuentran en muchas otras variedades, por ejemplo en el quechua chanka ayacuchano.<\/p>\n\n<ul class=\"dicc-qu-esp\">\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">P:<\/span> <\/strong>fon. (fonema conson\u00e1ntico oclusivo, bilabial, simple); (consonante labial simple); (consonante oclusiva bilabial sorda); \/p\/ consonante oclusiva bilabial simple<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">P&#8217;:<\/span> <\/strong>fon. (fonema conson\u00e1ntico oclusivo, bilabial, glotalizado, sordo); (consonante oclusiva bilabial glotalizada sorda); \/p&#8217;\/ consonante oclusiva bilabial glotalizada<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-P; -PA; -Q; -QPA:<\/span> <\/strong>suf.no.(2) [GENETIVO]; de; con<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-P; -Q; -QPA:<\/span> <\/strong>suf.no. [GENETIVO]; de; con<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-PA:<\/span> <\/strong>suf.no.(1) [GENETIVO]; de; con<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-PA-:<\/span> <\/strong>suf.ve. [repetitivo]<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-PA\/-Q\/-QPA &#8230;(-&#8230;) KAN:<\/span> <\/strong>expr.v.aux. tener; tener (propiedad)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PACHA:<\/span> <\/strong>postpos. desde<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PACHA:<\/span> <\/strong>s. tiempo; \u00e9poca; universo; tierra; mundo; cosmos; era; suelo; espacio; naturaleza; ambiente; hora; fecha; regi\u00f3n; pa\u00eds; lugar; la tierra; el mundo; el tiempo; piso; territorio; base<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PACHA:<\/span> <\/strong>s.(uni)(neo) hora<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">P&#8217;ACHA:<\/span> <\/strong>s.(tex) ropas; vestimenta; vestido; traje; prendas; vestidos; ropa; manta; tela; s\u00e1bana (catana); vestidura; (LAM:) tela casera; s\u00e1bana<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PACHA ILLARIY:<\/span> <\/strong>s. amanecer; alborada; aurora; madrugada<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PACHA ILLARIY:<\/span> <\/strong>s.(mit) inicio de tiempo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PACHA KUYUY:<\/span> <\/strong>s. temblor; temblor de tierra; terremoto; sismo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PACHA MACH&#8217;AY:<\/span> <\/strong>s. cueva subterr\u00e1nea<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PACHA PHUYU:<\/span> <\/strong>s. neblina<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PACHA POQOY:<\/span> <\/strong>s.(agr) maduraci\u00f3n de frutos y granos; maduraci\u00f3n completa<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PACHA POQOY KILLA:<\/span> <\/strong>s.(mes) cuarto mes del a\u00f1o, abarcaba los finales de marzo y una mayor parte de abril; marzo (en la era de los Inkas: Mes de maduraci\u00f3n de frutos y granos, los animales engordaban y la gente com\u00eda en forma temprana los productos. En este mes se sacrificaban carneros (llamas) negros a las divinidades locales en los cerros m\u00e1s altos. Tambi\u00e9n se hac\u00eda ayuno priv\u00e1ndose de la sal y sin tocar mujer); marzo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PACHA QORORUMPA KAYNIN:<\/span> <\/strong>s.(fis) redondez de la tierra<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PACHAK:<\/span> <\/strong>num.c. cien; el n\u00famero 100; centena; ciento<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PACHAK CHAKI:<\/span> <\/strong>s.(zoo) milpi\u00e9s; ciempies; ciempi\u00e9s; cienpi\u00e9s; polidemo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PACHAKA:<\/span> <\/strong>s.(his)(1) provincia de cien familias<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PACHAKA:<\/span> <\/strong>s.(his)(2) gobernador de cien familias en el tiempo inka; mayordomo mayor del Inca que ten\u00eda a cargo sus haciendas<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PACHAKAMAQ:<\/span> <\/strong>s.(top) templo andino cerca de la ciudad de Lima<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PACHAKAMAQ MAYU:<\/span> <\/strong>s.(top) r\u00edo en el departamento de Lima (Per\u00fa); (esp.) r\u00edo Lur\u00edn<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PACHAKAMAQ; PACHAKAMAQ:<\/span> <\/strong>s.(mit) divinidad andina; creador del mundo; dios; cuidador de la pacha; dios creador; pachacamac; dios creador del cosmos, del universo, del mundo, de la naturaleza, del espacio y del tiempo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PACHAKUTI:<\/span> <\/strong>s.(agr) planta con efectos regenerativos en los campos de barbecha<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PACHAKUTI:<\/span> <\/strong>s.(mit) vuelta del tiempo; retorno del mundo; retorno del tiempo; retorno de la pacha; mundo vuelto; la tierra que regresa; transmutaci\u00f3n c\u00f3smica que sucede entre una one era y la pr\u00f3xima (en historia Inka); regreso del tiempo; cambio del tiempo; gran cambio o trastorno en el orden social o pol\u00edtico<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PACHAKUTIQ INKA YUPANKI:<\/span> <\/strong>s.(per) el noveno emperador Inka atribuido de construir la mayor parte del imperio inc\u00e1ico, gobern\u00f3 aproximadamente entre 1438 y 1471<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PACHAKUTIQ; PACHAKUTEQ:<\/span> <\/strong>s.(mit) transformador del mundo; reformador; nombre de un Inka<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">P&#8217;ACHAKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. vestirse; vestirse; ponerse ropa; ponerse el vestido<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PACHALLAN P&#8217;ACHA:<\/span> <\/strong>s.(tex) vestido nuevo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">P&#8217;ACHALLICHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. vestir; vestir a otra persona; vestir a otro<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">P&#8217;ACHALLIKUNA:<\/span> <\/strong>s. prendas; ropas<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">P&#8217;ACHALLIKUQ:<\/span> <\/strong>s.a. persona vestida<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">P&#8217;ACHALLIKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. vestirse; cubrirse de ropas<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">P&#8217;ACHALLISQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. ya tra\u00eddo; no nuevo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PACHALLOQ&#8217;E:<\/span> <\/strong>s.(bot) pachalloque; planta usada para te\u00f1ir de amarillo; ratania<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PACHAMAMA:<\/span> <\/strong>s.(bio) vida del mundo; naturaleza; mundo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PACHAMAMA:<\/span> <\/strong>s.(mit) divinidad andina; divinidad incaica que representaba a la tierra; tierra madre; madre tierra (voz conocida pero no usada en Argentina, en Santiago del Estero no tiene una acepci\u00f3n religiosa); universo; Madre Tierra; Madre Tiempo; Madre Espacio; Madre Mundo; Madre Naturaleza; Madre Cosmos; Madre Universal; madre tierra; diosa de la fertilidad<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PACHAMANKA:<\/span> <\/strong>s.(mik) comida preparada en hoyos caldeados cubiertos con tierra; especie de banquete; convite p\u00fablico con que las autoridades reales agasajaban al pueblo; pachamanca<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PACHAN:<\/span> <\/strong>postpos. bajo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PACHAN P&#8217;ACHA:<\/span> <\/strong>s.(tex) vestido nuevo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PACHAN PURALLAM RIKCH&#8217;AY:<\/span> <\/strong>v.tr. parecerse uno a otro <\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">P&#8217;ACHANNAQ:<\/span> <\/strong>adj. que no tiene ropa o vestido<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">P&#8217;ACHAP QAYLLAN:<\/span> <\/strong>s.(tex) orilla de ropa<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PACHAPAQA LUSIRU:<\/span> <\/strong>s.(ast) lucero del alba; Venus<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PACHAPAQARIQ CH&#8217;ASKA:<\/span> <\/strong>s.(ast) lucero del alba; Venus<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PACHAPI KASHAQ:<\/span> <\/strong>s.(fil) ser en el mundo; lo que est\u00e1 siendo en el mundo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PACHAQ:<\/span> <\/strong>s.(his) curaca que volv\u00eda por todos los suyos (en el tiempo Inka)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PACHAQ KURAKA:<\/span> <\/strong>s.(his) curaca que volv\u00eda por todos los suyos (en el tiempo Inka)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PACHAR:<\/span> <\/strong>s.(min) m\u00e1rmol<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PACHATA:<\/span> <\/strong>expr.(neo) a las &#8230;<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">P&#8217;ACHATA HU\u00d1UYKUKUY:<\/span> <\/strong>v.tr. abrigarse con la ropa<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PACHATIRA:<\/span> <\/strong>s.(mit) deidad perversa<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PACHATUSAN:<\/span> <\/strong>s.(top) nombre de un cerro en el departamento del Qosqo (que soporta la tierra)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PACHAYACHACHI:<\/span> <\/strong>s.a. vivificador del mundo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">P&#8217;ACHAYOQ:<\/span> <\/strong>s.p. persona vestida<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PADRE AKSU:<\/span> <\/strong>s.(p.esp) sotana<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PAJARO:<\/span> <\/strong>s.(zoo)(esp) cuervo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PAKALLA:<\/span> <\/strong>adv.m. secretamente; sigilosamente; clandestinamente; a escondidas<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PAKASQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. escondido; oculto; ocultado; secreto; encubierto; ocultopado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PAKAWI:<\/span> <\/strong>s.(zoo) especie de ave brillante y multicolor<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PAKAY:<\/span> <\/strong>s.(bot) fruto inga; pacay; pacae; guamo; guaba (de vaina peque\u00f1a, jugosa, muy dulce, de clima templado. Arbol leguminoso de clima templado y c\u00e1lido, sus frutos son vainas que contienen semillas negras cubiertas de membrana blanca o rosada que es dulce y suave); huabo; guaba; especie de planta de la selva (uso principal: alimento)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PAKAY:<\/span> <\/strong>v.tr. ocultar; esconder; encubrir; guardar en secreto; reservar; raptar; tapar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">P&#8217;AKCHAY:<\/span> <\/strong>v.tr. tapar una olla; embrocar; poner la vajilla volteada; tapar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PAKI:<\/span> <\/strong>s.(tex) trenza de dieciseis madejas de dise\u00f1o espiral<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">P&#8217;AKI:<\/span> <\/strong>adj. roto; quebrado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">P&#8217;AKIKUQ:<\/span> <\/strong>s.a. quebradizo; fr\u00e1gil; fragmentable<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">P&#8217;AKIKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. quebrarse; quebrar; romper; fragmentarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">P&#8217;AKINCHAY:<\/span> <\/strong>v.tr. violar la ley; cometer un crimen; profanar; violar; delinquir; cometer delito<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">P&#8217;AKIRIQ:<\/span> <\/strong>s. ligero<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">P&#8217;AKISQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. quebrado; roto; fracturado; violado; quebrantado; fragmentado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">P&#8217;AKISQA:<\/span> <\/strong>s.(med) fractura; ruptura<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">P&#8217;AKIY:<\/span> <\/strong>v.tr. romper; quebrar; fracturar; quebrantar; partir; cascar; destrozar; violar; hacer pedazos; romper objetos; fragmentar; dividir; separar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PAKPAKA:<\/span> <\/strong>s.(zoo) mochuelo; peque\u00f1a ave rapaz nocturna de color rojo; lechuza<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">P&#8217;AKTIY:<\/span> <\/strong>v.tr. tapar una olla<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PAKU:<\/span> <\/strong>s.(his) orejera (arete inc\u00e1ico)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PAKU:<\/span> <\/strong>s.(myk) hongo de tama\u00f1o grande y color blanco<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PAKU:<\/span> <\/strong>s.(zoo) h\u00edbrido de vicu\u00f1a y alpaca; alpaca<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PAKURMA; PANKURMA:<\/span> <\/strong>s.(bot) carb\u00f3n del ma\u00edz; pacorma<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PAKUYOQ:<\/span> <\/strong>s.(his) orej\u00f3n; capit\u00e1n inc\u00e1ico<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PALLA:<\/span> <\/strong>s. se\u00f1ora; mujer importante; mujer noble adamada galana; mujer noble; mujer adamada; galana; dama; concubina<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PALLA-PALLALLA P&#8217;ACHALLIKUY:<\/span> <\/strong>v.tr. vestirse pulidamente; vestirse galanamente la mujer<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PALLAQ:<\/span> <\/strong>s.a. recolector; el que acopia; recogedor<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PALLAR:<\/span> <\/strong>s.(bot) variedad de frijol; pallar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PALLAY:<\/span> <\/strong>s.(agr) cosecha de papas<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PALLAY:<\/span> <\/strong>s.(tex) motivos escogidos para el tejido; motivos art\u00edsticos de un tejido; dibujo de tejido; dise\u00f1o del tejido; adorno guarda; figura<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PALLAY:<\/span> <\/strong>v.tr. recoger; recolectar; cosechar; colectar; recoger cosas peque\u00f1as; recolectar algo uno por uno; cosechar frutas; coger; escoger; allegar; cosechar frutos; recoger productos<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PALLAYSO:<\/span> <\/strong>s.(zoo) cucaracha<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PALLQOY:<\/span> <\/strong>v.tr. enga\u00f1ar; trampear; defraudar; hacer farsa<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PALLWA:<\/span> <\/strong>s. conclusi\u00f3n; obra terminada<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PALLWAY:<\/span> <\/strong>v.tr. concluir; acabar; terminar un trabajo; finalizar; perfeccionar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">P&#8217;ALQA:<\/span> <\/strong>s. horqueta; horqueta en que dividen los r\u00edos o los caminos; bifurcaci\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">P&#8217;ALTA:<\/span> <\/strong>adj. ancho; plano; aplanado; achatado; lejos; plano y liso; chato; llano; apaisado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PALTA UMA:<\/span> <\/strong>s. cabeza ancha<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PALTA; PALTAY:<\/span> <\/strong>s.(bot) aguacate; palta; \u00e1rbol frutal que da aguacates; palto; aguacate; \u00e1rbol frutal de fruto suave como la mantequilla; especie de planta de la selva (uso principal: alimento); \u00e1rbol laur\u00e1ceo, de flores dioicas y fruto parecido a una pera<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PALTAY-PALTAY:<\/span> <\/strong>s.(bot) especie de arbusto<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PAMPA WARMI:<\/span> <\/strong>adj. adultera<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PAMPACHAWAY!:<\/span> <\/strong>expr. \u00a1disculpe!<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">P&#8217;AMPAKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. ser enterrado; taparse con la cobija; cubrirse; taparse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PAMPAMESAYOQ; PAMPA MISAYOQ:<\/span> <\/strong>s.(spi) curandero bajo; sacerdote andino del segundo nivel; sacerdote que hace dispachos y lee las hojas de coca<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">P&#8217;AMPASQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. enterrado; sepultado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">P&#8217;AMPAYKUY:<\/span> <\/strong>v.tr. enterrar; cubrir<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PAMPAYRUNA:<\/span> <\/strong>s.(2) prostituta; puta; mujer p\u00fablica com\u00fan a todos<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PAMUKU:<\/span> <\/strong>s.(bot) especie de hierba de frutos semejantes a la calabaza; calabaza<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PANA SUYU AWASQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. tejido a mano derecha<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PANA; PANAY; PANI:<\/span> <\/strong>s.(fam) hermana (respecto del hermano); hermana del hermano; hermana (con respecto a un hombre); hermana del hombre; hermana del var\u00f3n; hermana de \u00e9l; hermana (de hombre)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PANAKA:<\/span> <\/strong>s.(1) \u00e1rbol geneal\u00f3gico; dinast\u00eda; linaje<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PANAKA:<\/span> <\/strong>s.(his) en los tiempos Inkas esta palabra se refiere a los once linajes reales de familias Inkas que competieron en el templo de Wiraqocha para presentar el pr\u00f3ximo Sapa Inka o soberano del imperio<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">P&#8217;ANAY:<\/span> <\/strong>v.tr. golpear con un palo; golpear; apalear; golpear con el garrote; zurrar; aporrear<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PANKUNKU:<\/span> <\/strong>s. antorcha<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">P&#8217;ANPA:<\/span> <\/strong>s. entierro<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PANPA; PAMPA:<\/span> <\/strong>s.(geo) pampa; campo; llanura; planicie; terreno; suelo; valle; superficie; llano; piso de una habitaci\u00f3n; planice; pampa (bamba); lugar donde los chaskis se encuentran; plano; grandes llanuras o sabanas; sitio plano; piso; meseta; pavimento<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PANPACHAY:<\/span> <\/strong>s. perd\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PANPACHAY; PAMPACHAY:<\/span> <\/strong>v.tr. aplanar; nivelar; aplanar el suelo; allanar; remover tierra para aplanar; igualar; perdonar; disculpar; conceder perd\u00f3n; vencer las dificultades; limpiar la conciencia; arasar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PANPAMARKA:<\/span> <\/strong>s.(top)(1) pueblo en el departamento del Cajamarca (Per\u00fa); (esp.) Bambamarca (regi\u00f3n de planicies); Bambamarca; distrito de la provincia de Bol\u00edvar, departamento de La Libertad, Per\u00fa (significado: pueblo en pampa)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PANPAMARKA:<\/span> <\/strong>s.(top)(2) pueblo en el departamento del Qosqo (Per\u00fa); (esp.) Bambamarca (regi\u00f3n de planicies)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">P&#8217;ANPAQ:<\/span> <\/strong>s.a. enterrador<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">P&#8217;ANPAY; P&#8217;AMPAY:<\/span> <\/strong>v.tr. enterrar; sepultar; inhumar; dar sepultura; cubrir; tapar; dominar una voz a las dem\u00e1s; cubrir con tierra; soterrar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">P&#8217;ANQA:<\/span> <\/strong>s.(zoo.ana) ala<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PANQALLA:<\/span> <\/strong>adj. liviano; ligero; de poco peso<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PANTA:<\/span> <\/strong>adj. incorrecto; equivocado; err\u00f3neo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PANTA:<\/span> <\/strong>s. falta; error; yerro<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PANTACHINA:<\/span> <\/strong>s. disfraz; camuflaje<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PANTACHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. inducir en error; importunar; enga\u00f1ar; hacer equivocar; confundir; chasquear; estorbar; malograr<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PANTA-PANTA:<\/span> <\/strong>s.(bot) especie de ranuncul\u00e1cea herb\u00e1cea de la alta puna<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PANTAQMASI:<\/span> <\/strong>s. amante<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PANTASQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. equivocado; errado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PANTAY:<\/span> <\/strong>s. confusi\u00f3n; error; equivocaci\u00f3n; confusi\u00f3n; yerro; falta cometida; infidelidad; necedad<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PANTAY:<\/span> <\/strong>v.intr. equivocarse; desconocer; confundir; errar; confundirse; equivocar; desorientarse; dar mal paso; desviarse (moralmente)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PANTAYKACHA:<\/span> <\/strong>v.intr. estar confuso<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PANTI:<\/span> <\/strong>adj.(col) rojizo; morado; rojo oscuro de cereza; rosado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PANTI:<\/span> <\/strong>s.(bot)(aym) especie de arbusto; panti; planta cuyas flores rojas se usan para te\u00f1ir de morado o rojo oscuro de cereza<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PA\u00d1A:<\/span> <\/strong>s. derecha; mano derecha; flanco derecho; lado derecho<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PA\u00d1A:<\/span> <\/strong>s.(tex) hilo torcido derecho<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PA\u00d1A SORQ&#8217;AN:<\/span> <\/strong>s.(ana) pulm\u00f3n derecho<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PA\u00d1A; PHA\u00d1A:<\/span> <\/strong>adv.l. derecho; derecha<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PA\u00d1O:<\/span> <\/strong>s.(tex)(esp) pa\u00f1o<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PA\u00d1OQ QAYLLAN:<\/span> <\/strong>s.(tex)(p.esp) orillo del pa\u00f1o<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PAPA:<\/span> <\/strong>s.(bot) papa; patata<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PAPA:<\/span> <\/strong>s.(bot)(1) papa; patata; papa (nombre de la planta y del tub\u00e9rculo); planta solan\u00e1cea (hay m\u00e1s de 300 variedades en bolivia); papas; tub\u00e9rculo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PAP\u00c1:<\/span> <\/strong>s.(fam)(esp) padre; pap\u00e1<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PAPA AWKI:<\/span> <\/strong>s. pelota para jugar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PAPA DIOS KRUS:<\/span> <\/strong>s.(ast)(esp) Cruz de Dios el Padre (Pap\u00e1 Dios): cabeza del Escorpi\u00f3n (proveniencia: Misminay)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PAPA KURU:<\/span> <\/strong>s.(zoo) gusano blanco (larva de un cole\u00f3ptero); gorgojo de los andes; gusano de papa que come el tub\u00e9rculo (seg\u00fan la leyenda, el cuerpo del hijo que fue escondido con plantas de papa para evitar atender a su madre se convirti\u00f3 en gusanos de papa)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PAPA PHI\u00d1A:<\/span> <\/strong>s.(bot) especie de planta (la se\u00f1a de la papa)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PAPA QALLU:<\/span> <\/strong>s.(k) tartamudo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PAPA QAQA:<\/span> <\/strong>s.(bot) hongo que causa rajaduras de las papas<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PAPA WAYK&#8217;U:<\/span> <\/strong>s. papas sancochadas<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PAPA YANUY:<\/span> <\/strong>s. papas sancochadas<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PAPAYA:<\/span> <\/strong>s.(bot) papaya; una variedad de \u00e1rbol frutal; papaya; arbusto caric\u00e1cea; su fruto es alimenticio; especie de planta de la selva (uso principal: alimento, medicina); fruto del papayo, de forma oblonga, hueco y que encierra las semillas en su concavidad<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">P&#8217;API:<\/span> <\/strong>adj. h\u00famedo; fresco; empapado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PAPIL; PAPEL:<\/span> <\/strong>s.(esp) papel<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-PAQ:<\/span> <\/strong>suf.no.(1) [DATIVO]; para<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">P&#8217;AQ SIWK:<\/span> <\/strong>adv.t. igual<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PAQA:<\/span> <\/strong>s.(bot) hilo delgado de hacer puntas; g\u00e9nero de cabuya delgada<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PAQAR:<\/span> <\/strong>s. amanecer; madrugada; alba; alborada; aurora<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PAQARICHIQ MACHU CHAWCHU (HURUTMI):<\/span> <\/strong>s. principio del linaje<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PAQARICHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. dar principio; originar; dar origen; hacer nacer; inventar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PAQARIMUY:<\/span> <\/strong>v.intr. nacer; nacer la planta<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PAQARIN:<\/span> <\/strong>s. ma\u00f1ana; aurora; horas de la ma\u00f1ana<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PAQARIN:<\/span> <\/strong>adv.t. ma\u00f1ana; el d\u00eda de ma\u00f1ana; d\u00eda siguiente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PAQARIN:<\/span> <\/strong>adv.t. ma\u00f1ana<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PAQARIN:<\/span> <\/strong>s. ma\u00f1ana; aurora; amanecer; amanecida; horas de la ma\u00f1ana; el d\u00eda de ma\u00f1ana<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PAQARIN MINCHA:<\/span> <\/strong>adv.t. pasado ma\u00f1ana<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PAQARINA:<\/span> <\/strong>s.(mit) esp\u00edritu natural femenino que es guardia del lugar natal de una persona; aspecto femenino m\u00e1s prominente de la geograf\u00eda natural del lugar natal de alguien, contrastando con el Itu Apu macho<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PAQARINKAMA:<\/span> <\/strong>adv.t. hasta ma\u00f1ana<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PAQARINKAMA:<\/span> <\/strong>adv.t. hasta ma\u00f1ana<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PAQARIQ KILLA:<\/span> <\/strong>s.(ast) luna creciente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PAQARIQ TAMPU:<\/span> <\/strong>s.(top) lugar del origen m\u00edtico de los hermanos Ayar, en el departamento del Qosqo, Provincia de Paruru (Per\u00fa)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PAQARISQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. nacido<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PAQARISQA YACHAKUY KAQ:<\/span> <\/strong>s.a. costumbre natural y antigua<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PAQARISQAMANTA KAQ:<\/span> <\/strong>s.a. cosa antigua; costumbre vieja y asentada<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PAQARIY:<\/span> <\/strong>v.impers. amanecer; hacerse de d\u00eda<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PAQARIY:<\/span> <\/strong>s. amanecer; madrugada; alba; alborada; aurora; crep\u00fasculo matutino<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PAQARIY:<\/span> <\/strong>s.(fil) origen; nacimiento<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PAQARIY:<\/span> <\/strong>v.impers. amanecer; alborear; amanecerse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PAQARIY:<\/span> <\/strong>v.mov. aparecer; nacer; trasnochar; esconderse; manar; brotar agua<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PAQAY:<\/span> <\/strong>s. tiniebla; noche<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">P&#8217;AQLA:<\/span> <\/strong>adj. calvo; pelado; liso; limpio; sin pelo; sin vegetaci\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">P&#8217;AQLA UMA; P&#8217;AQRA UMA:<\/span> <\/strong>s. calvo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">P&#8217;AQLAY:<\/span> <\/strong>v.tr. pelar; cortar al ras<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PAQO:<\/span> <\/strong>s.(spi)(1) cham\u00e1n; sacerdote andino de nivel bajo; alumno curandero andino; brujo; persona que hace hechizo, que trata con los poderes que se le atribuyen (connotaci\u00f3n positiva o negativa); experto en yerbas medicinales; espiritista<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PAQO:<\/span> <\/strong>s.(zoo) alpaca; auqu\u00e9nido de lana fina; cam\u00e9lido<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">P&#8217;AQO:<\/span> <\/strong>adj.(col) rubio; pardo; casta\u00f1o oscuro; marr\u00f3n; dorado (color del oro); rubicundo; rubio; marr\u00f3n gris\u00e1ceo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PAQO WACHO:<\/span> <\/strong>s.(spi) surco del maestro (brujo)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PAQOCHA:<\/span> <\/strong>s.(zoo) alpaca; auqu\u00e9nido de lana fina; alpaca; carnero peludo de la tierra; chivo de comer<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PAQPA:<\/span> <\/strong>s.(bot) mag\u00fcey; penca; cabuya azul; pita; especie de planta de las regiones quechua alta y parte baja de la suni<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PAQTA:<\/span> <\/strong>adj. igual; suficiente; bastante; perfecto; que alcanza; lo justo; igual (espacialmente); equi; igual espacialmente; juntos; cosa igual, justa o pareja; ecu\u00e1nime; justo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PAQTA:<\/span> <\/strong>adv.m.(1) por si acaso; tal vez; quiz\u00e1; ojal\u00e1; posiblemente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PAQTACHAY:<\/span> <\/strong>s. justicia; igualdad<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PAQTACHAY:<\/span> <\/strong>v.tr.(jur) juzgar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PAQTATAQ!:<\/span> <\/strong>interj. \u00a1Cuidado!; \u00a1Atenci\u00f3n!; cuidado!<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PARA:<\/span> <\/strong>s.(met) lluvia; tormenta; borrasca<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PARA:<\/span> <\/strong>s.(met) lluvia; aguacero<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PARA QALLARIY KILLA:<\/span> <\/strong>s.(mes) diciembre<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PARA WATA:<\/span> <\/strong>s.(met) a\u00f1o lluvioso<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PARAQAY:<\/span> <\/strong>adj. ma\u00edz blanco; oca blanca; ma\u00edz blanco de alta calidad<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PARAY:<\/span> <\/strong>v.impers.(met) llover<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PARAY:<\/span> <\/strong>v.impers.(met) llover; llover fuerte<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PARAY MIT&#8217;A:<\/span> <\/strong>s.(met) estaci\u00f3n de las lluvias; \u00e9poca de lluvias; epoca lluviosa<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PARAY TIMPU:<\/span> <\/strong>s.(met)(p.esp) tiempo de lluvia<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PARIS:<\/span> <\/strong>s.(med)(esp) placenta; matriz<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PARIWANA:<\/span> <\/strong>s.(zoo) pariguana; flamenco; ave de los phenicopteridos que vive en los lagos y lagunas de las alturas; flamenco andino<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PARLAY:<\/span> <\/strong>v.dic.(esp) hablar; conversar; platicar; charlar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">P&#8217;ARPAY:<\/span> <\/strong>v.tr. achatar; aplanar; apisonar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PARQA:<\/span> <\/strong>s.(tri) Paracas (un pueblo antiguo coste\u00f1o)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PARU:<\/span> <\/strong>adj.(col) anaranjado; amarillo dorado; dorado; tostado por el sol o por el fuego; tostado; moreno; rojizo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PARWA:<\/span> <\/strong>s. flor de ma\u00edz; espiga de ma\u00edz<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PARWAY:<\/span> <\/strong>s. maduraci\u00f3n de ma\u00edz; flor masculina de ma\u00edz<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PARWAY:<\/span> <\/strong>v.intr. florecer<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-PAS; -PIS:<\/span> <\/strong>suf.am. tambi\u00e9n; aunque<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PASAQ:<\/span> <\/strong>adj. frecuente; repetido<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PASAQ:<\/span> <\/strong>adv.t. frecuente; repetido<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PASAQ:<\/span> <\/strong>s.(1) frecuencia; repetici\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PASAQ KUTILLA:<\/span> <\/strong>adv.t. siempre; continuamente; permanente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PASAQLLA:<\/span> <\/strong>adj. perpetuo; continuo; habitual<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PASAQLLA:<\/span> <\/strong>adv.m. cada vez; frecuentemente; continuamente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PASAQLLATA:<\/span> <\/strong>adv.m. continuamente; permanente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PASAQPAQ:<\/span> <\/strong>adv.t. para siempre<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PASAQTA:<\/span> <\/strong>adv.t. repetidas veces<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PASAY:<\/span> <\/strong>v.mov.(esp) ir; pasar; ocurrir<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PASAYKAMUY!:<\/span> <\/strong>expr. \u00a1Bienvenido!<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PASIKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. rasurarse; afeitarse; maquillarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PASIY:<\/span> <\/strong>v.tr. pintar; colorear; maquillar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PASKACHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. hacer desatar; desligar; desmoronar; descoser<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PASKAKUQ:<\/span> <\/strong>s.a. desatable; desligable; desmoronable; descosible; vagabundo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PASKAKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. desatarse; soltarse; desatarse; desliarse; descoserse; desamarrarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PASKANA:<\/span> <\/strong>adv.l. lugar donde se desata los animales; en los valles calchaqu\u00edes significa lugar donde se sirven comidas tradicionales, especialmente para el carnaval; paradero<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PASKANA:<\/span> <\/strong>s. alojamiento; posada; paradero<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PASKARIKUSQA P&#8217;ACHA:<\/span> <\/strong>s.(tex) ropa descosida<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PASKAY:<\/span> <\/strong>v.tr. soltar; desatar; abrir; despejar; absolver; perdonar; desatar; descoser; desliar; solver; resolver; deshacer; desamarrar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">P&#8217;AS\u00d1A:<\/span> <\/strong>s.(fam) muchacha; criada; ni\u00f1a; ni\u00f1a de los siete a los trece a\u00f1os (mujer); ni\u00f1a desde el ingreso en la escuela (a los siete a\u00f1os, mujer); adolescente (mujer); moza; mujer adolescente; moza (despectivo); p\u00fabera; mujer<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PASU:<\/span> <\/strong>s.(fam) viudo; desventurado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PASULLU; SACH&#8217;A PASULLU:<\/span> <\/strong>s.(bot) pashuro; basul; antiporoto; variedad de frijol o pallar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PASYUN:<\/span> <\/strong>s.(cri)(esp) Pasi\u00f3n (de Jesucristo)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PASYUN KRUS:<\/span> <\/strong>s.(ast)(esp) Cruz de la Pasi\u00f3n (constelaci\u00f3n, proveniencia: Lucre)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PASYUN KRUS:<\/span> <\/strong>s.(cri)(esp) Cruz de la Pasi\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PATA:<\/span> <\/strong>adj. adyacente; alto,a; arriba; sitio elevado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PATA:<\/span> <\/strong>adv.l.(1) arriba; encima; m\u00e1s arriba<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PATA:<\/span> <\/strong>postpos. junto a; al lado de; encima de; sobre<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PATA:<\/span> <\/strong>s. orilla; borde; vera; plaza; and\u00e9n; terraza; escal\u00f3n; pared; meseta; pelda\u00f1o; poyo; margen; superfice; parte alta; piso; asiento; extremo; ribera; parte alta de alguna cosa; banco (de adobe); repisa; borde (de una quebrada); grado; cerca; grada; apoyo; m\u00e1rgen; canto<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">P&#8217;ATA:<\/span> <\/strong>s. mordedura; dentellada<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">P&#8217;ATA KISKA:<\/span> <\/strong>s.(bot) especie de chumbera; cact\u00e1cea<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PATAMAN:<\/span> <\/strong>adv.l. encima<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PATAN:<\/span> <\/strong>s. orilla; altura,s; superficie; borde; contorno<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PATANA:<\/span> <\/strong>s. asiento de piedra<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PATA-PATA:<\/span> <\/strong>s. escalera; grader\u00eda; andenes; tribuna; gradas; poyos; andener\u00eda<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PATAPI:<\/span> <\/strong>adv.l. encima; arriba<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PATAPI:<\/span> <\/strong>postpos. sobre; encima de (sufijo)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PATARA:<\/span> <\/strong>s. dobladura; doblez; pliegue<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PATARA:<\/span> <\/strong>s.(neo) libro<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PATARAY:<\/span> <\/strong>v.tr. doblar; plegar; doblar ropas<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">P&#8217;ATAY:<\/span> <\/strong>v.tr. romper con los dientes; morder; tarascar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">P&#8217;ATE:<\/span> <\/strong>s.(bot) mag\u00fcey<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">P&#8217;ATMAY:<\/span> <\/strong>v.tr. dividir; fraccionar; partir<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PATO:<\/span> <\/strong>s. desorientaci\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PATRUN:<\/span> <\/strong>s.(esp) teniente; patr\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PAWAW PALLAQ:<\/span> <\/strong>s.(fam) ni\u00f1a (mujer) de 9 a 12 a\u00f1os (sentido en el tiempo inka); muchacha que coge flores, serv\u00eda al sol y en las capacochas, tej\u00eda al servicio de damas nobles y ayudaba en sus hogares<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PAWKA:<\/span> <\/strong>s.(bot) pauca; especie de planta<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PAWKAR; PAWQAR:<\/span> <\/strong>s.(zoo) cueche real; p\u00e1ucar; paucar; especie de ave canora de color negro y amarillo que imita el llanto de los ni\u00f1os, el ladrido del perro, la risa de las mujeres y cuenta por toda la selva lo que ve y lo que oye, es chismoso por excelencia<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PAWQAR:<\/span> <\/strong>adj. multicolor; pol\u00edcromo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PAWQAR:<\/span> <\/strong>s. color; coloraci\u00f3n; floreaci\u00f3n; huerta; jard\u00edn<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PAWQAR QORI:<\/span> <\/strong>s.(zoo) gorri\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PAWQAR UNKU:<\/span> <\/strong>s.(tex) camisa floreada o colorada de muchos matices como variedad de flores<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PAWQAR WARAY:<\/span> <\/strong>s.(his) vestimenta ceremonial en el tiempo Inka<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PAWQAR WARAY KILLA:<\/span> <\/strong>s.(mes)(his) febrero en la era de los Inkas (Vestimenta ceremonial, tambi\u00e9n tiempo del gran crecimiento de las plantas. Por la abundancia de agua, crec\u00edan los yuyos. Los frutos a\u00fan estaban verdes y la gente padec\u00eda hambre, tambi\u00e9n mor\u00edan a causa de las c\u00e1maras de aire en el est\u00f3mago, mal humor en el cuerpo por el vapor del suelo. El Inka y su reino ofrec\u00edan en sacrificio: oro, plata y ganado a las divinidades)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PAWQARCHASQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. coloreado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PAWQARKUNA:<\/span> <\/strong>s. diversidad de colores de plumas, flores o plumajes ; colores<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PAWQARPATA:<\/span> <\/strong>s. prado; jard\u00edn; vergel<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PAWQARTAMPU:<\/span> <\/strong>s.(top) ciudad en el departamento del Qosqo (Per\u00fa); (esp.) Paucartambo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PAWQARWARA KILLA; PAWQARWARAY KILLA:<\/span> <\/strong>s.(mes) marzo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PAY:<\/span> <\/strong>pron.pers. el; \u00e9l; ella; el; ella<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PAYA:<\/span> <\/strong>adj. vieja; anciana; vieja (mujer); vieja (para personas y animales); vieja; fam; abuela<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PAYA:<\/span> <\/strong>s. abuela; anciana; mujer vieja; vieja; vieja; anciana<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PAYA:<\/span> <\/strong>adj. vieja; anciana; vieja (mujer); vieja (para personas y animales); abuela<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PAYA:<\/span> <\/strong>s.(1) abuela; anciana; mujer vieja; vieja; vieja; anciana<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-PAYA-:<\/span> <\/strong>suf.ve. [repetitivo]<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PAYA KAY:<\/span> <\/strong>s. vejez (de mujer vieja); ancianidad<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PAYA WARMI:<\/span> <\/strong>s. anciana<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PAYAYAY:<\/span> <\/strong>v.intr. envejecer la mujer; envejecer la mujer o el animal hembra; envejecer (mujer); hacerse vieja<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PAYKUNA:<\/span> <\/strong>pron.pers. ellos; ellas<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PAYLLA:<\/span> <\/strong>s.(l.esp) paga; salario; retribuci\u00f3n del trabajo con comida y bebida; retribuci\u00f3n; estipendio<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PAYPA:<\/span> <\/strong>pron.pos. suyo; suya; su<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PAYQO:<\/span> <\/strong>s.(bot) paico; especie de planta medicinal de la selva (con el latex y con el jugo de sus hojas se pueden preparar vermifugos y otros medicamentos); especie de hierba de la familia de las quenopodi\u00e1ceas, se emplea en medicina casera como mate para el dolor de est\u00f3mago<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PAYTITI:<\/span> <\/strong>s.(mit) la \u00abciudad dorada\u00bb m\u00edtica o \u00abEl Dorado\u00bb mencionada en muchos documentos hist\u00f3ricos sobre los Inkas. Los espa\u00f1oles la buscaron &#8211; en vano &#8211; para pillarla, pero muy probablemente entendieron mal la significaci\u00f3n espiritual del \u00aboro\u00bb para los Inkas<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">P&#8217;ENQA:<\/span> <\/strong>s. verg\u00fcenza<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">P&#8217;ENQACHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. avergonzar; causar verg\u00fcenza; abochornar; sonrojar; afrentar; criticar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">P&#8217;ENQAKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. avergonzarse; avergonzarse; abochornarse; ruborizarse; tener verg\u00fcenza; sentir verg\u00fcenza; sonrojarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">P&#8217;ENQALLI; P&#8217;ENQALI:<\/span> <\/strong>adj. avergonzadizo; t\u00edmido<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">P&#8217;ENQASQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. avergonzado; avergonzadizo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">P&#8217;ENQAY:<\/span> <\/strong>s.(1) verg\u00fcenza; bochorno; rubor<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">P&#8217;ENQAY:<\/span> <\/strong>v.intr. avergonzarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">P&#8217;ENQAYCHAY:<\/span> <\/strong>v.tr. avergonzar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PENQO-PENQO:<\/span> <\/strong>s.(bot) cola de caballo; especie de planta herb\u00e1cea<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">P&#8217;ENQOYLLO:<\/span> <\/strong>s.(zoo) cigarra de la selva<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PEQO:<\/span> <\/strong>s.(zoo) gusano de ropa (larva de polilla); carcoma; xil\u00f3fago<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PERQA:<\/span> <\/strong>s. pared; muro; tabique; tapia; muro cerca de piedra con que se rodean corrales o se delimitan propiedades; cerca; fortaleza; pared de piedra<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PERQA T&#8217;U\u00d1IYKAMUN; PIRK&#8217;A T&#8217;U\u00d1IYKAMUN:<\/span> <\/strong>expr. se cay\u00f3 la pared<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PERQACHAY:<\/span> <\/strong>v.tr. amurallar; murar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PERQACHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. hacer amurallar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PERQAQ:<\/span> <\/strong>s.a. alba\u00f1il; alarife; constructor<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PERQASQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. amurallado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PERQAY:<\/span> <\/strong>v.tr. levantar paredes; tapiar; levantar un muro; construir una pared; edificar; amurallar; levantar; amurallar; trabajar una pared; emparedar; levantar muros; ordenar unas cosas sobre otras<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PERQAY KAMAYOQ:<\/span> <\/strong>s. alba\u00f1il<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PESQO; PISQO; P&#8217;ISQO; P&#8217;ESQO:<\/span> <\/strong>s.(zoo)(1) ave; p\u00e1jaro<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PH:<\/span> <\/strong>fon. (fonema conson\u00e1ntico oclusivo, bilabial, aspirado, sordo); (consonante oclusiva bilabial aspirada sorda); \/ph\/ consonante oclusiva bilabial aspirada<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PHAK:<\/span> <\/strong>interj. plop (ruido de estallido leve); expresi\u00f3n usada para la apertura de la flor<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PHAK:<\/span> <\/strong>s. estallido leve; soplo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PHAKA:<\/span> <\/strong>s.(ana)(1) ingle; entrepiernas; muslo; regazo; la ingle de la mujer<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PHAKA:<\/span> <\/strong>s.(ana)(2) peron\u00e9<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PHAKA KUCHU:<\/span> <\/strong>s.(ana) ingle<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PHAKA USA:<\/span> <\/strong>s.(zoo) ladilla; piojo del pubis<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PHAKMAY:<\/span> <\/strong>v.tr. repartir; distribuir; separar; dividir<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PHAKWI:<\/span> <\/strong>s. mitad<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PHALA:<\/span> <\/strong>s. soga, cuerda<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PHALAY:<\/span> <\/strong>v.tr. despellejar superficial<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PHALICHA:<\/span> <\/strong>s.(tex) faldell\u00edn de los ni\u00f1os peque\u00f1os<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PHALLCHA:<\/span> <\/strong>s.(bot) genciana; planta de la puna que tiene flores rojas<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PHALLCHAY:<\/span> <\/strong>v.tr. esparcir flores (genciana) sobre los animales al fin de una fiesta<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PHALLUY:<\/span> <\/strong>v.tr. destruir por medio de golpes f\u00edsicos<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PHANCHI:<\/span> <\/strong>adj. floreciente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PHANCHIY:<\/span> <\/strong>v.intr. despuntar; brotar; echar brotes<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PHANKA:<\/span> <\/strong>s.(bot) pfanca; especie de \u00e1rbol<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PHANQA:<\/span> <\/strong>s.(bot.ana)(1) envoltura de la mazorca de ma\u00edz; ca\u00f1a seca de ma\u00edz; panca; tallo de ma\u00edz; forraje de ma\u00edz<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PHAPU:<\/span> <\/strong>adj. quebradizo (barro); friable (barro)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PHAQCHA:<\/span> <\/strong>s.(geo) salto de agua; fuente; surtidor de agua; cascada; peque\u00f1o lago; ca\u00edda del agua; chorro; chorrea; catarata; torrentera<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PHAQCHAY:<\/span> <\/strong>v.intr. caer el agua en cascada; chorrear; caer el agua; surgir<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PHAQSA:<\/span> <\/strong>s. claridad; brillo; clareza<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PHAQSAY:<\/span> <\/strong>v.intr. brillar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PHAQSAYOQ:<\/span> <\/strong>adj. claro<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PHAQSI:<\/span> <\/strong>s.(met)(aym) brillo del sol<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PHAR:<\/span> <\/strong>interj.onom. [ruido del picaflor]<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PHARARARAY:<\/span> <\/strong>v.intr. aletear<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PHARARAY:<\/span> <\/strong>v.intr. aletear (alas); gui\u00f1ar r\u00e1pidamente (ojos); pesta\u00f1ar r\u00e1pidamente; soplar con ruido caracter\u00edstico (viento)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PHASI:<\/span> <\/strong>adj. cocido a vapor; suasado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PHASIY:<\/span> <\/strong>v.tr. sancochar habas; hacer cocer a vapor<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PHASKIY:<\/span> <\/strong>v.intr. orearse; secarse al sol o aire<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PHASMI; PATMA; PHATMI:<\/span> <\/strong>s. parte; porci\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PHASPA:<\/span> <\/strong>adj. \u00e1spero<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PHASPA:<\/span> <\/strong>s.(med) escama<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PHATA:<\/span> <\/strong>s.(2) reventaz\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PHATACHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. hacer reventar; hacer volcar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PHATATATAY:<\/span> <\/strong>v.tr. conmover; temblar; latir; palpitar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PHATAY:<\/span> <\/strong>v.intr. reventar; explotar; explosionar; reventar; hacer explosi\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PHATU:<\/span> <\/strong>adj. grande; voluminoso; grueso; tosco; grosero; grueso; voluminoso; doble<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PHAWAKACHAY:<\/span> <\/strong>v.intr. pavonearse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PHAWAQ:<\/span> <\/strong>s.a. volador; corredor<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PHAWARIY:<\/span> <\/strong>v.intr. alzar el vuelo; empezar a caminar r\u00e1pido<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PHAWAY; PHALAY:<\/span> <\/strong>v.mov. volar; correr; brincar; saltar; escapar; soltar; ir muy r\u00e1pido<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PHAWAY; PHALAY:<\/span> <\/strong>v.mov. volar; correr; brincar; saltar; escapar; soltar; ir muy r\u00e1pido<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PHAWAYKUY:<\/span> <\/strong>v.tr. embestir; acometer; atacar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PHAWCHI:<\/span> <\/strong>s.(geo) salto de agua; cascada; torrente; ca\u00edda del agua; catarata; catarata de un r\u00edo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PHAWKA:<\/span> <\/strong>s.(bot) fauca; planta usada para te\u00f1ir de amarillo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PHAWSI RUNA:<\/span> <\/strong>s.(mit) deidades naturales peque\u00f1as que habitan agua corriente: r\u00edos, arroyos y cascadas<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PHEQTUSQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. mezclado; mixto; debilitado; abatido<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PHICHU:<\/span> <\/strong>adj. diestro; experto<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PHICHU:<\/span> <\/strong>s.(2) rizo; mech\u00f3n; pedazo de lana o cabellos; mech\u00f3n de lana; mata de pelo enredada<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PHICHU:<\/span> <\/strong>s.(3) ropa de cama<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PHICHU:<\/span> <\/strong>s.(ana) ceja; cejas<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PHICHU:<\/span> <\/strong>s.(zoo) perro<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PHILLILLU:<\/span> <\/strong>s.(ana) r\u00f3tula<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PHILLTI:<\/span> <\/strong>s.(min) hierro<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PHI\u00d1A:<\/span> <\/strong>adj. col\u00e9rico; enojado; embravecido; peligroso; malo; temible; severo; bravo; airado; furioso; rabioso; enojado; airado; col\u00e9rico; bravo; bravo; valiente; enojado; molesto; agitado; esforzado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PHI\u00d1ACHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. encolerizar; enojar; embravecer; enfurerecer; enfadar; molestar; hacer encolerizar; airar; resentir a otra persona; dar c\u00f3lera; fastidiar; provocar; irritar; ofender; provocar ira<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PHI\u00d1AKUY:<\/span> <\/strong>s. rabia; c\u00f3lera; ira; amonestaci\u00f3n; enfado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PHI\u00d1AKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. encolerizarse; enojarse; embravecerse; enfadarse; enfurecerse; renegar; airarse; resentirse; molestarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PHI\u00d1ARIKUY:<\/span> <\/strong>v.tr. reprender; criticar; censurar; enojar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PHI\u00d1ASQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. col\u00e9rico; embravecido; peligroso; malo; temible; severo; bravo; airado; furioso; rabioso; resentido; enojado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PHI\u00d1AY:<\/span> <\/strong>v.intr. enfurecerse; arrebatarse; bramar; enojarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PHI\u00d1AY:<\/span> <\/strong>v.tr.(1) enojar; disgustar; encolerizar; alterar; reprender; amonestar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PHIRIY:<\/span> <\/strong>v.tr. destrozar; fraccionar; descomponer; preparar phiri<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PHIRU:<\/span> <\/strong>adj. arisco; indomable; peligroso; maligno<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PHIRURU:<\/span> <\/strong>s. trompo; rueca; ruedecilla; espiral; peque\u00f1o disco de madera o de arcilla que atravesado por un delgado eje de madera forma la phuska; instrumento para hilar; rueca del huso<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PHIRURU:<\/span> <\/strong>s.(ana) c\u00fabito<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PHISQA KAQ; PISQA KAQ:<\/span> <\/strong>num.o. quinto<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PHISTA:<\/span> <\/strong>s.(l.esp) fiesta<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PHISTAY:<\/span> <\/strong>v.tr.(l.esp) festejar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PHIWI:<\/span> <\/strong>s. pr\u00edmog\u00e9nito; primog\u00e9nito; hijo mayor<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PHIWI WAWA:<\/span> <\/strong>s. primog\u00e9nito var\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PHIWICHU:<\/span> <\/strong>s.(zoo) lorito<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PHOQCHI:<\/span> <\/strong>adj. lleno<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PHOQCHIY:<\/span> <\/strong>v.intr. burbujear; hervir; salir (emanar agua); fluir; brotar agua; rebosar; derramarse l\u00edquido; desbordarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PHOSOQO:<\/span> <\/strong>s. espuma<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PHUCHU:<\/span> <\/strong>s. mech\u00f3n de lana; cabello enredado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PHUKU:<\/span> <\/strong>s. soplo; soplido<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PHUKUNA:<\/span> <\/strong>s. cerbatana; flauta peque\u00f1a; cuerno; soplador; soplete; cerbatana de carrizo que se usa para cazar y pescar; soplillo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PHUKURI:<\/span> <\/strong>s. instrumento de viento<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PHUKUY:<\/span> <\/strong>s. soplo; soplo ritual<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PHUKUY:<\/span> <\/strong>v.tr. soplar; tocar la flauta; embrujar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PHULLPUQ UNU:<\/span> <\/strong>s. fuente brotando a borbotones<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PHULLPUY:<\/span> <\/strong>v.intr. brotar el agua a borbotones; bullir; burbujear; borbollar; borbotar; borbollear; borbollonear; manar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PHULLU:<\/span> <\/strong>s.(tex) cubierta; cobija; cobertor; plum\u00f3n; manta tejida; manta; tejido; mantilla con que se cubren las mujeres (suele ser de variados y atrayentes colores)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PHULLU-PHULLU:<\/span> <\/strong>s. pelo de ropa (pa\u00f1o, frazada, seda); pluma sutil en las aves<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PHULLWA:<\/span> <\/strong>s. polvo de tierra<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PHULQENQA:<\/span> <\/strong>s. bollo; abolladura; muesca; entalladura<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PHULQU:<\/span> <\/strong>s.(aym) calcet\u00edn; zapatilla; zapatillas caseras de piel de llama para mujeres; calcetines de criatura<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PHU\u00d1A:<\/span> <\/strong>s.(bot) planta de la puna que tiene flores blancas<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PHURU:<\/span> <\/strong>s. pluma<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PHURU PICHANA:<\/span> <\/strong>s. plumero<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PHUSKAKUY:<\/span> <\/strong>v.tr. hilarse; hilar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PHUSKANA:<\/span> <\/strong>s.(tex) huso; rueca de mano<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PHUSKAQ PHIRURUN:<\/span> <\/strong>s.(tex) ruedecilla<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PHUSKAQ TULLUN:<\/span> <\/strong>s.(tex) palo del huso<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PHUSKASQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. cosa hilada; husada<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PHUSMA:<\/span> <\/strong>adj. ap\u00f3stata; renegado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PHUSMAYKACHAY:<\/span> <\/strong>v.intr. apostatar; renegar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PHUSPU:<\/span> <\/strong>s.(mik) habas cocinadas; cierto manjar hecho de frijoles o porotos; frejol; mote de habas<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PHUSULLO:<\/span> <\/strong>s.(med) ampolla; quemadura (con ampolla); ampolla que se forma en la piel<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PHUTIKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. sufrir moralmente; afligirse; preocuparse; inquietarse; arrepentirse; zozobrar; acongojarse; entristecerse; angustiarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PHUTIY:<\/span> <\/strong>s. pesar; aflicci\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PHUTIY:<\/span> <\/strong>v.intr. afligirse; preocuparse; sufrir; entristecerse; acongojarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PHUTIY:<\/span> <\/strong>v.tr. cocer; asar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PHUTU:<\/span> <\/strong>s.(l.esp) fotograf\u00eda; foto<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PHUTUY:<\/span> <\/strong>s. florescencia de una planta o de la semilla espiritual<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PHUTUY:<\/span> <\/strong>v.intr. brotar; desarrollarse; echar botones; germinar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PHUYU:<\/span> <\/strong>s.(met) nube; niebla; neblina; niebla; nube; neblina; nubes; nube, niebla, neblina, polvillo (nube que quema las hojas de las plantas)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PHUYU PHUYU:<\/span> <\/strong>s. nube espesa; niebla<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PHUYUSQA:<\/span> <\/strong>p.p.p.(met) nublado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PHUYUY:<\/span> <\/strong>v.impers.(met) nublarse; nublar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PHUYUYLLAM PHUYUM RIMAQPI MANAN PHUYU CH&#8217;EQERIKUNCHU:<\/span> <\/strong>expr. En Lima (Rimaq) hay continuos nublados que nunca se deshacen las nubes<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-PI:<\/span> <\/strong>suf.no. [LOCATIVO]; sobre; en; cuando<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-PI:<\/span> <\/strong>suf.no. [LOCATIVO]; sobre; en; cuando<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PI?:<\/span> <\/strong>pron.int. \u00bfqui\u00e9n?<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PICHANA:<\/span> <\/strong>s. escoba; escoba; todo instnimento que sirve para barrer o limpiar; borrador<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PICHASQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. barrido; aseado; despejado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PICHASQA:<\/span> <\/strong>s. cielo azul<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PICHASQA:<\/span> <\/strong>s.(med) limpieza; purificaci\u00f3n ritual del cuerpo, a cual se frota o ata ropa o comida, que es despu\u00e9s quemada<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PICHAY:<\/span> <\/strong>v.tr. barrer; asear; limpiar; curar frotando con yerbas medicinales; limpiar; borrar; purificar; purificar metales<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PICHIKU:<\/span> <\/strong>s.(zoo) mono peque\u00f1o; pichico<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PICHINCHU:<\/span> <\/strong>s.(zoo) ave; p\u00e1jaro<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PICHINKU; PICHIKU:<\/span> <\/strong>s.(ana) pene<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PICHINKU; PICHIKU:<\/span> <\/strong>s.(zoo) gorri\u00f3n; golondrina; pajarito; pajarillo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PICHITANKA:<\/span> <\/strong>s.(zoo) gorri\u00f3n; golondrina; gorri\u00f3n aborigen; p\u00e1jaro; ave<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PICHU:<\/span> <\/strong>s.(ana) tibia; mu\u00f1eca de la mano; guiso<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">P&#8217;ICHUK:<\/span> <\/strong>s.(tex) faja o llauto te\u00f1ido de varias colores; faja de varios colores<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PICHUSKI:<\/span> <\/strong>s.(ana) empeine; tobillo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PIKAQ:<\/span> <\/strong>s.(zoo) alacr\u00e1n; escorpi\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PIKCHAY:<\/span> <\/strong>v.intr. masticar coca; masticar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PIKCHU:<\/span> <\/strong>s. monte; pico; porci\u00f3n de coca que se mastica; pir\u00e1mide; cerro; cono<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PIKI:<\/span> <\/strong>s.(zoo) pulga; nigua<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PIKI CHAKI:<\/span> <\/strong>s.(zoo) nigua; pulga que penetra la piel entre los dedos del pie<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PIKI PICHANA:<\/span> <\/strong>s.(bot) especie de arbusto<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PIKILLAQTA:<\/span> <\/strong>s.(top) pueblo en el departamento del Qosqo (Per\u00fa), provinvia de Qispiqanchis; (esp.) Piquillacta (pueblo de pulgas, denominado en el siglo diecisiete o dieciocho, nombre original probablemente Muyuna = curva, vuelta)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PIKUCHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. demostrar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PIKUNA?:<\/span> <\/strong>pron.int. \u00bfqui\u00e9nes?; \u00bfqui\u00e9nes; qui\u00e9nes?<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PIKURO:<\/span> <\/strong>s.(zoo) samani; paca; especie de roedor<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PIKUWA:<\/span> <\/strong>s.(bot) especie de planta herb\u00e1cea de flores rosadas<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PIKWAYU:<\/span> <\/strong>s.(bot) cocotero<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PILA:<\/span> <\/strong>s. ca\u00f1o<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PILI:<\/span> <\/strong>s.(zoo) pato<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PILLA:<\/span> <\/strong>s.(tex) borla; borla para marcar las orejas de llamas (de lana roja); se\u00f1al de los carneros<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PILLAKA LLAWTU; PILLAKA LLAYTU:<\/span> <\/strong>s.(tex) diadema (llaytu) de dos colores, morado y negro tejidos en contra; diadema (llauto) de los incas, tejido de diversos colores<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PILLAPAS:<\/span> <\/strong>pron.indef. quienquiera; cualquiera<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PILLCHI:<\/span> <\/strong>s.(bot) \u00e1rbol que da una especie de calabaza; calabaza; calabac\u00edn grande<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PILLI-PILLI:<\/span> <\/strong>s.(bot)(1) achicoria<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PILLI-PILLI:<\/span> <\/strong>s.(bot)(2) diente de le\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PILLI-PILLI:<\/span> <\/strong>s.(bot)(3) especie de lobelia enana<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PILLKU:<\/span> <\/strong>s.(zoo) canario<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PILLKUSQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. dotado de cinta<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PILLKUY:<\/span> <\/strong>v.tr. dotar de cinta<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PILLPINTU:<\/span> <\/strong>s.(zoo) mariposa<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PILLU:<\/span> <\/strong>s.(tex) corona; guirnalda; rodete rollizo de lana o de aro de cedazo por llauto<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PILLUCHAY:<\/span> <\/strong>v.tr. coronar; colocar una guirnalda en la cabeza de alguien<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PILLURICHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. coronar; colocar una guirnalda en la cabeza de alguien; poner el rodete rollizo a otro<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PILLURIKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. coronarse; colocarse una guirnalda en la cabeza; ponerse el rodete rollizo en la cabeza<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PILLUY:<\/span> <\/strong>v.tr.(tex) hilar; torcer lana en hilo gordo con un palillo movido a derredor para hazer chusis o frazadas gordas o sogas<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PILUTA HAYT&#8217;AY:<\/span> <\/strong>s.(p.esp) futbol<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PILUTA; PELOTA:<\/span> <\/strong>s.(esp) pelota<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PIN?:<\/span> <\/strong>pron.int. \u00bfqui\u00e9n?; \u00bfqui\u00e9n es?<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PINCHI:<\/span> <\/strong>s. espacio<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PINCHI:<\/span> <\/strong>s.(fis) chispa; rayo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PINCHIKILLA:<\/span> <\/strong>s.(neo) electricidad; energ\u00eda el\u00e9ctrica<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PINCHINCHU:<\/span> <\/strong>s. ave; p\u00e1jaro<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PINCHINKURU:<\/span> <\/strong>s.(zoo) luci\u00e9rnaga; insecto negro brillante que adormece con su aguij\u00f3n a las ara\u00f1as para sustento de sus hijuelos<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PINKUYLLU:<\/span> <\/strong>s.(mus) pito de barro cocido; ocarina; flauta; instrumento con voz de mujer, de m\u00fasica alegre; pincuyllo; pifano<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PINSAY:<\/span> <\/strong>v.tr.(esp) pensar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PINTOQ:<\/span> <\/strong>s.(bot) ca\u00f1a brava; pinduc; pintoc; especie de planta gram\u00ednea grande de la costa (hasta 1300 m) y la Amazon\u00eda (hasta 1500 m) formando densos rodales (ca\u00f1abravales) en las riberas de los r\u00edos (usos principales: medicina &#8211; diur\u00e9tico (cocimiento de la ra\u00edz), anemia (infusi\u00f3n de hojas y tallos), asma (cocimiento de las hojas tiernas) -, construcci\u00f3n, cester\u00eda); especie de planta herb\u00e1cea de hasta 4 m de alto, tallos de ca\u00f1as gruesas y huecas, de 4 a 6 cm de di\u00e1metro. Hojas lineales de 1,5 a 2 m de longitud y de 5 a 6 cm de ancho, dispuestas en 2 filas. Inflorescencia pan\u00edcula grande y frondosa de hasta 1 m de largo, esp\u00edgulas de hasta 12 mm de largo, con grandes tricomas. Frutos estrechos y oblongos de aproximadamente 1 mm de longitud<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">P&#8217;INTUNA:<\/span> <\/strong>s.(tex) pa\u00f1ales; mortaja; sudario<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">P&#8217;INTUYKUKUY P&#8217;ACHATA:<\/span> <\/strong>v.tr. abrigarse con la ropa<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PI\u00d1AS:<\/span> <\/strong>s. tortura; c\u00e1rcel<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PI\u00d1AS:<\/span> <\/strong>s.adj. cautivo; prisionero; preso; prisionera; cautiva<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PI\u00d1AS:<\/span> <\/strong>s. desgracia; calamidad<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PI\u00d1I:<\/span> <\/strong>s. alhaja; joya; abalorio<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PIPU:<\/span> <\/strong>adj. espeso; denso<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PIPU:<\/span> <\/strong>s.(tex) tejido espeso o tupido<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PIPU P&#8217;ACHA:<\/span> <\/strong>s.(tex) ropa bien tupida; ropa espesa, bien tejida y apretada<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PIPUCHAY:<\/span> <\/strong>v.tr.(tex) espesar el tejido; compactar; espesar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">P&#8217;IPU-P&#8217;IPU AWASQA:<\/span> <\/strong>s.(tex) tela tupida<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PIQPA?:<\/span> <\/strong>pron.int. \u00bfc\u00fayo?; \u00bfc\u00faya?; \u00bfde qui\u00e9n?<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PIQPAN?; PIQPAM?:<\/span> <\/strong>pron.int. \u00bfc\u00fayo?; \u00bfc\u00faya?<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PIRA:<\/span> <\/strong>s.(bot)(esp) pera<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PIRASQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. listado con colores; rayado; jaspeado; salpicado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PIRAYKU?:<\/span> <\/strong>adv.int. \u00bfpor qui\u00e9n?<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PIRWA:<\/span> <\/strong>s. granero; dep\u00f3sito de productos agricolas construido con ca\u00f1ahuecas y barro; troje para guardar algarroba o ma\u00edz; almac\u00e9n; dep\u00f3sito; troje; ruma<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PIRWA:<\/span> <\/strong>s.(ast)(1) planeta J\u00fapiter; planeta j\u00fapiter; J\u00fapiter (planeta); j\u00fapiter<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PIRWAY:<\/span> <\/strong>v.tr. apilar; almacenar; hacinar; construir dep\u00f3sitos de productos o trojes; arrumar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">P&#8217;ISAQ:<\/span> <\/strong>s.(top) ciudad en el departamento del Qosqo, provincia de Kalka\/Calca (Per\u00fa); (esp.) Pisac<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">P&#8217;ISAQ:<\/span> <\/strong>s.(zoo) tinamu; perdiz; perdiz sudamericana; perdiz de la puna<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PISI:<\/span> <\/strong>adj. escaso; poco; insuficiente; corto; peque\u00f1o; escaso; menos; deficiente; m\u00ednimo; limitado; un poco; algo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PISI KAY:<\/span> <\/strong>s. insuficiencia; falto de fuerza; debilidad; escasez<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PISI P&#8217;ACHAYOQ:<\/span> <\/strong>s.p. que tiene vestidura corta<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PISI SONQO:<\/span> <\/strong>adj. persona bastante d\u00e9bil o sentimental; pusil\u00e1nime; cobarde; cobarde; t\u00edmido<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PISI WASKALLA:<\/span> <\/strong>s.(tex) soga corta<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PISICHAKAPUY:<\/span> <\/strong>v.tr. despreciar; desvalorar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PISICHASQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. perplejo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PISICHAY:<\/span> <\/strong>s. acortamiento; atajo; abreviaci\u00f3n; abreviatura; resumen<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PISICHAY:<\/span> <\/strong>v.tr.(1) acortar; disminuir; restar; apocar; desvalorar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PISICHAY:<\/span> <\/strong>v.tr.(2) reprender; criticar; censurar; menospreciar; despreciar; ultrajar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PISILLAM WASKA:<\/span> <\/strong>expr. son pocas las sogas<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PISIPACHAPI:<\/span> <\/strong>adv.t. en breve; dentro de poco; pronto<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PISIPASQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. retrasado; subdesarrollado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PISIPAY:<\/span> <\/strong>v.intr. cansarse; escasear; faltar; retrasarse; no alcanzar para todos; agotarse; desfallecer<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PISIPAYPI:<\/span> <\/strong>adj. retrasado; subdesarrollado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PISI-PISIMANTA; PISI PISIMANTA:<\/span> <\/strong>adv.m. de poco en poco<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PISIRI:<\/span> <\/strong>s. necesidad<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PISIRICHIKUY:<\/span> <\/strong>v.tr. necesitar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PISIY:<\/span> <\/strong>s. falta; carencia; escasez; carest\u00eda<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PISIY:<\/span> <\/strong>v.cop. faltar; escasear; no ser suficiente; estar ausente; escasear; faltar algo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PISIY:<\/span> <\/strong>v.intr. desminuir; acabarse; agotarse; calmarse; bajar en intensidad<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PISIY PISIY:<\/span> <\/strong>s. escasismo; poquisimo; reducidisimo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PISIY PISIY!:<\/span> <\/strong>interj. \u00a1T\u00f3malo tranquilo!<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PISIYACHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. disminuir; reducir; rebajar; descontar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PISIYAY:<\/span> <\/strong>v.intr.(1) disminuirse; reducirse; escasear; faltar; no alcanzar para todos; menguar; estar escaso; disminuir; mermar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PISIYAY:<\/span> <\/strong>v.intr.(2) empobrecer<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PISK&#8217;AY:<\/span> <\/strong>s.(bot) pisccay; especie de planta<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PISQA QOLLQA:<\/span> <\/strong>s.(ast) Cinco Almacenes: desde el Cord\u00f3n de Ori\u00e1n hasta las H\u00edades (proveniencia: Sonqo)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PISQA QOYLLUR:<\/span> <\/strong>s.(ast) Cinco Estrellas: H\u00edades (proveniencia: Misminay)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PISQA; PHISQA:<\/span> <\/strong>num.c. cinco; el n\u00famero 5<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PISQOSAPA:<\/span> <\/strong>adj.(k) hombre aventajado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">P&#8217;ISTU:<\/span> <\/strong>s. falda en redondo hecha de lana casera de color blanco natural o te\u00f1ida de color claro, tra\u00edda por mujeres en capas; abrigo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">P&#8217;ISTUKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. taparse; cubrirse; cobijarse; abrigarse; ponerse la manta y envolverse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">P&#8217;ISTUNA:<\/span> <\/strong>s. abrigo; tapado; cobija; cubierta; envolvedero; envoltura; pa\u00f1al exterior; manto<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">P&#8217;ISTUY:<\/span> <\/strong>v.tr. tapar; cubrir; cobijar; abrigar; envolver<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PISUNAY:<\/span> <\/strong>s.(bot) \u00e1rbol coral; pisonay<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PITA; P&#8217;ITA:<\/span> <\/strong>s.(tex) hilo delgado de hacer puntas; g\u00e9nero de cabuya delgada; cuerda y especialmente de la pita<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PITA?:<\/span> <\/strong>pron.int. \u00bfa qui\u00e9n?<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PITAHAYA:<\/span> <\/strong>s.(bot) pitajaya; especie de cactus; pitajaya (una especie de cactus de muchas ramas, sus frutos son dulces y gomosos)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">P&#8217;ITALLA:<\/span> <\/strong>adv.m. r\u00e1pido<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PITAN?:<\/span> <\/strong>pron.int. \u00bfa qui\u00e9n?<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PITAY:<\/span> <\/strong>v.tr.(gua) fumar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">P&#8217;ITAY:<\/span> <\/strong>v.mov. saltar; brincar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">P&#8217;ITI:<\/span> <\/strong>adj. arrancado; hebra o cuerda dividida<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">P&#8217;ITICHIY:<\/span> <\/strong>s. destete (romper el hilo) (se produce entre el a\u00f1o y medio y los dos a\u00f1os de edad)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">P&#8217;ITICHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. suspender (parar o detener); interrumpir<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">P&#8217;ITIKUTIY:<\/span> <\/strong>v.intr. agonizar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">P&#8217;ITI-P&#8217;ITI WASKA:<\/span> <\/strong>s.(tex) soga hecha pedazos<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">P&#8217;ITISQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. roto; arrancadora<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">P&#8217;ITIY:<\/span> <\/strong>v.tr.(1) cortar (un hilo, una cuerda, una soga); cortar; dividir; partir; trozar; arrancar; reventar; interrumpir; suspender; cosechar; recolectar; romper o arrancar una hebra<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PITU:<\/span> <\/strong>s. parejo; par; gemelos; yunta; pareja<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PITU CHANIYOQ:<\/span> <\/strong>adj. bivalente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PITU KUNDISYUNAL:<\/span> <\/strong>s.(neo)(p.esp) bicondicional<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PITUCHAKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. empalmar sus manos; juntar las manos<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PIWAN?:<\/span> <\/strong>pron.int. con qui\u00e9n?; \u00bfcon qui\u00e9n?<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PIWICHU:<\/span> <\/strong>s.(zoo) pihuicho; lorito peque\u00f1o muy vivaz<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PLATANU:<\/span> <\/strong>s.(bot)(esp) pl\u00e1tano; pl\u00e1tana; banano<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">POLLERA; PULLIRA:<\/span> <\/strong>s.(tex)(esp) pollera<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">P&#8217;OLQACHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. enga\u00f1ar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">POLQAY:<\/span> <\/strong>v.tr. evitar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">P&#8217;OLQAY:<\/span> <\/strong>v.tr. enojar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">P&#8217;OLQO:<\/span> <\/strong>s. zapatilla para beb\u00e9; zapatilla para ni\u00f1os; calcetines<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">P&#8217;ONQO:<\/span> <\/strong>s. depresi\u00f3n llena de agua; charco; estanque; pozo; remanso; represa<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">P&#8217;OQAY:<\/span> <\/strong>v.tr. estrujar; comprimir; apretar con los dedos un for\u00fanculo, grano de la piel, etc., para extraerle el tumor maligno<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">POQO:<\/span> <\/strong>adj. maduro; maduro; sazonado; acabado de fermentar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">POQOSQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. maduro; sazonado; acabado de fermentar; crecido; maduro (fruto)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">POQOY:<\/span> <\/strong>s. maduraci\u00f3n; saz\u00f3n de los cereales o de las frutas; fermentaci\u00f3n; fruto; semilla; maduraci\u00f3n de frutos<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">POQOY:<\/span> <\/strong>v.intr. madurar; fermentar; crecer (para plantas, vida vegetal); madurar; entrar en saz\u00f3n; fermentar; producir; llegar a la adultez; crecer (para plantas); dar fruto; desarrollar; madurar; fructificar; madurar los frutos<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">POQOY KILLA:<\/span> <\/strong>s.(mes) febrero<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">POQOY PACHA:<\/span> <\/strong>s. oto\u00f1o; verano<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">POQOY RAYMI KILLA; POQOYRAYMI:<\/span> <\/strong>s.(mes) diciembre<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">POQP&#8217;O:<\/span> <\/strong>s. burbuja; burbuja de aire; burbuja de energ\u00eda<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">POQTOY; PHOQTOY:<\/span> <\/strong>s. porci\u00f3n; pu\u00f1ado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PORO:<\/span> <\/strong>s. mate; vasija hecha del fruto de un tipo de calabaza<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PORO:<\/span> <\/strong>s.(bot) porongo (especie de planta de la familia de las calabazas cuyos frutos largos, una vez quitadas las semillas, sirven para guardar agua o cal); especie de calabaza; calabaza puru; calabaza<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">P&#8217;OSQO SIMI:<\/span> <\/strong>s.(med) boca amarga<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">P&#8217;OSQO; P&#8217;USQO:<\/span> <\/strong>s.(che) \u00e1cido<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">P&#8217;OSQO; P&#8217;USQO; PUCHQO:<\/span> <\/strong>adj. amargo; agrio; avinagrado; salado; \u00e1cido; acerbo; fermentado; acre; \u00e1spero<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">P&#8217;OSQOY:<\/span> <\/strong>v.intr. agriarse; descomponerse; malograr; podrirse una cosa; formar espuma; corromperse; acedarse; fermentar; podrir; avinagrarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PRUPINA:<\/span> <\/strong>s.(esp) propina<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-PU-:<\/span> <\/strong>suf.ve. [beneficial]; [maleficial]<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PUCHU:<\/span> <\/strong>s. sobra; resto; res\u00edduo; resta; residuo; colilla del cigarrillo; restos; sobras; \u00faltimos; fin; (CAJ:) tiz\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">P&#8217;UCHUKAY:<\/span> <\/strong>s. fin; final; agotamiento; extinci\u00f3n; extincci\u00f3n; muerte; \u00faltimo; \u00falitmo(s); t\u00e9rmino; remate; residuo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">P&#8217;UCHUKAY:<\/span> <\/strong>v.intr. terminar; acabarse; perecer<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">P&#8217;UCHUKAY:<\/span> <\/strong>v.tr. terminar; acabar; concluir; consumir; finalizar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">P&#8217;UCHUKAYPI:<\/span> <\/strong>adv.m. finalmente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PUCHUNRAQ:<\/span> <\/strong>s. exceso<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PUCHUQ:<\/span> <\/strong>s. sobra; res\u00edduo; resto; diferencia; residuo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PUCHUY:<\/span> <\/strong>v.intr. quedar; sobrar; restar; haber suficiente; exceder; sobrarse algo de alimento<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PUKA:<\/span> <\/strong>adj.(col) rojo; colorado; colorado; rojo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PUKA:<\/span> <\/strong>adj.(col) rojo; colorado; colorado; rojo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PUKA ALLPA:<\/span> <\/strong>s. suelo arcillioso rojo; terreno rojiso<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PUKA ITANA:<\/span> <\/strong>s.(bot) especie de planta herb\u00e1cea<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PUKA LLUYCHU:<\/span> <\/strong>s.(zoo) ciervo rojo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PUKA MULLU:<\/span> <\/strong>s.(zoo) coral<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PUKA PUKARA:<\/span> <\/strong>s.(top) lugar arqueol\u00f3gico cerca de la ciudad del Qosqo, fue un Centro administrativo y militar, se considera como un lugar de control del Camino Inca que accede al Qosqo; Puka Pukara (fortaleza roja)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PUKA UMI\u00d1A:<\/span> <\/strong>s. rub\u00ed<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PUKA WIRP&#8217;A:<\/span> <\/strong>s. labios rojos<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PUKALLPA:<\/span> <\/strong>s.(top) ciudad departamental en el Per\u00fa; (esp.) Pucallpa (tierra roja)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PUKAMAKASHKA:<\/span> <\/strong>s.(bot) especie de genciana de la sierra alta (janca)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PUKAPANTI:<\/span> <\/strong>adj. rosado; rosa<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PUKAPUNI:<\/span> <\/strong>adj. mas rojo; siempre rojo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PUKARA:<\/span> <\/strong>s. castillo; torre; fortaleza; altar de ofrendas; lugar de fortaleza (guerra); lugares sagrados; centros ceremoniales; recinto fortificado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PUKARA KAMAYOQ:<\/span> <\/strong>s.(mil) alcalde de fortaleza<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PUKARAYAY:<\/span> <\/strong>v.tr. fortificar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PUKAYAY:<\/span> <\/strong>v.intr. enrojecerse; ruborizarse; sonrojarse; enrojecer; ruborizarse; enrrojecer; avergonzar; tornarse rojo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PUKINA:<\/span> <\/strong>s.(tri) pueblo antiguo habitando en la zona del lago Titicaca, y su lengua extincta<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PUKLLA:<\/span> <\/strong>s. juego<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PUKLLACHIY TURUTA:<\/span> <\/strong>s.tr. lidiar toros (corrida de toros)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PUKLLAKUQ WAMRA:<\/span> <\/strong>s.(fam) ni\u00f1o de 5 a 9 a\u00f1os (sentido en el tiempo inka); ni\u00f1o que juega, serv\u00eda a sus padres y eran disciplinados, cuidaba a sus hermanos menores y ayudaba en tareas dom\u00e9sticas; ni\u00f1o(a) de 5 a 9 a\u00f1os (sentido en el tiempo inka); ni\u00f1o(a) que juega, serv\u00eda a sus padres y era disciplinado, cuidaba a sus hermanos menores y ayudaba en tareas dom\u00e9sticas<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PUKLLAKUQ WARMI WAMRA:<\/span> <\/strong>s.(fam) ni\u00f1a de 5 a 9 a\u00f1os (sentido en el tiempo inka); muchacha que anda jugando, serv\u00eda de paje, criaba a sus hermanos menores, ayudaba en quehaceres dom\u00e9sticos y en la elaboraci\u00f3n de chicha<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PUKLLANA:<\/span> <\/strong>s. juguete; juego<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PUKLLAP\u00c1YAY:<\/span> <\/strong>v.tr. incitar con chanzonetas y jugueteos; burlarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PUKLLAQ:<\/span> <\/strong>s.a. jugador; deportista<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PUKLLAY:<\/span> <\/strong>v.tr. jugar; recrearse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PUKLLAY:<\/span> <\/strong>s. juego; recreaci\u00f3n; deporte; carnaval; junta; confrontaci\u00f3n de poder<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PUKLLAY:<\/span> <\/strong>s.(tex) borla; se\u00f1al de los carneros<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PUKLLAY:<\/span> <\/strong>v.tr. jugar; recrearse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PUKPUKA:<\/span> <\/strong>s.(zoo) codorniz; ave semejante a la perdiz<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">P&#8217;UKRU:<\/span> <\/strong>adj. c\u00f3ncavo; hueco; hondo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">P&#8217;UKRU:<\/span> <\/strong>s.(geo) barranco; hondonada; hueco; hoyo; depresi\u00f3n del terreno; bache; baches<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">P&#8217;UKTU:<\/span> <\/strong>adj. c\u00f3ncavo; profundo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">P&#8217;UKTU:<\/span> <\/strong>s. canasta; cesto; cesta<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">P&#8217;UKTUCHA:<\/span> <\/strong>s. canasta; cesto<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">P&#8217;UKTUY:<\/span> <\/strong>v.tr. hacer una hondonada<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">P&#8217;UKU:<\/span> <\/strong>s. plato; taza; plato de barro; escudilla<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PUKUCHU:<\/span> <\/strong>s.(bot) camp\u00e1nula roja<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PUKUCHU:<\/span> <\/strong>s.(tex) bolsa para coca hecha del pellejo completo secado de un corderito de alpaca con orejas marcadas con una borla<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PUKYU:<\/span> <\/strong>s. manantial; fuente; vertiente; pozo; estanque; manante<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PULLA-PULLA:<\/span> <\/strong>s.(bot) especie de planta anual<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PULLAQCHA:<\/span> <\/strong>s.(tex) borla de honda<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PULLU AP&#8217;A:<\/span> <\/strong>s.(tex) frazada peluda<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PULLU-PULLU LLIPIYAQ P&#8217;ACHA:<\/span> <\/strong>s.(tex) terciopelo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PULLU-PULLU P&#8217;ACHA:<\/span> <\/strong>s.(tex) peluda ropa<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PULLU-PULLUYOQ:<\/span> <\/strong>s.(tex) peluda ropa<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PULLUPUNTU:<\/span> <\/strong>s.(bot) yarina; palma de marfil<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PULLURKI; PILLURKI:<\/span> <\/strong>s.(ana) pesta\u00f1as; pesta\u00f1a<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PULLUSAPA:<\/span> <\/strong>adj. peludo; velloso<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PULLUSAPA P&#8217;ACHA:<\/span> <\/strong>s.(tex) frisa; felpa<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PULLUY:<\/span> <\/strong>v.tr. ponerle la borla por se\u00f1al; adornar con borlas<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PULMUN:<\/span> <\/strong>s.(med)(esp) pulm\u00f3n, hombros y parte superior del cuerpo, y s\u00edntomas en esa \u00e1rea del cuerpo (dolor del hombro como consecuencia del trabajo o, a veces, dolores de respiraci\u00f3n, sofocaci\u00f3n)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PULQANQA:<\/span> <\/strong>s.(mil) adarga; adarga de cuero cubierta de plumas de colores; escudo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PULQANQAKUNA:<\/span> <\/strong>s.(mil) armas defensivas<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">P&#8217;ULTIY:<\/span> <\/strong>v.mov. chapuzar; sumergirse; zambullir<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">P&#8217;ULTIY:<\/span> <\/strong>v.tr. sumergir; zambullir; chapuzar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PUMA:<\/span> <\/strong>s.(zoo)(1) le\u00f3n americano; puma; tigre; mam\u00edfero carnicero que vive en la selva amaz\u00f3nica<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PUMACHU:<\/span> <\/strong>s.(bot) especie gram\u00ednea de la puna<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PUMACHUKU:<\/span> <\/strong>s.(bot) lloque; especie de arbol<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PUMAP RURUN:<\/span> <\/strong>s.(bot) fruto del cactus<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PUNA:<\/span> <\/strong>s.(geo) puna; tierra alta y fr\u00eda; nivel de altitud en los Andes desde 4000 a 5000 m; sierra; altiplano<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PUNA AYLLU:<\/span> <\/strong>s.(top) comunidad superior; comunidad orientada a la puna<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PUNA ICHHU:<\/span> <\/strong>s.(bot) paja de la puna<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">P&#8217;UNCHAWQELLQA:<\/span> <\/strong>s.(neo) peri\u00f3dico diario<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">P&#8217;UNCHAY; P&#8217;UNCHAW:<\/span> <\/strong>s. d\u00eda; d\u00eda solar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-PUNI:<\/span> <\/strong>suf.am. siguramente; en cada caso<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PUNKI:<\/span> <\/strong>s.(med) edema; hinchaz\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PUNKICHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. hacer hinchar; henchir<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PUNKILLIKUY:<\/span> <\/strong>s.(med) hidropes\u00eda; edema<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PUNKISQA:<\/span> <\/strong>adj. hinchado; inflamado; henchido<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PUNKIY:<\/span> <\/strong>v.intr. hincharse; inflamarse; abultarse; reventar (granos); inflar; entumecer; hinchar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PUNKU:<\/span> <\/strong>s. puerta; entrada; acceso; portal; salida; portada<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PUNKU:<\/span> <\/strong>s.(geo) estrechura del r\u00edo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PUNKU CHAKA:<\/span> <\/strong>s. umbral; dintel<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PUNKU KAMAYOQ:<\/span> <\/strong>s. portero<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PUNKUTA WISQ&#8217;AY:<\/span> <\/strong>expr. cierra la puerta<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PUNU:<\/span> <\/strong>s.(top) ciudad departamental en Per\u00fa; (esp.) Puno<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">P&#8217;U\u00d1U:<\/span> <\/strong>expr. vasija de barro; c\u00e1ntaro<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PU\u00d1UCHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. adormecer; hacer dormir; acostar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PU\u00d1UKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. dormirse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PU\u00d1UNA:<\/span> <\/strong>s. cama; lecho; frazada; yacija; catre<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PU\u00d1UNA WASI:<\/span> <\/strong>s. dormitorio<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PU\u00d1UNA WASIMAN HAYKUY:<\/span> <\/strong>expr. entrar al dormitorio<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PU\u00d1UNAYAY:<\/span> <\/strong>v.intr. dormitar; tener sue\u00f1o; adormecerse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PU\u00d1UPAKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. dormir en casa ajena; pernoctar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PU\u00d1UQLLARAQ:<\/span> <\/strong>s.(fam) beb\u00e9 que todav\u00eda pasa durmiendo la mayor parte de tiempo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PU\u00d1URQOY:<\/span> <\/strong>s. siesta<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PU\u00d1UY:<\/span> <\/strong>v.intr. dormir; fornicar; acostarse; pernoctar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PU\u00d1UY AYSAY:<\/span> <\/strong>v.tr. adormitar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PU\u00d1UY SIKI P&#8217;AS\u00d1A:<\/span> <\/strong>adj.(k) chola dormilona<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PUPA:<\/span> <\/strong>s.(bot) especie de planta par\u00e1sita trepadora; pupa (planta par\u00e1sita que crece sobre otros \u00e1rboles. De hojas menudas, flores anaranjadas, frutos de c\u00e1scara roja, de semilla cubierta de sustancia gomosa y blanca. El p\u00e1jaro que lo come lleva esa semilla pegajosa a otros \u00e1rboles donde se limpia el pico)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PUPU:<\/span> <\/strong>s.(ana) ombligo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PUPU; PUPUTI:<\/span> <\/strong>s.(ana) ombligo; cord\u00f3n umbilical<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PUPUTI:<\/span> <\/strong>s.(ana) ombligo; cord\u00f3n umbilical<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-PURA:<\/span> <\/strong>suf.no. en medio de; entre<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PURA KILLA:<\/span> <\/strong>s.(ast) luna llena; plenilunio<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PURAPURA:<\/span> <\/strong>s.(mil) pectoral de metal; plancha grande; adorno de guerra en el pecho; guardapechos<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PURICHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. conducir; manejar; hacer andar; hacer caminar; tener; dejar andar; conducir (llevar objetos)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PURIKUQ:<\/span> <\/strong>s.a. vagabundo; vago; pasajero<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PURIKUY:<\/span> <\/strong>v.mov. ir; caminarse; pasear<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PURINAUNANCHAQ:<\/span> <\/strong>s.(neo) sem\u00e1foro<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PURINKICHU:<\/span> <\/strong>s. anadariego; pasandero; vagabundo; turista; andariego; mostrenco; trotamundo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PURIQ:<\/span> <\/strong>adj. consecutivo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PURIQ:<\/span> <\/strong>s.a. transe\u00fante; caminante; peat\u00f3n; viajero<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PURIQ UMA:<\/span> <\/strong>s.(mit) cabeza voladora (cabeza andante de una persona durmiente, especialmente cuando el\/ella ha faltado a una regla)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PURIRIY:<\/span> <\/strong>s. direcci\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PURIRIY:<\/span> <\/strong>v.mov. ponerse en camino; irse; partir; emprender viaje; empezar a caminar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PURISUNCHIS:<\/span> <\/strong>expr. \u00a1vamos a caminar!<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PURIY:<\/span> <\/strong>s. conducta; flujo; locomoci\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PURIY:<\/span> <\/strong>v.mov. andar; caminar; transitar; vagar; vagabundear; peregrinar; deambular; ir; viajar; ir de cacer\u00eda; dar pasos; ir; caminar; andar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">P&#8217;URU:<\/span> <\/strong>adj. hueco<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">P&#8217;URU:<\/span> <\/strong>s. globo; bombilla<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">P&#8217;URU; PURU:<\/span> <\/strong>s.(ana) vejiga<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PURUN:<\/span> <\/strong>adj. silvestre; salvaje; erial; est\u00e9ril; des\u00e9rtico; improductivo; montar\u00e1s; despoblado; \u00e1rido; inculto<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PURUN:<\/span> <\/strong>s. campo; yermo; campo no cultivado; chacra no cultivada; tierra virgen; tierra sin uso; llanura abandonada; p\u00e1ramo; desierto; erial<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PURUN LLAQTA:<\/span> <\/strong>s. pueblo abandonado; pueblo desierto<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PURUN QORA:<\/span> <\/strong>s. adolescente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PURUN QOWI:<\/span> <\/strong>s.(zoo) poronccoe; cuy silvestre<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PURUN RUNA:<\/span> <\/strong>s. salvaje<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">P&#8217;URU\u00d1A; PORO\u00d1A; PURU\u00d1A:<\/span> <\/strong>s. jofaina grande de loza; bandeja de barro; palangana; barre\u00f1o<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PURU-PURU:<\/span> <\/strong>s.(bot) especie de arbusto; membrillo; especie de planta medicinal<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">P&#8217;URURAWQA:<\/span> <\/strong>s.(mil) balas de piedra que sueltan de encima del castillo para defenderlo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PURUS:<\/span> <\/strong>s.(bot) purush; tumbo; variedad de granadilla; purush (planta enredadera de frutos dulces y \u00e1cidos); porocso<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PURUTU; POROTO:<\/span> <\/strong>s.(bot) frijol; frejol; poroto; planta papilon\u00e1cea de semilla comestible; poroto (\u00e1rbol de la zona yunga, de flores rojas, vainas grandes que contienen frutos de c\u00e1scara marr\u00f3n. Es la casta\u00f1a peruana); fr\u00e9jol; frejol nativo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PUSAQ:<\/span> <\/strong>num.c. ocho; el n\u00famero 8<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PUSAQ:<\/span> <\/strong>s.a. conductor; acompa\u00f1ador; gu\u00eda; jefe; autoridad; el que conduce; el que gobierna, instruye, orienta; l\u00edder; dirigente; presidente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PUSAQ CHUNKA:<\/span> <\/strong>num.c. ochenta<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PUSAQ \u00d1EQEN:<\/span> <\/strong>num.o. octavo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PUSAQ PACHAK:<\/span> <\/strong>num.c. ochocientos<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PUSAQ URA:<\/span> <\/strong>adv.t. las ocho<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PUSAY:<\/span> <\/strong>v.tr. llevar a una o varias personas; llevar animales; conducir; transportar personas o animales vivos; traer (personas o animales); conducir a personas; guiar; dirigir; gobernar; conducir de ida; (se refiere exclusivamente a personas o animales); acompa\u00f1ar; guiar; conducir (personas); llevar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PUSKA; PHUSKA:<\/span> <\/strong>s.(tex)(1) huso; rueca; instrumento que consta de un peque\u00f1o disco, atravesado por un delgado y largo eje de madera, se lo utiliza para hilar; hilado; rueca; huso para hilar; rueca de mano; hilador para mujer<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PUSKAY; PHUSKAY:<\/span> <\/strong>v.tr. hilar; hilear<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">P&#8217;USTI:<\/span> <\/strong>s.(zoo) cueche real; una especie de ave<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PUSU Q&#8217;ELLU:<\/span> <\/strong>s.(bot) begonia; especie de planta herb\u00e1cea<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PUTAQLLANKU:<\/span> <\/strong>s.(bot) especie de hierba enredadera<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">P&#8217;UTI:<\/span> <\/strong>s. llave; cerradura; candado; cofre; peque\u00f1o cofre formado de una calabaza<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PUTIKUY:<\/span> <\/strong>s.(med) preocupaci\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">P&#8217;UTISQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. triste; angustiado (a); angustiado; afligido<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PUTU:<\/span> <\/strong>s. cuchar\u00f3n; poto; cojudito (norte peruano); vasija redonda fruto de la planta del mismo nombre (se usa como copa o envase para guardar algo); mate a manera de vaso<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PUTU:<\/span> <\/strong>s.(zoo.ana) vello de p\u00e1jaro<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PUTUKA:<\/span> <\/strong>s.(mus) timbal; bombo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PUTUKUSI:<\/span> <\/strong>s.(top) nombre de un cerro femenino a la entrada a las ruinas de Machu Pijchu; su nombre significa \u00abalegr\u00eda floreciente\u00bb<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PUTUKUY:<\/span> <\/strong>s. cuchar\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PUTUN:<\/span> <\/strong>adj. hediondo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PUTUN:<\/span> <\/strong>adj. maloliente; hediondo; apestoso<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PUTUNA:<\/span> <\/strong>s. cuchar\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PUTUSI:<\/span> <\/strong>s.(top) ciudad en Bolivia, antes la capital colonial de Am\u00e9rica Espa\u00f1ola (escritura ajustada a la pronunciaci\u00f3n espa\u00f1ola); (esp.) Potos\u00ed<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PUTUTU:<\/span> <\/strong>s.(mus) cuerno (trompeta); trompeta de concha de caracol, de cuerno de vaca o de madera; trompeta fabricada de cierta concha marina; trompeta de cuerno; corneta de caracol; bocina; trompeta<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PUTUTU:<\/span> <\/strong>s.(zoo) concha de una especie de caracol marino<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PUYA:<\/span> <\/strong>s.(bot) el \u00fanico \u00e1rbol de la puna<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PUYLLU:<\/span> <\/strong>s.(tex) borla; se\u00f1al de los carneros<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PUYLLUCHAY:<\/span> <\/strong>v.tr. hacer la borla<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PUYLLULLICHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. poner la borla<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">P&#8217;UY\u00d1U:<\/span> <\/strong>s. vasija; c\u00e1ntaro hecho de cer\u00e1mica; c\u00e1ntaro; vasija de barro; jarro; porongo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">P&#8217;UYONQO; P&#8217;UYUNQO:<\/span> <\/strong>s. estanque; remanso; represa<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">PUYTU:<\/span> <\/strong>s. rotonda; especie de anfora de arcilla; \u00e1nfora; c\u00e1ntaro; sepulcro; cueva calabozo; greca<\/li>\n<\/ul>\n\n<script async=\"\" src=\"https:\/\/pagead2.googlesyndication.com\/pagead\/js\/adsbygoogle.js\"><\/script>\n<ins class=\"adsbygoogle\" style=\"display:block\" data-ad-format=\"autorelaxed\" data-ad-client=\"ca-pub-1730987954818825\" data-ad-slot=\"8481025056\"><\/ins>\n<script>\n     (adsbygoogle = window.adsbygoogle || []).push({});\n<\/script>\n\n<h2><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Letra_Q_QH_y_Q\"><\/span>Letra Q, QH y Q&#8217;<span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h2>\n<p>Ten en cuenta que las consonantes aspiradas (Chh, Kh, Th, Qh), reforzadas (Ch&#8217;, K&#8217;, T&#8217;) y glotalizadas (Q&#8217;) son tipicas del quechua qollao (Cusco, Puno, Arequipa y Bolivia principalmente), pero no se encuentran en muchas otras variedades, por ejemplo en el quechua chanka ayacuchano.<\/p>\n\n<ul class=\"dicc-qu-esp\">\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q:<\/span> <\/strong>fon. (fonema conson\u00e1ntico oclusivo, post-velar, simple, sordo); (consonante oclusiva post-velar simple); (consonante oclusiva postvelar sorda); \/q\/ consonante oclusiva postvelar simple, que no tiene su sonido equivalente en castellano e ingl\u00e9s, pero s\u00ed en aimara y quechua, este sonido oclusivo particular del quechua ocurre en la posici\u00f3n inicial y se fricativiza cuando ocurre en posici\u00f3n final de una s\u00edlaba o palabra en muchas variantes regionales como en Bolivia<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;:<\/span> <\/strong>fon. (fonema conson\u00e1ntico oclusivo, post-velar, glotalizado, sordo); (consonante oclusiva postvelar glotalizada sorda); \/q&#8217;\/ consonante oclusiva postvelar glotalizada<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-Q:<\/span> <\/strong>suf.ve. [actor]; -or; [el agente del fen\u00f3meno]<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-Q HAMUY:<\/span> <\/strong>expr. venir para &#8230;-r<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-Q RIY:<\/span> <\/strong>expr.(1) ir a &#8230;-r; ir para &#8230;-r; [prop\u00f3sito]<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-QA:<\/span> <\/strong>suf.am. [t\u00f3pico]; [informaci\u00f3n ya conocida]; la; el; lo; pero; pues; entonces<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QACHA:<\/span> <\/strong>s. fruta seca<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;ACHACHACHAY:<\/span> <\/strong>v.tr. crujir; chisporrotear<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;ACHAN:<\/span> <\/strong>s.(bot) pepino<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QACHIN:<\/span> <\/strong>s.(top) una comunidad quechua en el departamento del Qosqo (provincia de Kalka\/Calca, Per\u00fa); (esp.) Ccach\u00edn<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QACHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. remover cereales; esparcir; ir removiendo cereales con un palillo; remover con un palillo un cereal para que se tueste<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;ACHU:<\/span> <\/strong>s.(agr) pasto; hierba alimenticia para los animales; forraje; hierba forrajera<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;ACHU:<\/span> <\/strong>s.(bot) hierba<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;ACHUY:<\/span> <\/strong>v.tr. cortar pasto verde; segar forraje<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QAKA:<\/span> <\/strong>s. t\u00edo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;ALA:<\/span> <\/strong>adj.(1) desnudo; pelado; pelado; descubierto; rapado; desvestido<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;ALA:<\/span> <\/strong>adj.(2) absolutamente todo; entero; total; completo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;ALA CHAKI:<\/span> <\/strong>adj. descalzo; sin zapato; que anda sin zapatos; nud\u00edpedo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;ALACHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. desnudar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;ALAY:<\/span> <\/strong>v.intr. desnudarse; desvestir; pelar; desnudar; desvestirse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QALLA:<\/span> <\/strong>s. rueda; volante; disco; pieza circular; adoqu\u00edn (circular); rebanada; tajada<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QALLARIQ:<\/span> <\/strong>adj. el que empieza; iniciador; principiante<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QALLARIQMACHU:<\/span> <\/strong>s. cabeza de linaje; maestro; cepa del linaje<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QALLARISQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. empezado; comenzado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QALLARIY:<\/span> <\/strong>v.tr. comenzar; empezar; principiar; dar principio; iniciar; empezar; principiar; emprender; estrenar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QALLARIY SIMI:<\/span> <\/strong>s. introducci\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QALLARIYNIN:<\/span> <\/strong>s.pr. inicio; inicio; introducci\u00f3n; principio<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;ALLAY:<\/span> <\/strong>v.tr. cortar; cortar en pedazos; rebanar; tajar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QALLMAN SIMI:<\/span> <\/strong>adj. sencillo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;ALLPAKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. arremangarse; remangarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QALLU:<\/span> <\/strong>s.(ana) lengua; lengua; \u00f3rgano del aparato del gusto<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;ALLU:<\/span> <\/strong>s. secci\u00f3n; salsa; tajada; rebanada<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QALLU TAKA:<\/span> <\/strong>s.(zoo) babosa; limaz<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QAM:<\/span> <\/strong>pron.pers. usted<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QAMA:<\/span> <\/strong>adj.(1) cort\u00e9s; adulador<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QAMCHU:<\/span> <\/strong>s.(his) buf\u00f3n; payaso; truh\u00e1n que viv\u00eda al lado del propio Inca para hacer re\u00edr y decir gracias<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QAMKUNA:<\/span> <\/strong>pron.pers. ustedes (de respeto)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QAMPAQPAS!:<\/span> <\/strong>expr. \u00a1Asimismo!; \u00a1Igualmente!<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QAMPAS HINALLATAQ!:<\/span> <\/strong>expr. \u00a1Asimismo!; \u00a1Igualmente!<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QAN:<\/span> <\/strong>pron.pers. t\u00fa; vos; usted; usted o t\u00fa; tu<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QAN LLULLAYPAS \u00d1OQAN ARI AMATAQ:<\/span> <\/strong>s.a. Di tu mentira si quieres, empero yo no<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QANCHI:<\/span> <\/strong>s.(top)(?) pueblo antiguo y provincia en el departamento del Qosqo (Per\u00fa); (esp.) Canchis<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QANCHIS:<\/span> <\/strong>num.c. siete; el n\u00famero 7<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QANCHIS \u00d1AWI:<\/span> <\/strong>s.(spi) Los siete niveles del camino sagrado de los Inkas<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QANCHIS \u00d1EQEN:<\/span> <\/strong>num.o. s\u00e9ptimo; siete<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QANKUNA:<\/span> <\/strong>pron.pers. vosotros; vosotras; ustedes<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QANKUNAQ:<\/span> <\/strong>pron.pos. vuestro; vuestra<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QAN\u00d1ATAQ:<\/span> <\/strong>expr. y ahora tu<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QANPA:<\/span> <\/strong>pron.pos. tuyo; tuya; tu<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QANRI:<\/span> <\/strong>expr. y tu?<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QANTU; Q&#8217;ANTU; QANTUTA:<\/span> <\/strong>s.(bot) c\u00e1ntua; un arbusto de flores rojas o amarillas; flor sagrada de los incas; declarada flor nacional boliviana; cantuta (planta de la puna, de flores rojas, remedio para el mal viento. Flor her\u00e1ldica del Per\u00fa); cantuta; cantu (especie de planta, una illa de la oca)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QANTUTA:<\/span> <\/strong>s.(bot) c\u00e1ntua; un arbusto de flores rojas o amarillas; flor sagrada de los incas; declarada flor nacional boliviana<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QA\u00d1IWA:<\/span> <\/strong>s.(bot) ca\u00f1ahua; un cereal de las quenopodi\u00e1ceas<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;A\u00d1UY:<\/span> <\/strong>v.tr. desmenuzar; desmigajar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;APACHI:<\/span> <\/strong>s. incienso; perfume; aroma<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QAPARIQ:<\/span> <\/strong>s.(gra) interjecci\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QAPARIY:<\/span> <\/strong>s. grito; alarido; bramido<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QAPARIY:<\/span> <\/strong>v.dic. gritar; vocear; vociferar; bramar; llamar; ladrar; cantar (p\u00e1jaro); gritar; llamar a voces; gritar sin palabras<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;APAY:<\/span> <\/strong>s. olor; aroma; olor; fragrancia; fragancia; sabor; perfume<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;APAY:<\/span> <\/strong>v.tr. oler (a algo); olorizar; exhalar olor; exhalar olor agradable; tener fragancia<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;APCHI:<\/span> <\/strong>adj. gentilhombre polido y entonado; pulido<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;API Q&#8217;API:<\/span> <\/strong>s. terreno \u00e1spero; regi\u00f3n desigual; amasamiento<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;APINAKUY:<\/span> <\/strong>v.recip. darse las manos; manosearse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;APIY:<\/span> <\/strong>v.tr. estrechar con la mano; apretar con la mano; dar la mano; estrujar; orde\u00f1ar; exprimir; apretar; sobar; manosear; secar (exprimir); amasar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QAPYA:<\/span> <\/strong>adj. suave<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QAQA:<\/span> <\/strong>adj. duro; s\u00f3lido<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QAQA:<\/span> <\/strong>s.(geo) roca; pe\u00f1a; paso; abra; abismo; quebrada; cerro; precipicio; pe\u00f1asco; barranco; abismo; roca grande<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QAQA QAQA:<\/span> <\/strong>s. roquedad; pe\u00f1asco; roquedal; pe\u00f1ascal<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;AQALO:<\/span> <\/strong>adj. hijo natural<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QAQAPANA:<\/span> <\/strong>s. abismo; despe\u00f1adero; precipicio; barranco<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QAQAPAY:<\/span> <\/strong>v.tr. despe\u00f1ar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QAQAQAQAN:<\/span> <\/strong>s.(onom) trueno<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;AQCHA:<\/span> <\/strong>s. honor<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;AQCHA:<\/span> <\/strong>s.(mus) tipo de baile de carnaval<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;AQCHA WARAQ&#8217;A:<\/span> <\/strong>s.(mus) honda de baile<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;AQCHA; K&#8217;AKCHA:<\/span> <\/strong>s.(met) trueno<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;AQCHAKUY:<\/span> <\/strong>s. terror; horror<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;AQCHAY:<\/span> <\/strong>s. terror; pavor<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;AQCHAY:<\/span> <\/strong>v.tr. dar de latigazos; desjarretar; debilitar; reprender; atemorizar; aterrorizar; espantar; horrorizar; impresionar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QAQE:<\/span> <\/strong>s.(zoo) bandurria; especie de ave de vientro negro y de cabeza y cuello ocr\u00e1ceo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QAQLLI:<\/span> <\/strong>s.(ana) cara; vista; mejilla; carrillo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;AQ\u00d1USQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. arrugado; chafado; abollado; aplastado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;AQ\u00d1UY:<\/span> <\/strong>v.intr. chafarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;AQ\u00d1UY:<\/span> <\/strong>v.tr. arrugar; chafar; aplastar; presionar; abollar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;AQRIY:<\/span> <\/strong>v.intr. heder; oler mal<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QAQTI:<\/span> <\/strong>adj. amargo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QARA:<\/span> <\/strong>s.(ana) cuero; piel; pellejo; c\u00e1scara; corteza; c\u00e1scara y envoltura; descubierto; pelado; cutis<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;ARA:<\/span> <\/strong>adj. desnudo; calvo; pelado; sin vestido; descubierto; sin pelos; destapado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QARA LLIP&#8217;IYAQ P&#8217;ACHA:<\/span> <\/strong>s.(tex) raso<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;ARA UMA:<\/span> <\/strong>adj. calvo; cabeza descubierta, sin sombrero<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QARA WASKA:<\/span> <\/strong>s.(tex) soga de cuero<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QARACHA:<\/span> <\/strong>s.(med) sarna; ti\u00f1a; costra; ro\u00f1a; enfermedad del ganado lanar; postilla<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;ARACHUPA:<\/span> <\/strong>s.(zoo)(1) raposa; vulpeja; zarig\u00fceya; tipo de zorrino; muca; didelfo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;ARACHUPA:<\/span> <\/strong>s.(zoo)(2) armadillo; carachupa<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QARALLAMA:<\/span> <\/strong>s.(tex) raso<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QARAPATI:<\/span> <\/strong>s.(med) caspa<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QARATI:<\/span> <\/strong>s. caspa<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QARATU:<\/span> <\/strong>s.(bot) \u00e1rbol aborigen de hojas largas<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QARAY:<\/span> <\/strong>s. madrugada; tiempo de trabajo antes del desayuno, especialmente durante la cosecha de habas en mayo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QARAY:<\/span> <\/strong>v.tr. distribuir; repartir; hacer plato; dar de comer; dar; regalar; servir; servir comida de la olla; dar de comer a los animales; servir los alimentos; alimentar; dar de comer; servir comida; dar de comer a; servir (comida); ofrendar; ofrecer; dar; regalar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QARAYAPUY:<\/span> <\/strong>v.intr. nacer el pellejo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QARAYWA; QALAYWA:<\/span> <\/strong>s.(zoo) lagarto; lagartija<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QARI WILLKA; K&#8217;ARI WILLKA:<\/span> <\/strong>s. nieto<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QARI; QHARI:<\/span> <\/strong>adj. macho; masculino<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QARI; QHARI:<\/span> <\/strong>s.(fam) hombre; var\u00f3n; persona; macho; varon; marido<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QARI; QHARI:<\/span> <\/strong>adj. viril; macho; masculino; valiente; animoso; var\u00f3n; esforzado; robusto; fuerte; viril; denodado; en\u00e9rgico; varonil<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QARMIN; QHARMIN:<\/span> <\/strong>s.(ana) om\u00f3plato; esc\u00e1pula; paletilla<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QARPANA:<\/span> <\/strong>s. regadera; regadora<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QARPASQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. regado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QARPAY:<\/span> <\/strong>s. ba\u00f1o ritual<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QARPAY:<\/span> <\/strong>v.tr. regar; irrigar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QARQOY:<\/span> <\/strong>v.tr. echar; echar afuera; quitar; despedir; arrear; arrojar; expulsar; desterrar; botar; expulsar; despedir; arrojar; sacar el ganado al campo; excluir; echar o sacar fuera; votar; ahuyentar; botar a los animales; separar; despedir del empleo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;ARU:<\/span> <\/strong>s. b\u00e1rbaro; pr\u00f3digo; discipador; malgastador<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;ARUY:<\/span> <\/strong>v.tr. devastar; asolar; romper (utensilios); malgastar; derrochar; acabar con traici\u00f3n; prodigar gastar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QARWA:<\/span> <\/strong>adj.(col) color dorado; amarillo; amarillo p\u00e1lido<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QARWA:<\/span> <\/strong>s.(zoo)(1) gusano de hojas; larva de cole\u00f3ptero<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QARWAY:<\/span> <\/strong>s. invierno<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QASA:<\/span> <\/strong>adj. fr\u00edo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QASA:<\/span> <\/strong>s.(met)(2) escarcha<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;ASA:<\/span> <\/strong>s. abra; mella; muesca; helada; mella; desportilladura; hueco; ventana; portillo; ranura<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QASA PHUYU:<\/span> <\/strong>s.(ast) nube mayor y menor de Magallanes<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QASA; QHASA:<\/span> <\/strong>s.(met)(1) helada; hielo; fr\u00edo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QASAMARKA:<\/span> <\/strong>s.(top) ciudad departamental en Per\u00fa; (esp.) Cajamarca (tierra fr\u00eda &#8211; cf. Kashamarka, tierra de espinas), (hist.) Caxamarca, Caxamalca [x=sh]<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;ASANA UNKU:<\/span> <\/strong>s.(tex) camiseta ajedrezada de cumbi<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QASAY:<\/span> <\/strong>v.impers.(met)(1) helar; congelar; helear; caer escarcha; caer la helada<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;ASAY:<\/span> <\/strong>v.tr.(1) mellar; desportillar un objeto; hacer mella; ranurar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QASI:<\/span> <\/strong>adj. quieto; ocioso; inactivo; libre; pac\u00edfico; tranquilo; vano; en vano; envano; ordinario; desocupado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QASI KAY:<\/span> <\/strong>s. paz; quietud; sosiego; inmovilidad; tranquilidad<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QASI WAYTA:<\/span> <\/strong>s.(tex) tejido liso<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QASICHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. sosegar; desocupar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QASIMANTA:<\/span> <\/strong>adv.m. en vano; vano; in\u00fatil; vanamente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QASIRUNA:<\/span> <\/strong>adj.pers. perezoso (personas); sin ocupaci\u00f3n; hombre ocioso, sin oficio<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QASIY:<\/span> <\/strong>v.intr. estar desocupado; tranquilizarse; desocuparse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;ASPAY:<\/span> <\/strong>v.tr. chamuscar; asar; chamuscar; soazar; chamuscar el pelo; quemar (chamuscar)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QATA:<\/span> <\/strong>s. cubierta; manta; frazada; cobija; colcha; abrigo; s\u00e1bana; cobertor; cu\u00f1ado; manto<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QATA:<\/span> <\/strong>s.(arc) techo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;ATA:<\/span> <\/strong>adj. turbio<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QATAKUNA:<\/span> <\/strong>s.(tex) cobija; ropa; cobija de la cama; frazadas; mantas; colcha<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QATAKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. taparse; cubrirse; cobijarse; abrigarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QATAN SUMAQCHA!:<\/span> <\/strong>expr. el techo se ve bien<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QATANA:<\/span> <\/strong>s. cubierta; abrigo; cobija; cama; frazada<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QATARIY:<\/span> <\/strong>v.tr. insistir en; impeler<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QATASQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. cubierto; tapado; abrigado y techado; abrigado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QATAY:<\/span> <\/strong>v.tr. cubrir; tapar; abrigar; cobijar; techar; poner el techo; cobijarse; cubrirse; cubrir con cobija, manta; cubrir con manta o con techo; defender<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QATAYKUKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. cobijarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QATAYKUY:<\/span> <\/strong>v.tr. recobrir; cobrir de nuevo; cobijar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QATAYMASI:<\/span> <\/strong>adj. concu\u00f1ado; concu\u00f1ada<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QATI QATILLA:<\/span> <\/strong>adv.m. uno despu\u00e9s del otro; hilera; en serie<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QATICHIKUY:<\/span> <\/strong>v.tr. imitar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QATICHIY:<\/span> <\/strong>v.tr.(ass) imitar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QATIKACHAY:<\/span> <\/strong>v.tr. perseguir; acosar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QATIPAYAY:<\/span> <\/strong>v.tr. perseguir; acosar; seguir mucho a uno<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QATIQ:<\/span> <\/strong>s.(ass) efecto; continuaci\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QATIQ; QATEQ:<\/span> <\/strong>adj. consecutivo; pr\u00f3ximo; siguiente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QATIQNIN:<\/span> <\/strong>adj. consecutivo; siguiente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QATIQNIN:<\/span> <\/strong>s.pr.(mat) consecuente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QATIRIY:<\/span> <\/strong>v.tr. obligar; forzar; seguir; arrear; instar; acosar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QATIY:<\/span> <\/strong>s.(ass) jerarqu\u00eda; tiempo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QATIY:<\/span> <\/strong>v.tr. seguir; perseguir; arrear; ahuyentar; llevar; conducir; continuar; suceder en orden; ir detr\u00e1s de uno; conducir ganado; apremiar; proseguir<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QATIYKACHAKUY:<\/span> <\/strong>s. persecuci\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QATIYKACHAY:<\/span> <\/strong>v.tr. perseguir<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;AWA:<\/span> <\/strong>s. bosta; bo\u00f1iga; esti\u00e9rcol<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QAWI:<\/span> <\/strong>adj. asoleado; pasado al sol; deshidratado; rugoso<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;AW-Q&#8217;AW:<\/span> <\/strong>s.(med) borborismo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QAYA-QAYA:<\/span> <\/strong>s.(bot) yerba mora<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QAYLLA:<\/span> <\/strong>adj. cercano; adyacente; pr\u00f3ximo; inmediato<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QAYLLA:<\/span> <\/strong>s.(1) orilla; extremidad; estremidad; vallado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QAYLLA:<\/span> <\/strong>s.(2) presencia<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QAYLLACHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. aproximar; acercar; arrimar; hacer acercar; hacer aproximaciones; presentar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QAYLLAKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. aproximarse; acercarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QAYLLAMANTA NIY:<\/span> <\/strong>v.dic. describir<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;AYMA:<\/span> <\/strong>adj. ins\u00edpido; agrio; desabrido; insipido; desabrido; sin sabor; chirle; insustancial; soso<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;AYMASQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. mala disposici\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;AYMAY:<\/span> <\/strong>v.intr. estar en mala disposici\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QAYNA:<\/span> <\/strong>adj. de ayer; \u00faltimo; pasado; anterior; pret\u00e9rito<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QAYNA:<\/span> <\/strong>adv.t.(1) ayer<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QAYNA P&#8217;UNCHAY; HAYNA P&#8217;UNCHAY; Q&#8217;ANUNCHAY:<\/span> <\/strong>adv.t. ayer<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QAYNA WATA; K&#8217;AYNA WATA :<\/span> <\/strong>adv.t. el a\u00f1o pasado; anta\u00f1o; el a\u00f1o pasado; a\u00f1o pasado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QAYNA; HAYNA; K&#8217;AYNA:<\/span> <\/strong>adv.t.(2) la \u00faltima vez; ayer; uno antes; vez pasada; antes; otro tiempo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QAYNIMPA:<\/span> <\/strong>adv.t. anteayer; antes de ayer; d\u00eda antes de ayer; otra vez; vez pasada; d\u00edas atr\u00e1s; la otra vez; hace mucho tiempo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QAYNIWANCHAY:<\/span> <\/strong>adv.t. ayer<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QAYQA:<\/span> <\/strong>s.(med) v\u00e9rtigo; n\u00e1usea; nudo s\u00edquico o energ\u00e9tico soltado por obra de curaci\u00f3n, ritual or inciaci\u00f3n, frecuentemente causando que el alumno espiritual o paciente se atore o jadee; malestar a causa de la muerte<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QAYRI:<\/span> <\/strong>s. primo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;AYTU:<\/span> <\/strong>s. hilo; hilo de lana; pita; madeja; cinta; cord\u00f3n; hilo; hebra de hilo; zumbel<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;AYTUNCHAY:<\/span> <\/strong>s.(tex) se\u00f1al de hilo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;AYTUNCHAY:<\/span> <\/strong>v.tr. enhilar la aguja; enhilar; revolver con hilos; poner cordones<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;AYTUY:<\/span> <\/strong>v.tr. aspar; enmadejar; hilar; ovillar; devanar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QAYWINA:<\/span> <\/strong>s. cuchara grande o paleta para mover un l\u00edquido; batidora<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QAYWIY:<\/span> <\/strong>v.tr. agitar o mover un l\u00edquido con una paleta o cuchara; remover<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;EA; Q&#8217;EYA:<\/span> <\/strong>s.(med) pus<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;EACHAY; Q&#8217;EYACHAY:<\/span> <\/strong>v.intr. supurar; manchar con pus<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;ECHA:<\/span> <\/strong>adj.(k) aguanoso<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;ECHA:<\/span> <\/strong>s.(med) diarrea; evacuaci\u00f3n; defecaci\u00f3n di\u00e1rrica; diarrea; heces; eses; excrementos<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;ECHAY:<\/span> <\/strong>v.intr.(med) evacuar l\u00edquido diarreico; defecar en forma di\u00e1rrica; tener diarrea<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;ECHU:<\/span> <\/strong>s.(med) ci\u00e1tica; lumbalgia; lumbago<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QECHUNAKUY:<\/span> <\/strong>v.recip. disputarse una cosa entre dos o m\u00e1s personas; disputar; debatir; porfiar; disputarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;ECHUY:<\/span> <\/strong>v.tr. arquear; flexionar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QECHUY; QHECHUY:<\/span> <\/strong>v.tr. quitar; despojar; arrebatar; arrebatar alguna cosa; quitar arrebatar; despojar; quitar (mat -); excluir<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QECHUY; QHECHUY:<\/span> <\/strong>v.tr.(mat) sustraer; quitar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;ELETE:<\/span> <\/strong>s.(med) adenitis<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QELLA:<\/span> <\/strong>adj. perezoso; holgaz\u00e1n; vago; ocioso; flojo, holgaz\u00e1n, perezoso; flojo; ocioso; perezoso; ocioso; flojo; negligente; harag\u00e1n; poltr\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;ELLA:<\/span> <\/strong>s.(med) cicatriz<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QELLA ONQOY:<\/span> <\/strong>s.(med) enfermedad causada por pereza (frecuentemente usado para criticar personas ociosas)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QELLA; QILLA:<\/span> <\/strong>s. pereza; ocio; harag\u00e1n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QELLAKUQ:<\/span> <\/strong>s.a. perezoso; desidioso<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QELLAKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. tener pereza; flojear; haraganear; holgazanear; mostrar desidia; tener flojera<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;ELLAY:<\/span> <\/strong>s.(min) dinero; dinero (plata); plata; moneda; metal; fierro; hierro<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QELLMA:<\/span> <\/strong>s. iron\u00eda; mofa<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QELLMO:<\/span> <\/strong>s.(bot) arbusto de las polemoni\u00e1ceas<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;ELLO PESQO; Q&#8217;ELLU PISQO:<\/span> <\/strong>s.(zoo) trile altoandino; chirig\u00fce cordillerano; trile; chirig\u00fce<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;ELLO; Q&#8217;ELLU:<\/span> <\/strong>adj.(col) amarillo; p\u00e1lido; anaranjado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;ELLPU:<\/span> <\/strong>s.(tex) faja (del ni\u00f1o)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QELLPU; QEYPU:<\/span> <\/strong>s. gloria; fortuna; buena suerte; dicha; ventura<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;ELLU CH&#8217;USPI:<\/span> <\/strong>s.(zoo) chinche del cacao<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;ELLU SARA:<\/span> <\/strong>s.(bot) ma\u00edz amarillo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;ELLU T&#8217;IKA:<\/span> <\/strong>s.(bot) flor amarilla; cal\u00e9ndula; maravilla; caldo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;ELLUYASQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. amarillento; p\u00e1lido<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;ELLUYAY:<\/span> <\/strong>v.intr. amarillecer; palidecer; amarillear; empalidecer<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QELLWA:<\/span> <\/strong>s.(zoo) gaviota; gaviota blanca<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QELQA; QELLQA:<\/span> <\/strong>s. letra; carta; escritura; manuscrito; libro; cualquier escrito; carta; texto; discurso; pictograf\u00edas ind\u00edgenas (quelcas); n\u00f3mina<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QELQAKAMAYOQ:<\/span> <\/strong>s. escritor; escribiente; secretario; secretaria; escribano; el que escribe<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QELQANA:<\/span> <\/strong>s.(1) l\u00e1piz; lapicero; pluma (para escribir); bol\u00edgrafo; lapicero<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QELQANA:<\/span> <\/strong>s.(2) escritorio<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QELQAQ:<\/span> <\/strong>s.a. escritor; escribano; tinterillo; abogado; el que escribe; dise\u00f1ador; autor; emisor; escribiente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QELQARIMA:<\/span> <\/strong>s. escrito; documento; libro; texto; manual<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QELQARIMAY:<\/span> <\/strong>v.tr.(neo) leer; leer (en voz alta)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QELQASQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. escrito; libro; manuscrito; texto<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QELQAY:<\/span> <\/strong>s. notaci\u00f3n; escritura; ortograf\u00eda; firma<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QELQAY:<\/span> <\/strong>v.tr. escribir; dibujar; pintar; bordar; graficar; redactar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QELQAYTA MUNANI:<\/span> <\/strong>expr. quiero escribir<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QELQERE:<\/span> <\/strong>s. escribiente; secretario; secretaria; abogado; tinterillo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;EMI TULLU:<\/span> <\/strong>s.(ana) etmoides<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;EMINA:<\/span> <\/strong>s. cu\u00f1a<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;EMIY:<\/span> <\/strong>v.tr.(1) apoyar; apoyar (fisicamente); apuntalar; acu\u00f1ar; adosar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QEMPUR; QEMPU:<\/span> <\/strong>s.(arc) canal\u00f3n; gotera; cerquillo (arquitec.)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QENA:<\/span> <\/strong>s.(mus) flauta de ca\u00f1a; quena; flauta; quena<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QENCHA:<\/span> <\/strong>s. pared; muro; muro de piedra; pared de ramas o ca\u00f1as; muralla; cerco (el limite); quincha; cerco; empalizada; cerca; corral; cerramiento; seto; vallado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QENCHAY:<\/span> <\/strong>v.tr. construir paredes de ramas o ca\u00f1as; construir una cerca; levantar un muro; plantar una cerca; cercar; hacer seto o tabique de ca\u00f1as; empalizar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;ENPIY:<\/span> <\/strong>v.tr. enrrollar; arremangar; doblar una tela o ropa; doblar; enrollar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;ENQO:<\/span> <\/strong>adj. sinuoso; complicado; tortuoso; serpenteado; zigzag; ondulado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;ENQO:<\/span> <\/strong>s.(1) curva; zigzag; sinuosidad; ondulaci\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;ENQO:<\/span> <\/strong>s.(2) laberinto<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;ENQO:<\/span> <\/strong>s.(top) lugar arqueol\u00f3gico cerca de la ciudad del Qosqo, fue un lugar de adoraci\u00f3n a la Madre Tierra (Pachamama); Q&#8217;enqo (laberinto)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;ENQO Q&#8217;ENQO:<\/span> <\/strong>adj. en recodos; sinuoso; en zigzag; quebrado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;ENQOY:<\/span> <\/strong>v.tr. torcer; curvear; serpentenar; ondular; dar direcciones varias o dif\u00edciles a un trazo, l\u00ednea, etc.; curvar; zigzagear<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;ENTE; Q&#8217;ENTI:<\/span> <\/strong>s.(zoo) picaflor; colibr\u00ed; p\u00e1jaro mosca<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;ENTESQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. encogido<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;ENTI:<\/span> <\/strong>adj. encogido; mal parado; reducido<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;ENTICHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. encoger; contraer; retirar contrayendo; reducir (de tama\u00f1o)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;ENTIKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. enrollarse; envolverse; achicarse; contraerse; encogerse; reducirse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;ENTIY:<\/span> <\/strong>v.tr. reducir; achicar; contraer; encoger<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QENTURI:<\/span> <\/strong>s.(bot) quenturi; planta cuyas ra\u00edces se usan para te\u00f1ir de marr\u00f3n o anaranjado oscuro<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;EPE; Q&#8217;EPI:<\/span> <\/strong>s. l\u00edo; carga; equipaje; bulto; maleta; envoltorio; equipaje; bulto; atado; paquete; carga llevada en una mantilla (haku) en la espalda, con la mantilla doblada sobre la carga y atada sobre el pecho; cargo; fardo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;EPEQ; Q&#8217;EPIQ:<\/span> <\/strong>s. cargador; trabajador<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;EPICHAY:<\/span> <\/strong>v.tr. hacer un l\u00edo; preparar el bulto o atado; liar; atar; empacar; enfardelar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;EPINA; QEPI\u00d1A:<\/span> <\/strong>s.(tex) mochila; bulto; mantilla (para llevar carga)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;EPIRINA:<\/span> <\/strong>s. port\u00e1til; para cargar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;EPIRIY:<\/span> <\/strong>v.tr. llevar en un l\u00edo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;EPIY:<\/span> <\/strong>v.tr. llevar; llevar carga; arreglar alguna cosa en bulto o atado para llevarla en la mano o espalda; cargar el bulto en la espalda; cargar; empaquetar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;EPIYKUY:<\/span> <\/strong>v.tr. llevar (cosas); meter cargando<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QEQA\u00d1O:<\/span> <\/strong>s. jefe de los instrumentos de viento<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;EQE:<\/span> <\/strong>s. vigor<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QEQERE:<\/span> <\/strong>s. cuerno; trompeta<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QEQERE KUNKA:<\/span> <\/strong>s. tocada de trompeta<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QEQO:<\/span> <\/strong>s. treta; armadijo; enga\u00f1o<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QEQOY:<\/span> <\/strong>v.tr. embrollar ; embaucar; enga\u00f1ar; zurcir<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;ERA:<\/span> <\/strong>s.(bot) especie de altramuz<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QERAR:<\/span> <\/strong>s.(mil) adarga; escudo; adarga de cuero cubierta de plumas de colores<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QERARA:<\/span> <\/strong>s. escudo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;ERO:<\/span> <\/strong>s.(top) una comunidad quechua en el departamento del Qosqo (provincia de Pawqartampu, Per\u00fa), conocida por su vida tradicional y sus leyendas<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QERO; Q&#8217;ERO:<\/span> <\/strong>s. vaso; vaso de madera o de otro material; vaso ceremonial; vaso hecho en cer\u00e1mica; vaso de madera<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QERO; QERU:<\/span> <\/strong>s. madera; palo; vara; barra; tallo; poste; trozo de madera; tronco; \u00e1rbol; tronco de \u00e1rbol<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QERU BANKU:<\/span> <\/strong>s. banco de madera<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QERU MESA:<\/span> <\/strong>s. mesa de madera<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QESA:<\/span> <\/strong>s. mont\u00f3n; terrapl\u00e9n; pila; acumulaci\u00f3n; multitud<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QESA:<\/span> <\/strong>s.(2) ofensa; injuria<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;ESA:<\/span> <\/strong>s. nido<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;ESACHAY:<\/span> <\/strong>s. reproche; discriminaci\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;ESACHAY:<\/span> <\/strong>v.tr.(1) despreciar; tratar mal; insultar; ofender; ultrajar; injuriar; desordenar; ofender; discriminar; rechazar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;ESACHAY:<\/span> <\/strong>v.tr.(2) inculpar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;ESACHAY:<\/span> <\/strong>v.tr. hacer un nido; anidar; nidificar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;ESHWAY; Q&#8217;ESWAY:<\/span> <\/strong>v.tr. torcer; hacer soga; torcer soguilla; torcer la soguilla; torcer sogas de ichu; torcer una cosa con otra; torcer una cosa a dos ramales; hacer soguilla; torcer paja para sogas<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QESIPRA AKTUY, PHUKUY:<\/span> <\/strong>v.tr. ofrecer las cejas al sol sopl\u00e1ndolas<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QESPE QERO:<\/span> <\/strong>s. vaso de vidrio; vaso de cristal<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QESPE; QESPI:<\/span> <\/strong>adj. libre<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QESPE; QESPI; Q&#8217;ESPI:<\/span> <\/strong>s. vidrio; cristal<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QESPESQA WAWA:<\/span> <\/strong>s.(fam) ni\u00f1o(a) de 2 a 3 a\u00f1os (sentido hoy en d\u00eda) (momento cr\u00edtico de cambio: cambio de vestido, kulis o phalilla)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QESPESQACHA\u00d1A:<\/span> <\/strong>s. ni\u00f1o de tres a\u00f1os (que ya est\u00e1 logradito)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QESPI:<\/span> <\/strong>adj. trasparente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QESPICHIY:<\/span> <\/strong>v.tr.(1) liberar; libertar; salvar; emancipar; acabar; terminar; rescatar; perdonar; eximir; disculpar; hacer salvar; hacer realidad lo que uno se propone; redimir; culminar; concluir; hacer crecer; hacer subir<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QESPIKAY:<\/span> <\/strong>s. libertad; libre<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QESPIKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. salvarse; escaparse; librarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QESPINA:<\/span> <\/strong>s. refugio; guarida; castillo; fortaleza<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QESPINQAY:<\/span> <\/strong>s. \u00e9xito<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QESPISQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. libre; libertado; salvado; liberado; libre; realizado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QESPIY:<\/span> <\/strong>v.mov. aparecer; parecer; emerger; librarse; libertarse; escapar; escaparse; fugarse; salvarse de un peligro; volverse acabado; salvarse huyendo; terminar; perdonar; huir; salvar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;ESQENTO; Q&#8217;ESQES:<\/span> <\/strong>s.(zoo) especie de cigarra; cigarra<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;ESTIY:<\/span> <\/strong>v.tr. acortar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;ESWA:<\/span> <\/strong>adj. enmara\u00f1ado; torcido; copulaci\u00f3n humana<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;ESWA:<\/span> <\/strong>s. soga de paja torcida; soga torcida de ichu; soga de ichu para atar casas; soguilla; soga; torzal de paja<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;ESWA:<\/span> <\/strong>s.(bot) planta enredadera<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;ESWA:<\/span> <\/strong>s.(tex) motivo pallay en tejidos (significado: enmara\u00f1ado, torcido, planta enredadera, copulaci\u00f3n humana)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;ESWA CHAKA:<\/span> <\/strong>s. puente colgante; puente inc\u00e1ico<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;ETO-Q&#8217;ETO:<\/span> <\/strong>s.(bot) especie de gordolobo, una planta herb\u00e1cea<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QEWA:<\/span> <\/strong>s.(agr) grama; pasto; hierba; alfalfa; pastizal; planta que germina sin ser sembrada<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QEWAYLLO:<\/span> <\/strong>s.(bot) hierba que seca se pega a la ropa y verde es de comer <\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;EWE:<\/span> <\/strong>adj. curvo; torcido<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;EWE:<\/span> <\/strong>s. arco; curva<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;EWE:<\/span> <\/strong>s.(med) luxaci\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;EWE:<\/span> <\/strong>s. torsi\u00f3n; torcedura<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;EWIKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. torcer; torcerse; curvarse; torcerse las extremidades<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;EWIRAYAY:<\/span> <\/strong>v.intr. estarse torcido<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;EWIRKAYAY:<\/span> <\/strong>v.tr. torcer muchas cosas juntas<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;EWISQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. torcido<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;EWIWIY:<\/span> <\/strong>v.intr. tener espasmos<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;EWIY:<\/span> <\/strong>v.tr. torcer; retorcer; descoyuntar; torcerse; dislocar; lisiar; torcer; doblegar; encorvar; espasmo; cosechar los choclos quit\u00e1ndolos del tallo; desgajar; sacar zarandeando; zarandear; arquear<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;EWIYKACHAKUY:<\/span> <\/strong>v.tr. conmover; agitar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;EWIYKACHAY:<\/span> <\/strong>v.tr. torcer; deformar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;EWIYKAMAYOQ:<\/span> <\/strong>s. que sabe bien torcer<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QEW\u00d1A; QEWI\u00d1A; QE\u00d1WA; Q&#8217;EW\u00d1A; Q&#8217;EWI\u00d1A; QEWU\u00d1A:<\/span> <\/strong>s.(bot) queu\u00f1a; que\u00f1ua; qui\u00f1ual; una variedad de \u00e1rbol inerme cuya corteza se desprende f\u00e1cilmente en l\u00e1minas; \u00e1rbol aborigen de corteza desconchante, usado para combustible; arbusto de la familia de las ros\u00e1ceas, combustible; quinual; planta usada para te\u00f1ir de marr\u00f3n; planta usada para te\u00f1ir de beige<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;EWSU:<\/span> <\/strong>s.(zoo) caracol<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;EWSUY:<\/span> <\/strong>v.intr. gui\u00f1ar; parpadear<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QH:<\/span> <\/strong>fon. (fonema conson\u00e1ntico oclusivo, post-velar, aspirado, sordo); (consonante oclusiva postvelar aspirada sorda); \/qh\/ consonante oclusiva postvelar aspirada<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHACHUN:<\/span> <\/strong>s. nuera; cu\u00f1ada<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHACHUN:<\/span> <\/strong>s.(fam) nuera; cu\u00f1ada<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHACHUNNIY:<\/span> <\/strong>s. mi nuera<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHALI:<\/span> <\/strong>adj. sano; saludable; lleno de vida; robusto; vigoroso; fuerte<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHALIYACHIPUY:<\/span> <\/strong>v.tr. curar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHALIYACHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. curar; sanar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHALIYARIY:<\/span> <\/strong>v.intr. convalescer; recuperarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHALIYARQACHIPUY:<\/span> <\/strong>v.tr. curar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHALIYAY:<\/span> <\/strong>v.intr. convalescer; recobrar el enfermo la salud; recuperar; recobrar; sanar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHALLAY:<\/span> <\/strong>v.tr. botar fuera violentemente; echar l\u00edquido con la mano<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHALLU UKHU\u00d1A:<\/span> <\/strong>s.(aym) mantilla unkhu\u00f1a dividida vertical en dos mitades de colores contrastantes (aym. qhallu = mitad de lienzo)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHALLWA:<\/span> <\/strong>s.(zoo) codorniz<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHAMASAYRI:<\/span> <\/strong>s.(bot) tabaco cimarr\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHAMIYAY:<\/span> <\/strong>v.tr. espiar; acechar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHAMSAY:<\/span> <\/strong>v.tr. mascar; morder; coger con la boca; dar mordiscos un animal que pelea o ataca<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHANPU K&#8217;USILLU; QHAMPU K&#8217;USILLU; KHANPU K&#8217;USILLU; KHAMPU K&#8217;USILLU:<\/span> <\/strong>s.(zoo) mono ara\u00f1a<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHANPU; QHAMPU:<\/span> <\/strong>s.(zoo) ara\u00f1a; tar\u00e1ntula; ara\u00f1a grande<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHANQE:<\/span> <\/strong>s. mazorca de ma\u00edz verde; choclo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHANRA:<\/span> <\/strong>adj. sucio; desaseado; cochino; mugriento; desali\u00f1ado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHANRA KAWSAY:<\/span> <\/strong>v.intr. vivir asquerosamente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHANSAPAKUY:<\/span> <\/strong>v.tr. importunar; molestar; vejar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHAPA RIKCH&#8217;AY:<\/span> <\/strong>adj. arrogante<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHAPAQ:<\/span> <\/strong>adj. poderoso; rico; adinerado; principal; acaudalado; adinerado; ilustre; noble; sagrado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHAPAQ:<\/span> <\/strong>s. soberano; due\u00f1o; rey; emperador; principal; pol\u00edtico<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHAPAQ INTI RAYMI:<\/span> <\/strong>s.(his) festejo del se\u00f1or sol<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHAPAQ INTI RAYMI KILLA:<\/span> <\/strong>s.(mes) diciembre (en la era de los Inkas: Festejo del se\u00f1or sol. En este mes hac\u00edan grandes sacrificios al sol. Se dice que enterraban quinientos ni\u00f1os y ni\u00f1as inocentes; los entierran parados vivos con vajillas de oro y plata, conchas y carneros. Y despu\u00e9s del sacrificio hac\u00edan una fiesta grande en la que com\u00edan, beb\u00edan y danzaban); diciembre<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHAPAQ KAY:<\/span> <\/strong>s. riqueza; nobleza; opulencia; poder; realeza; excelencia; reinado; grandeza majestad<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHAPAQ \u00d1AN; QAPAQ \u00d1AN:<\/span> <\/strong>s. camino real inc\u00e1ico; camino inka; camino real de los Incas que terminaba en la plaza del Cuzco<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHAPAQ RAYMI:<\/span> <\/strong>s.(his) fiesta principal del a\u00f1o; festejo de los se\u00f1ores Inkas<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHAPAQ RAYMI KILLA:<\/span> <\/strong>s.(mes) enero; enero (en la era de los Inkas: Tiempo de festejo de los se\u00f1ores, mes del descanso. Pero tambi\u00e9n se hac\u00edan sacrificios, procesiones, ayunos y penitencias para las divinidades locales en lugares considerados sagrados (huacas))<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHAPAQ SITUWA KILLA; QHAPAQ SITUA KILLA:<\/span> <\/strong>s.(mes) agosto<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHAPAQ YUPANKI:<\/span> <\/strong>s.(per) el quinto emperador Inka<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHAPAQKUNA:<\/span> <\/strong>s. la realeza<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHAPAQYACHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. enriquecer<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHAPAQYAY:<\/span> <\/strong>v.intr. enriquecerse; acaudalarse; enriquecer; hacerse rico<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHAPAYAY:<\/span> <\/strong>v.intr. prosperar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHAPHRAYAY:<\/span> <\/strong>s. fragilidad<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHAPHTUY:<\/span> <\/strong>v.tr. frotar algo entre las manos<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHAQLLI:<\/span> <\/strong>s.(ana) quijada; maxilar; mand\u00edbula inferior; ment\u00f3n; la barbada<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHAQORIKUPUY MAKINTA:<\/span> <\/strong>v.intr.(his) sobarse las palmas de las manos (despu\u00e9s de escup\u00edrselas &#8211; retos en la batalla)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHAQOY:<\/span> <\/strong>v.tr. refregar; frotar; amasar; fregar; limar; sobar; masajear; frotar; fregar; enjugar; friccionar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHAQYA:<\/span> <\/strong>s.(met) trueno<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHAQYA ONQOY:<\/span> <\/strong>s.(med) tuberculosis<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHAQYA THOQAY:<\/span> <\/strong>adj. espectoraci\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHARI:<\/span> <\/strong>s.(fam) hombre; var\u00f3n; persona; macho; varon; marido; marido conviviente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHARI ERQECHA:<\/span> <\/strong>s. ni\u00f1o var\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHARI KAY:<\/span> <\/strong>s. g\u00e9nero masculino; sexo masculino; virilidad<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHARI WAWA:<\/span> <\/strong>s. hijo (referente a la madre); hijo de la mujer; hijo var\u00f3n; ni\u00f1o; hijo de la madre<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHARICHAKUQ:<\/span> <\/strong>s.p. valiente; animoso<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHARICHAKUY:<\/span> <\/strong>s. \u00e1nimo; valent\u00eda<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHARICHAKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. estar valiente; estar animoso; ponerse valiente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHARINCHU:<\/span> <\/strong>adj. lesbianan<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHARIY:<\/span> <\/strong>s. mi marido<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHARQA ONQOY:<\/span> <\/strong>s.(med) asma<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHAS\u00d1U:<\/span> <\/strong>adj. quebradizo; fr\u00e1gil; sin fuerzas<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHASQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. \u00e1spero; tosco; escabroso; desigual<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHASQA:<\/span> <\/strong>s.(med) picado de viruela; grieta<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHASQA PARU:<\/span> <\/strong>adj.(k) feo; manchado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHASQO:<\/span> <\/strong>s.(ana) t\u00f3rax; pecho; busto; caja del pecho<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHASQO WASA TULLUKUNA:<\/span> <\/strong>s.(ana) dorsales<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHASURQARISQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. ropa muy agujereada; cuerpo con muchas pu\u00f1aladas; vestido acuchillado; vestido picado; ropa llena de rasgones<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHASURQAYASQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. vestido nuevo acuchillado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHASURQAYAY; QHASURQARIY:<\/span> <\/strong>v.tr. romper la ropa; rasgar la ropa con muchos rasgones<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHASUSAPA P&#8217;ACHA; QHASUYSAPA P&#8217;ACHA:<\/span> <\/strong>s.(tex) ropa muy agujereada; cuerpo con muchas pu\u00f1aladas; vestido acuchillado; vestido picado; ropa llena de rasgones<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHASUY:<\/span> <\/strong>v.tr. romper ropa; romper; dar rasgon en cuero o ropa con punta; desterronar; rasgar; desgarrar; rasgar tela<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHASUYKUY:<\/span> <\/strong>v.tr. dar rasg\u00f3n en cuero o ropa con punta<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHASWA:<\/span> <\/strong>s. baile circular; canci\u00f3n alegre; carnaval; ronda<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHASWA QOYLLUR:<\/span> <\/strong>s.(ast) Estrellas de Baile Circular: (a) gamma, delta, kappa, lambda Vela, (b) Corona Borealis (proveniencia: Sonqo)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHASWAY:<\/span> <\/strong>v.tr. bailar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHATA:<\/span> <\/strong>s. ladera; cuesta; falda de colina o cerro<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHATAY; QATAY:<\/span> <\/strong>s. yerno<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHATE SONQO YUYARINA:<\/span> <\/strong>s. memorias \u00e1speras<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHATQE; QHATE:<\/span> <\/strong>adj. amargo; agrio; agridulce; acre; astringente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHATQECHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. amargar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHATQEY:<\/span> <\/strong>v.intr. avinagrarse; agriarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHATU:<\/span> <\/strong>s. mercado; plaza; puesto de mercancias; puesto de venta; tienda; lugar de venta; mercader\u00eda; abasto; feria; comercio p\u00fablico<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHATUQ:<\/span> <\/strong>s.a. comerciante; el que vende; vendedor; placera<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHATUY:<\/span> <\/strong>v.tr. negociar; vender; comerciar; exponer mercancias a la venta; vender; ofertar; comerciar; expender; poner en venta<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHATUYLLA:<\/span> <\/strong>s.(ast) planeta Mercurio; mercurio (planeta)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHAWACHIKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. hacerse ver; ponerse exponerse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHAWACHIQ:<\/span> <\/strong>s.a. el que ordena mirar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHAWACHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. mostrar; aclarar un asunto; demostrar; mostrar; ense\u00f1ar; hacer mirar; observar; manifestar; exhibir; exponer<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHAWAKUY:<\/span> <\/strong>v.tr. mirarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHAWANA:<\/span> <\/strong>s. ventana; mirador; larga vista<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHAWANAKUY:<\/span> <\/strong>s. miramiento<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHAWANAKUY:<\/span> <\/strong>v.recip. envidiarse; mirarse; criticarse mutual; mirarse uno a otro<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHAWANILLAS:<\/span> <\/strong>s.(ast) Pl\u00e9yades (grupo de estrellas peque\u00f1as que amanecen el primero de agosto y son usadas para predicciones de cosecha, lit. los para mirar, castellanizado Caba\u00f1uelas) (proveniencia: Cuzco); constelaci\u00f3n de las Pl\u00e9yades<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHAWAPAYAY:<\/span> <\/strong>v.tr.(1) vigilar; admirar; remedar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHAWAQ:<\/span> <\/strong>s.a. centinela; portero; sereno; el que observa o vigila con astucia; observador; mirador; esp\u00eda; adivino; vidente; vigilante; cuidante<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHAWARICHIY:<\/span> <\/strong>s. ejemplo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHAWARINA:<\/span> <\/strong>s. ventana; mirador; larga vista<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHAWARIY:<\/span> <\/strong>s. cuidado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHAWARIY:<\/span> <\/strong>v.tr. atender; controlar; cuidar; verificar; mirar; examinar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHAWARIYLLA:<\/span> <\/strong>s. punto de vista<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHAWARPARIY:<\/span> <\/strong>v.tr. no hacer caso de<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHAWASQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. observado; mirado; vigilado; criticado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHAWAY:<\/span> <\/strong>s. vista; visi\u00f3n; poder visionario; observaci\u00f3n; mira; se\u00f1al fija<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHAWAY:<\/span> <\/strong>v.tr. mirar; atisbar; ver; examinar; observar; escudri\u00f1ar; ver; mirar; expectar; visionar; vigilar; presenciar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHAYQASQA:<\/span> <\/strong>s.(med) mal viento provocado por los muertos<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHECHI:<\/span> <\/strong>adj. tieso; de pelo erizado; erizado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHECHINCHA:<\/span> <\/strong>s. holl\u00edn; ceniza<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHECHINCHAY:<\/span> <\/strong>v.tr. tiznar; manchar de holl\u00edn<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHECHIPHRA; KHICHIPHRA; CHIPEQYAY:<\/span> <\/strong>s.(ana) pesta\u00f1as; pesta\u00f1a<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHELLI:<\/span> <\/strong>adj. sucio; desaseado; desali\u00f1ado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHELLI:<\/span> <\/strong>s. mugre; suciedad<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHELLICHAY:<\/span> <\/strong>v.tr. manchar; ensuciar; difamar; contaminar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHELLIUNU:<\/span> <\/strong>s. agua sucia<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHELLIYAPUY:<\/span> <\/strong>v.intr. volverse corrupto<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHENCHA:<\/span> <\/strong>s. mala suerte; desafortunado; desgraciado; desdichado; ad\u00faltero; individuo que trae mala suerte; aciago; infausto; fatalidad; destino; presagio; malag\u00fcero<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHENCHACHAKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. cometer adulterio; desgraciarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHENCHACHAY:<\/span> <\/strong>v.tr. llevar desgracia; condenar;insultar; contaminar de mala suerte; desventurar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHENCHAPIRA:<\/span> <\/strong>s. molestia; plaga<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHE\u00d1IPA:<\/span> <\/strong>s.(ana) ceja; cejas<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHEPA:<\/span> <\/strong>adj. postrero; trasero; posterior; posterior; rezagado retrasado; posterior; detr\u00e1s; atr\u00e1s; venidero; el que est\u00e1 por venir o atontecer; el futuro; \u00faltimo; futuro<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHEPA:<\/span> <\/strong>adv.l. detr\u00e1s; atr\u00e1s; atr\u00e1s (espacio); detr\u00e1s del primero<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHEPA:<\/span> <\/strong>adv.t. despu\u00e9s; a continuaci\u00f3n; adelante (tiempo)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHEPA:<\/span> <\/strong>postpos. detr\u00e1s de; tras; despu\u00e9s de<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHEPA PACHA:<\/span> <\/strong>s. futuro; porvenir; tiempo venidero; tiempo futuro<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHEPA TARPUY:<\/span> <\/strong>s.(agr) siembras tard\u00edas; siembra posterior<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHEPACHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. detener; retener; atrasar; retardar; postergar; atajar; hacer quedar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHEPAKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. quedarse atr\u00e1s; rezagarse; quedarse; retrasarse; quedarse; quedar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHEPAMAMA:<\/span> <\/strong>s.(fam) madrastra<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHEPAMAN:<\/span> <\/strong>adv.t. despu\u00e9s; luego; m\u00e1s tarde (refiere al devenir de tiempo, no a una relaci\u00f3n absoluta como en tiempo objetivado); posteriormente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHEPAN:<\/span> <\/strong>adj. siguiente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHEPANCHAY:<\/span> <\/strong>v.tr. colocar detr\u00e1s; posponer; aplazar; suspender; retardar; posponer; postergar; relegar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHEPANMANTA:<\/span> <\/strong>adv.l.t. despu\u00e9s<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHEPATA:<\/span> <\/strong>adv.t. entonces; despu\u00e9s<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHEPATATAQ:<\/span> <\/strong>adv.t. entonces; despu\u00e9s<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHEPAY:<\/span> <\/strong>v.intr. quedar; dar la planta frutos tard\u00edos; quedar detr\u00e1s; quedarse; atrasarse; quedarse atr\u00e1s; permanecer<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHESHWA RUNA:<\/span> <\/strong>s.(tri) pueblo quechua; ind\u00edgena quechuahablante<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHESHWA SIMI:<\/span> <\/strong>s.(tri) quechua (idioma)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHESHWA; QHESWA; QESHWA; QESWA; K&#8217;ISWA:<\/span> <\/strong>s.(tri) pueblo quechua; idioma quechua; idioma que se hablaba en el imperio inc\u00e1ico; habitante de clima templado; quechua; lengua y cultura incaica<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHESTIY:<\/span> <\/strong>s. lloriqueo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHESTIY:<\/span> <\/strong>v.intr. lloriquear<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHESWA; QHESHWA; QESHWA; QESWA:<\/span> <\/strong>s.(geo) valle de la sierra; quebrada; nivel de altitud en los Andes desde 2300 a 3500 m; ca\u00f1ada templada; zona templada; valle interandino<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHETE:<\/span> <\/strong>s.(zoo) mosquito; zancudo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHETI CH&#8217;USPI:<\/span> <\/strong>s.(zoo) mosquito<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHIPA WI\u00d1AY:<\/span> <\/strong>s.(fam) descendiente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHOCHU:<\/span> <\/strong>adj. cercano<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHOCHU:<\/span> <\/strong>s.(1) equipo; grupo; pandilla; grupo de personas en diversi\u00f3n; agrupaci\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHOCHUNTIN:<\/span> <\/strong>s. grupo; coro<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHOCHUY:<\/span> <\/strong>v.tr. juntar; hacer un paquete; amontonar; agrupar; acopiar; acumular<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHOLLA:<\/span> <\/strong>adj. tierno; inmaduro; no maduro; verde; no fermentado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHOLLA WAWA:<\/span> <\/strong>s.(fam) criatura tierna<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHOLLAWAWA:<\/span> <\/strong>s. reci\u00e9n nacido; bebe<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHOLLQOY:<\/span> <\/strong>s.(med) flato<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHONAY:<\/span> <\/strong>v.tr. moler; moler por frotamiento; triturar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHONCHU:<\/span> <\/strong>s. fango; sedimiento<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHONCHUUNU:<\/span> <\/strong>s. agua llena de tierra<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHO\u00d1A:<\/span> <\/strong>s. moco; mocarro; moco; secresi\u00f3n nasal<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHO\u00d1A SAPA:<\/span> <\/strong>s.p. mocoso<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHO\u00d1A SURU:<\/span> <\/strong>s. cabrito; mocoso<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHOPA:<\/span> <\/strong>s. helada; escarcha<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHOPO WASA:<\/span> <\/strong>s.(med) cifosis<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHOPO; Q&#8217;OPU:<\/span> <\/strong>adj.(k) jorobado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHOPO; Q&#8217;OPU:<\/span> <\/strong>s.(med) joroba; giba; corcova; protuberancia<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHOPOCHAKUNA:<\/span> <\/strong>s.(med) tumuraciones; protuberancias<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHORO TASKI:<\/span> <\/strong>s.(fam) ni\u00f1a (mujer) de 12 a 18 a\u00f1os (sentido en el tiempo inka); motiloncilla que ayudaba a sus padres y abuelos, serv\u00eda a las se\u00f1oras principales, hilaba, cocinaba, hac\u00eda el pastoreo y otros oficios<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHORQOY:<\/span> <\/strong>v.intr. roncar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHORUCHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. decapitar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHORURUNPA:<\/span> <\/strong>s. esfera; bola<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHORUY:<\/span> <\/strong>v.tr. degollar; cortar; desmochar; quitar; truncar; descabezar; cercenar; mutilar; decapitar; mochar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHOSI:<\/span> <\/strong>adj. celeste; azulino; turquesa; garzo; zarco; verde celeste<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHOT&#8217;APATA:<\/span> <\/strong>s.(top)(aym) santuario en el altiplano, peregrinaciones el primero de agosto<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHOTO; QHOTU:<\/span> <\/strong>s.(med) gargajo; esputo; flema<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHOTOY:<\/span> <\/strong>v.intr. hervir la olla; escupir; esputar; expectorar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHOYA:<\/span> <\/strong>s. mina; mina; yacimiento metalifero; yacimiento<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QHURU QALLU:<\/span> <\/strong>adj. el que habla mal y a tientas<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QIKLLAY; QIKLLA:<\/span> <\/strong>s.(min) metal<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QILQA KAMANA:<\/span> <\/strong>s. ortograf\u00eda; reglas ortogr\u00e1ficas<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QINQU:<\/span> <\/strong>s. cueva; gruta<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QISPIQANCHI:<\/span> <\/strong>s.(top) provincia en el departamento del Qosqo (Per\u00fa); (esp.) Quispicanchi (libre + Canchis)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;OA:<\/span> <\/strong>s. sacrificio de humo; sahumerio<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;OA:<\/span> <\/strong>s.(bot) salvia; especie de planta medicinal<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QOCHA:<\/span> <\/strong>s.(geo) lago; laguna; charco; laguna o lago; laguna; estanque; laguna; lugar lacustre; pozo; lago; represa<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QOCHAMOQO:<\/span> <\/strong>s.(top) nombre de uno de los pueblos m\u00e1s altos de Q&#8217;ero (lit. \u00abcerro de laguna\u00bb)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QOCHAYUYU:<\/span> <\/strong>s.(bot) algas; alga<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QOCHIKUY:<\/span> <\/strong>v.tr. ordenar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QOCHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. hacer dar; quitar; robar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;OCHU:<\/span> <\/strong>s. j\u00fabilo; alegr\u00eda; alborozo; diversi\u00f3n; regocijo; gozo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;OCHUKUY:<\/span> <\/strong>s. alegr\u00eda<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;OCHUKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. divertirse; regocijarse; esparcirse; festejar; conmemorar; recrearse; gozar; festejarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;OCHURIKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. divertirse; celebrar; festejar; conmemorar; alegrarse; festejarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;OCHUY:<\/span> <\/strong>s. alegr\u00eda<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QOLLA:<\/span> <\/strong>s.(tri) colla; aymara<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QOLLANA:<\/span> <\/strong>s. autoridad; excelsa; nobleza; eminencia; excelencia; dignidad de sumo grado; jefe de un grupo de trabajadores; director; directora<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QOLLANAN:<\/span> <\/strong>adj. espl\u00e9ndido; excelente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QOLLAR\u00cd:<\/span> <\/strong>s.(mit) Qolla Rey; rey m\u00edtico de los Qolla (Aymara), vencido por Inkar\u00ed sobre el paso de La Raya<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QOLLASUYU:<\/span> <\/strong>s.(top) uno de los cuatro territorios en que se dividia el Tahuantinsuyo o Imperio incaico (Bolivia y la parte m\u00e1s meridional del Per\u00fa); region del sur; regi\u00f3n sur; regi\u00f3n de la planicie qolla<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QOLLASUYU:<\/span> <\/strong>s.(top)(neo) Bolivia<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QOLLE; QOLLI:<\/span> <\/strong>s.(bot) arbusto mariposa; olivo; colle; planta usada para te\u00f1ir de amarillo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QOLLI:<\/span> <\/strong>adj. morado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;OLLMA; QOLLMA:<\/span> <\/strong>adj. falso; negativo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QOLLO:<\/span> <\/strong>s.(1) mont\u00f3n; morro; grumo; co\u00e1gulo; bola<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QOLLOTA:<\/span> <\/strong>s. piedra de mortero; badajo; piedra esf\u00e9rica<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QOLLPA:<\/span> <\/strong>adj. salitroso; salado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QOLLPA:<\/span> <\/strong>s.(min) salitre<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QOLLQA:<\/span> <\/strong>s.(ast) Pl\u00e9yades; Almac\u00e9n (observado en predicciones de tiempo y cultivos): (a) Pl\u00e9yades, (b) cola del Escorpi\u00f3n, (c) H\u00edades (proveniencia: Misminay, Quispihuara, Sonqo, Yucay); constelaci\u00f3n de las Pl\u00e9yades<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QOLLQA:<\/span> <\/strong>s.(ast)(ant) constelaci\u00f3n del Gran Almac\u00e9n de Granos (aproximadamente la Osa Mayor)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QOLLQA PATA:<\/span> <\/strong>adj. ajedrezado,a<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QOLLQA QOTU:<\/span> <\/strong>s.(ast) Mont\u00f3n de Almac\u00e9n (observado en predicciones de tiempo y cultivos): Pl\u00e9yades (proveniencia: Sonqo); constelaci\u00f3n de las Pl\u00e9yades<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QOLLQAMPATA:<\/span> <\/strong>s.(tex) cenefa de tres \u00f3rdenes de escaques<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QOLLQE PATA:<\/span> <\/strong>s.(tex) camiseta con bandas ajedrezadas de origen Qolla<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QOLLQE Q&#8217;AYTUWAN:<\/span> <\/strong>adj.(tex) con hilo de plata<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QOLLQE UNKU:<\/span> <\/strong>s.(tex) camiseta chapeada de plata<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;OLLTIY:<\/span> <\/strong>v.tr. eructar; beber con ruido<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QOLLUCHIY:<\/span> <\/strong>v.tr.(1) exterminar; frustrar; destruir; hacer fracasar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QOLLUPUY:<\/span> <\/strong>v.intr. malograrse; fracasar; frustrarse; extinguirse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QOLLUY:<\/span> <\/strong>s. destrucci\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QOLLUY:<\/span> <\/strong>v.intr. frustrarse; malograrse; acabarse; exterminarse; extinguirse; perecer<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QOLQA; QOLLQA:<\/span> <\/strong>s. almac\u00e9n; dep\u00f3sito; silo; edificio dep\u00f3sito; dep\u00f3sito de productos en general; cantera; granero; troje<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QOLQE HU\u00d1UY:<\/span> <\/strong>v.intr. ahorrar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QOLQE; QOLLQE:<\/span> <\/strong>s.(fin) plata (dinero); dinero; moneda; plata; pecunia<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QOLQE; QOLLQE:<\/span> <\/strong>s.(min) plata (metal); plata<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QOLQESAPA:<\/span> <\/strong>adj. rico; adinerado; que tiene plata; acaudalado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QOLQEYOQ:<\/span> <\/strong>adj. rico; adinerado; que tiene plata; capitalista; acaudalado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;OMA:<\/span> <\/strong>s. delito; crimen; culpa<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;OMALLI:<\/span> <\/strong>adj. delictuoso; criminoso; delincuente; criminal<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;OMER:<\/span> <\/strong>adj.(col) verde<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QOMER RAP&#8217;I:<\/span> <\/strong>s. hoja verde<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;OMER UMI\u00d1A:<\/span> <\/strong>s.(min) esmeralda<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;OMER; QOMER:<\/span> <\/strong>adj.(col) verde<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QOMI:<\/span> <\/strong>adj. est\u00e9ril; infecundo; infructuoso; est\u00e9ril (persona); machorra<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;OMPU:<\/span> <\/strong>s. pelota; bola; pelota grande<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QONAKUY:<\/span> <\/strong>v.recip. trocar; intercambiar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QONCHA:<\/span> <\/strong>s.(myk) hongo de tama\u00f1o grande y color blanco; seta<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;ONCHA:<\/span> <\/strong>s. hogar; fog\u00f3n circular de piedras semienterradas; fog\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QONCHO; QONCHU:<\/span> <\/strong>s.(myk) hez; levadura<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QONCHU:<\/span> <\/strong>adj.(1) turbio<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QONCHUYAY:<\/span> <\/strong>v.intr. enturbiarse; sedimentarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QONOPA; QONUPA:<\/span> <\/strong>s. amuleto; piedra peque\u00f1a o figura cer\u00e1mica en forma de un animal con un hueco para dar ofrendas<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QONOQ:<\/span> <\/strong>adj. caliente; abrigado; c\u00e1lido; tibio; incendiario<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QONOY; QONUY:<\/span> <\/strong>v.tr. encender fuego; incinerar; caldear<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QONPI; QOMPI:<\/span> <\/strong>s.(tex) frazada; cobija de tejido fino; cobertor (chusi es uno de sos tipos &#8211; qumpi es el otro); ropa lujosa tejida de hilo muy fino y con muchos ornamentos; alfombra; cobija; manto<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QONQASQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. olvidado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QONQAY:<\/span> <\/strong>v.tr. olvidar; perder el recuerdo; perder la memoria; olvidarse de improviso; perdonar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QONQAYLI:<\/span> <\/strong>s.(med) amnesia<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QONQAYLLA:<\/span> <\/strong>adv.m. repentinamente; de repente; de pronto; s\u00fabito; imprevisto<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QONQAYMANTA:<\/span> <\/strong>adv.m. repentinamente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QONQOMANTA ISMUPUY:<\/span> <\/strong>v.intr. volverse corrupto<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QONQOR TULLU:<\/span> <\/strong>s.(ana) r\u00f3tula<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QONQOR; QONQORI:<\/span> <\/strong>s.(ana) rodilla<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QONQORCHAKI:<\/span> <\/strong>adv.m. de rodillas; arrodillado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QONQORIKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. arrodillarse; postrarse; hincarse de rodillas; hincar la rodilla<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;ONTAY:<\/span> <\/strong>s. humo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;ONYA:<\/span> <\/strong>s. ofrenda quemada<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;O\u00d1I:<\/span> <\/strong>adj. caliente; templado; tibio; calido; c\u00e1lido<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;O\u00d1I:<\/span> <\/strong>s.(med) lo caliente (que da\u00f1a); temperatura o esencia caliente en la comida o alrededor que entra el cuerpo y causa enfermedad<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;O\u00d1ICHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. calentar; templar; tibiar; abrigar; hacer calentar comida de la vispera; calentar; calentar la comida; recalentar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;O\u00d1IKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. calentarse; acalorarse; abrigarse; calentar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;O\u00d1IUNU:<\/span> <\/strong>s. agua caliente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;O\u00d1IY:<\/span> <\/strong>v.tr. calentar; emitir calor; calentar; tomar calor<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;OPA; QOPA:<\/span> <\/strong>s. basura; desperdicio; inmundicia; desperdicios<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QOPANAKUY:<\/span> <\/strong>v.recip. ludir uno con otro ropa o carne<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QOPAY:<\/span> <\/strong>v.tr. estregar; frotar; restregar; sobar; ludir carnes o ropa<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QOPUY:<\/span> <\/strong>v.tr. volver algo prestado; devolver; dar a otra persona; pagar; restituir<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QOQA:<\/span> <\/strong>s.(bot)(aym) \u00e1rbol<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;OQA:<\/span> <\/strong>adj. est\u00fapido; ignorante; inculto; desconocedor<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;OQA SIMI:<\/span> <\/strong>s.(k) lengua incorrecta<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QOQAW:<\/span> <\/strong>s.(mik) fiambre; v\u00edveres; provisiones; comida fr\u00eda; comida para viaje; refrigerio; comida mandada o llevada para un viaje; manjar fr\u00edo; provisi\u00f3n alimentos; av\u00edo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QOQMAY:<\/span> <\/strong>v.intr. pujar; hacer un esfuerzo; pujar en el parto y para la defecaci\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QORA:<\/span> <\/strong>s.(bot)(1) hierba; yerba; hierbo; planta herb\u00e1cea; maleza; hierva; pasto<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;ORANA:<\/span> <\/strong>s.(agr) instrumento para escardar; azad\u00f3n; lampa<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QORA-QORA:<\/span> <\/strong>s. matorral<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QORAWASI:<\/span> <\/strong>s.(top) ciudad en el departamento de Apurimaq (provincia de Abancay\/Awankay, Per\u00fa); (esp.) Curahuasi<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QORAY:<\/span> <\/strong>v.tr.(agr) escardar; carpir; cortar la hierba; desmalezar; deshierbar; arrancar (mala hierba); desyerbar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QORI:<\/span> <\/strong>s.(min) oro<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QORI CH&#8217;USPI:<\/span> <\/strong>s.(zoo) chinche del cacao<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QORI Q&#8217;AYTU:<\/span> <\/strong>s.(tex) hilo de oro<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QORI Q&#8217;ELLO:<\/span> <\/strong>adj. anaranjado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QORI RUNA:<\/span> <\/strong>s.(his) ponderaci\u00f3n del trabajador incansable hasta vejez<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QORI UNKU:<\/span> <\/strong>s.(tex) camiseta chapeada de oro<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QORIKANCHA:<\/span> <\/strong>s.(top) palacio inka en la ciudad del Qosqo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QORIMOQO:<\/span> <\/strong>s.(top) el apu que guarda Hatun Q&#8217;eros (lit. \u00abcerro dorado\u00bb)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QORIPAQO:<\/span> <\/strong>s.(his) orej\u00f3n; capit\u00e1n inc\u00e1ico<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QORIRINRI:<\/span> <\/strong>s.(his) orej\u00f3n; capit\u00e1n inc\u00e1ico<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QORIWAN CHIPIYAQ CHIPIPIPIQ P&#8217;ACHA:<\/span> <\/strong>s.(tex) sedas o telas de fondo de oro<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QORMAY:<\/span> <\/strong>v.mov. rodar; resbalar; caer dando vueltas por una pendiente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QOROPUNA:<\/span> <\/strong>s.(top) cerro en el Per\u00fa (en el departamento de Arequipa, era deidad hembra); (esp.) Coropuna<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;OROTA:<\/span> <\/strong>adj.(k) lerdo; in\u00fatil<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;OROTA:<\/span> <\/strong>s.(ana) test\u00edculos; test\u00edculo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;OROTA ONQOY:<\/span> <\/strong>s.(med) orquites; orquitis<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;OROTASAPA:<\/span> <\/strong>adj.(k) boludo; huev\u00f3n; cojudo; in\u00fatil; cobarde; flojo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QORPA:<\/span> <\/strong>s. hu\u00e9sped; hu\u00e9speda<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;ORPA:<\/span> <\/strong>s. terr\u00f3n de mugre<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QORPA WASI:<\/span> <\/strong>s.(neo) hospedaje; hotel; alojamiento; posada; hospeder\u00eda; mes\u00f3n; albergue<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QORPACHAKUQ:<\/span> <\/strong>s. hospedero; hu\u00e9sped<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QORPACHANA WASI:<\/span> <\/strong>s. casa de alojamiento; hostal<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QORPACHAQ:<\/span> <\/strong>s.a. anfitri\u00f3n; hospedero; posadero<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QORPACHAY:<\/span> <\/strong>v.tr. hospedar; alojar; albergar; acoger; aposentar; refugiar; amparar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QOSA:<\/span> <\/strong>s.(fam) marido; esposo; andolescente; esposo; marido; marido; c\u00f3nyuge<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QOSAYOQ:<\/span> <\/strong>s.p. que tiene marido; mujer casada; casada<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;OS\u00d1I:<\/span> <\/strong>adj. gris; gris como humo; plomo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;OS\u00d1I:<\/span> <\/strong>s. humo; humareda<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;OS\u00d1ICHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. ahumar; tiznar; hacer humear; ahumar; cocinar en brasas; echar humo a una persona que est\u00e1 con mal aire o a la casa, a fin de alejar la saladera y los malos esp\u00edritus<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;OS\u00d1IY:<\/span> <\/strong>v.intr. humar; hacer humo; echar humo; producir humo; fumar; exhalar humo; humear; humear<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QOSQO:<\/span> <\/strong>s.(spi) est\u00f3mago espiritual (en analog\u00eda al nombre de la capital del imperio Inka), en sentido m\u00edstico se refiere tambi\u00e9n al centro energ\u00e9tico junto al ombligo f\u00edsico, su funci\u00f3n es comer y digerir energ\u00eda vital; centro energ\u00e9tico corporal<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QOSQO:<\/span> <\/strong>s.(top) ciudad departamental en Per\u00fa (Qosqo), fue centro espiritual y pol\u00edtico del imperio Inka, capital del Tawantinsuyu; (esp.) Cuzco (Cusco)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QOSQO HATUN LLAQTA NAPAYKUYKIN!:<\/span> <\/strong>expr. \u00a1Cuzco, ciudad grande, te saludo!<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QOSQO K&#8217;ITI:<\/span> <\/strong>s.(top) comarca del Cuzco<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QOSQO QHAPAQPAQ CHURAQLLAY YANAPAWAY MAYPIN KANKI!:<\/span> <\/strong>expr. Cuzco \u00a1t\u00fa que s\u00f3lo al potente sueles sustentar donde est\u00e1s!, \u00a1ay\u00fadame!<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QOSQOPI KASQAY KANMI:<\/span> <\/strong>expr. Yo he estado en el Cuzco<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QOSQOTOQA CH&#8217;ASKA:<\/span> <\/strong>s.(ast) estrella en el cenit; estrella de las dos partes iguales (proveniencia: Sonqo)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;OTO:<\/span> <\/strong>s.(med) coto; bocio; tumor; papada; abultamiento en el cuello; inflamaci\u00f3n en los ganglios linf\u00e1ticos; buche; tumor en el cuello; bocio; ruma; papera; hipertiroidismo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QOTO KISWAR:<\/span> <\/strong>s.(bot) cotoquishuar; especie de \u00e1rbol<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;OTO K&#8217;USILLU:<\/span> <\/strong>s.(zoo) mono bramante; mono bramante rojo; mono aullador<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QOTO; QOTU:<\/span> <\/strong>s. mont\u00f3n; terrapl\u00e9n; pila; c\u00famulo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QOTOY; QOTUY:<\/span> <\/strong>v.tr.(1) amontonar; aporcar; extender tierra en el surco utilizando el azad\u00f3n; apilar; reforzar con tierra los tallos; arrumar; formar mont\u00f3n; recoger algo disperso; hacinar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QOTU:<\/span> <\/strong>s.(ast)(1) Pl\u00e9yades; Mont\u00f3n: Pl\u00e9yades (proveniencia: Sonqo); constelaci\u00f3n de las Pl\u00e9yades<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;OTURICHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. entretener; divertir<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;OTUY:<\/span> <\/strong>s.(bot) yuca; mandioca<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;OTUY:<\/span> <\/strong>v.tr. enga\u00f1ar; embaucar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QOWA:<\/span> <\/strong>s.(mit) gato (m\u00edtico)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QOWASUN:<\/span> <\/strong>expr. nos da; igual<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QOWE; QOWI:<\/span> <\/strong>s.(zoo) cuy; cuye; cobayo; cuy hiembra; conejo; coneja; liebre<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QOWI:<\/span> <\/strong>s.(zoo) cuy; cuye; cobayo; cuy hiembra<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QOY:<\/span> <\/strong>v.tr. dar; entregar; pagar; otorgar; dispensar; conceder; entregar; donar; impartir; ofrecer; regalar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QOYA:<\/span> <\/strong>s. reina; se\u00f1ora; suma sacerdotisa; esposa del Inca; dama; soberana<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QOYA RAYMI:<\/span> <\/strong>s.(his) festejo de la reina en el tiempo Inka<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QOYA RAYMI KILLA:<\/span> <\/strong>s.(mes) septiembre (en la era de los Inkas: Festejo de la reina. Se refer\u00edan a la luna, se\u00f1ora del sol y reina de todos los planetas. En su honor se festejaba a las mujeres nobles, a las princesas y campesinas. Los hombres con vestimenta de guerra, expulsaban verbalmente a las enfermedades y pestilencias que afectan a la gente)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QOYKUY:<\/span> <\/strong>v.tr. entregar; propinar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QOYLLOR RIT&#8217;I; QOYLLUR RIT&#8217;I:<\/span> <\/strong>s. una fiesta ant\u00edgua en los Andes con m\u00e1s de ochenta mil participantes ind\u00edgenas, cuya ceremonia principal se realiza al pie del nevado Ausangate; (lit.) nieve de estrella<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QOYLLU:<\/span> <\/strong>adj.(col) blanco impecable o inmaculado; matiz de blanco<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QOYLLUR:<\/span> <\/strong>s.(ast) estrella; lucero; estrella del sur; planeta Venus; venus; asterisco; astro luminoso; astro<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QOYLLURCHAW; QOYLLURCHAY:<\/span> <\/strong>s.(pun) mi\u00e9rcoles<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QOYLLURYACHAY:<\/span> <\/strong>s.(neo) astronom\u00eda<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QOYLLUY:<\/span> <\/strong>v.tr. fruncir<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QOYLLUY:<\/span> <\/strong>v.tr.(tex) pegar algo cosiendo; se\u00f1alar con se\u00f1ales de hilo; bordar estrellas o figuras en los tejidos<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QOYLU:<\/span> <\/strong>s.(bot) una variedad de mel\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;OYO:<\/span> <\/strong>adj.(col) amoratado; gris; morado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;OYO:<\/span> <\/strong>s. moret\u00f3n; cardenal; equimosis; contusi\u00f3n; amoratamiento por golpe; equinosis; hematoma<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QOYRU:<\/span> <\/strong>s.(med) catarata (enfermedad); nube de los ojos; nube o catarata en los ojos<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QOYSUY:<\/span> <\/strong>v.tr.(tex) arrastrar ropa<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-QTI-:<\/span> <\/strong>suf.ve. cuando (subj1->subj2); [subordinador]; cuando; si<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-QTI-&#8230;-MI\/-N:<\/span> <\/strong>suf.ve. porque (subj1->subj2)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-QTI-&#8230;-PAS:<\/span> <\/strong>suf.ve. aunque (subj1->subj2)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-QTI-&#8230;-QA:<\/span> <\/strong>suf.ve. si (subj1->subj2); cuando (subj1->subj2)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Q&#8217;UCHU:<\/span> <\/strong>s.(tex) cabo menor de una honda, trenzado despu\u00e9s de que la trenza m\u00e1s compleja es completada, normalmente trenza de cinco o siete madejas tranzadas de modo obl\u00edcuo con una sola trenzada antes de cambiar direcci\u00f3n, tambi\u00e9n trenza de ocho a dieciseis madejas de cuatro lados de dise\u00f1o zigzag<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">QULLAW:<\/span> <\/strong>s.(top) Altiplano; el altiplano de los Andes en Bolivia y Per\u00fa meridional<\/li>\n<\/ul>\n\n<script async=\"\" src=\"https:\/\/pagead2.googlesyndication.com\/pagead\/js\/adsbygoogle.js\"><\/script>\n<!-- aprenderquechua-display-cuadrado -->\n<ins class=\"adsbygoogle\" style=\"display:block\" data-ad-client=\"ca-pub-1730987954818825\" data-ad-slot=\"3042231937\" data-ad-format=\"auto\" data-full-width-responsive=\"true\"><\/ins>\n<script>\n     (adsbygoogle = window.adsbygoogle || []).push({});\n<\/script>\n\n<h2><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Letra_R\"><\/span>Letra R<span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h2>\n<ul class=\"dicc-qu-esp\">\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">R:<\/span> <\/strong>fon. (fonema conson\u00e1ntico vibrante, simple, alveolar, sonoro); (consonante alveolar vibrante); (consonante vibrante simple sonora)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-RA-:<\/span> <\/strong>suf.ve. deshacer; otra vez<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RACHAPAKUY:<\/span> <\/strong>v.tr. arrancar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RACHAY; RACHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. romper; arrancar; arrancar (una soga o piola); ara\u00f1ar; rascar; rasgu\u00f1ar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RACHISQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. ara\u00f1ado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RADIYU:<\/span> <\/strong>s.(esp) radio<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RAKA:<\/span> <\/strong>s.(ana) vagina; vulva; genitales femeninos; organo genital de la mujer; \u00f3rgano genital femenino<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RAKA K&#8217;AKARA:<\/span> <\/strong>s.(ana) cl\u00edtoris<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RAKA LLIKA:<\/span> <\/strong>s.(ana) himen<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RAKA T&#8217;OQO:<\/span> <\/strong>s.(ana) vagina<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RAKA WIRP&#8217;A PUNKILLIKUY:<\/span> <\/strong>s.(med) bartolinitis<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RAKAQ HATUN WIRP&#8217;AN:<\/span> <\/strong>s.(ana) labios mayores (vagina)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RAKAQ HUCH&#8217;UY WIRP&#8217;AN:<\/span> <\/strong>s.(ana) labios menores (vagina)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RAKAQ LLIKAN:<\/span> <\/strong>s.(ana) himen<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RAKAY:<\/span> <\/strong>s. corral<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RAKHTA; RATHKA:<\/span> <\/strong>adj. doble; grueso; grueso y plano; grueso (ropa)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RAKHU:<\/span> <\/strong>adj. grueso; gordo; obeso; fuerte; basto; denso; espeso; voluminoso; s\u00f3lido; grueso y cil\u00edndrico; corpulento; abultado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RAKHU CH&#8217;UNCHUL:<\/span> <\/strong>s.(ana) intestino grueso; colon<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RAKHU CH&#8217;UNCHUL ONQOY:<\/span> <\/strong>s.(med) colitis<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RAKHU URAY CH&#8217;UNCHUL:<\/span> <\/strong>s.(ana) colon descendiente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RAKHU WASKA:<\/span> <\/strong>s. soga maroma de pita<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RAKHU WICHAY CH&#8217;UNCHUL:<\/span> <\/strong>s.(ana) colon ascendiente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RAKHUCHAY:<\/span> <\/strong>v.tr. engordar; cebar; engrosar; hacer voluminoso<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RAKHUTA AWAY:<\/span> <\/strong>v.tr. hilar gordo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RAKI:<\/span> <\/strong>s.(1) dep\u00f3sito<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RAKINAKUY:<\/span> <\/strong>v.recip.(1) divorciarse; partirse mutuamente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RAKI-RAKI:<\/span> <\/strong>adj. condo est\u00e1n dos cosas separadas que deber\u00edan ser juntas<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RAKI-RAKI:<\/span> <\/strong>s.(tex) motivo pallay en tejidos (significado: cosas separadas que deber\u00edan ser juntas)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RAKI-RAKI; RAKIRAKI:<\/span> <\/strong>s.(bot) helecho; una especie de helecho<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RAKIY:<\/span> <\/strong>v.tr.(1) distribuir; repartir; dividir; separar; apartar; apartar algo; fraccionar; clasificar; reservar (separar); segregar; partir<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RAKIY:<\/span> <\/strong>v.tr.(mat) dividir; fraccionar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RAKRAKUQ:<\/span> <\/strong>s.a. feroz<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RAKRAPU:<\/span> <\/strong>adj. glot\u00f3n; comil\u00f3n; comel\u00f3n; goloso; trag\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RAKU:<\/span> <\/strong>s.(tex) hilo torcido muy grueso; hilo grueso para frazadas (8.528 g\/10 m)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RAMA:<\/span> <\/strong>s.(bot.ana)(esp) rama; cuota; cuota con que contribuyen para la adquisici\u00f3n de objetos sagrados<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RAMRAN; LAMPRAS; LANRAN:<\/span> <\/strong>s.(bot)(1) aliso; planta cuyas ra\u00edces se usan en Bolivia para te\u00f1ir de negro; planta usada en Huancayo para te\u00f1ir de amarillo; planta usada en Inkawasi para te\u00f1ir de gris; planta usada en Ecuador para te\u00f1ir de negro <\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RANAY:<\/span> <\/strong>v.tr. vender; regatear<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RANKHI:<\/span> <\/strong>s. amanecer; penumbra<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RANKURKARIY:<\/span> <\/strong>v.intr. enmara\u00f1arse (hilo, soga); enhetrarse (hilo, soga)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RANKURKAYAY:<\/span> <\/strong>v.intr. enmara\u00f1arse (hilo, soga); enhetrarse (hilo, soga)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RANK&#8217;UY:<\/span> <\/strong>v.tr. entrecruzar; enredar; trabar; entrelazar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RANPAY; RAMPAY:<\/span> <\/strong>v.tr. guiar; llevar; tomar de la mano; conducir de la mano a una persona; conducir en litera o andas; llevar de la mano<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RANPHU:<\/span> <\/strong>adj. \u00e1spero (hilo); grueso (hilo); burdo; tosco; grosero<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RANRA:<\/span> <\/strong>adj. pedregoso; cubierto de piedras peque\u00f1as<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RANRA:<\/span> <\/strong>s.(geo) terreno pedregoso; pedregal<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RANRA-RANRA:<\/span> <\/strong>s.(geo) pedregal<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RANTI:<\/span> <\/strong>adj. equivalente; suplente; sustituto<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RANTI:<\/span> <\/strong>s. compra; permutaci\u00f3n; trueque; cambio; reemplazo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RANTIKUY:<\/span> <\/strong>v.tr.(1) vender; negociar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RANTIMUY:<\/span> <\/strong>v.tr. comprar; ir a comprar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RANTINAKUY:<\/span> <\/strong>v.recip. cambiar; trocar; permutar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RANTIPAPUY:<\/span> <\/strong>v.tr. salvar; redimir<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RANTIQ:<\/span> <\/strong>s.a. comprador<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RANTISAKUNA P&#8217;ACHA:<\/span> <\/strong>s.(tex) ropa que se pone de remuda<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RANTISAY; RANTISAKUY:<\/span> <\/strong>v.tr. remudar la ropa<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RANTIY:<\/span> <\/strong>s. compra; mercader\u00eda<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RANTIY:<\/span> <\/strong>s.(spi) desarrollo superior<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RANTIY:<\/span> <\/strong>v.tr. comprar; adquirir; permutar; trocar; cambiar; canjear; reemplazar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RAP&#8217;A:<\/span> <\/strong>s. p\u00e1gina<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RAPHAPAPAY:<\/span> <\/strong>v.intr.(1) ondear; flotar al viento; flamear al viento; agitarse en el aire; flamear<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RAPHAPAPAY:<\/span> <\/strong>v.intr.(2) hacer se\u00f1as<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RAPHI!:<\/span> <\/strong>expr. \u00a1Hola! [informal]<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RAPHI; RAP&#8217;I; RAPI; LAPHIN; LAPHI; RAP&#8217;A; RAPHA:<\/span> <\/strong>s.(bot.ana) hoja; hoja (de planta)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RAPHRA; RAPRA:<\/span> <\/strong>s.(zoo.ana) ala; pluma<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RAPI; RAPHI:<\/span> <\/strong>s.(ass) p\u00e1gina<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-RAQ:<\/span> <\/strong>suf.am. [pregunta (no cierta)]; todav\u00eda; a\u00fan<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RAQ&#8217;A:<\/span> <\/strong>s.(zoo) gusano<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RAQACHA:<\/span> <\/strong>s.(bot) planta de ra\u00edz alimenticia; cierta planta tub\u00e9rcula; racacha; arracacha; virraca; tub\u00e9rculo comestible de la regi\u00f3n andina (la planta se parece al apio, el tub\u00e9rculo al camote blanco, pero el sabor es como pishpi yuca. Se debe come mucho, indigesta); zanahoria<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RAQAY:<\/span> <\/strong>s. galp\u00f3n; barraca; choza; casa ruinosa; casa ruina; edificio derruido; escombro<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RAQCH&#8217;I:<\/span> <\/strong>s. cer\u00e1mica<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RAQHAQAQAY:<\/span> <\/strong>v.intr. crujir; susurrar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RAQRA:<\/span> <\/strong>adj. rajado; desportillado; hendido; agrietado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RAQRA:<\/span> <\/strong>s.(geo) valle; raja; rendija; abertura; grieta; rajadura; quebrada; fisura; hendidura<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RAQRA MANKA!:<\/span> <\/strong>interj. \u00a1Caramba!<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RAQRACHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. rajar; hender<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RAQRASQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. agrietado; rajado; hendido<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RAQRAY:<\/span> <\/strong>v.tr. partir; rajar; quebrar; cascar; hendir; desportillar; agrietar; abrir; hender<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RASAY:<\/span> <\/strong>v.intr. suceder<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RASAYYAQ P&#8217;ACHAYAY:<\/span> <\/strong>v.intr. empobrecer; venir a gran desnudez el que viv\u00eda <\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RASHKAY:<\/span> <\/strong>v.tr.(l.esp) rascar; ara\u00f1ar; rasgar; rasgu\u00f1ar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RASPHIYAY:<\/span> <\/strong>v.impers. oscurecer el d\u00eda; obscurecer; oscurecerse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RATAPA:<\/span> <\/strong>s. trapo; andrajo; remiendo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RATAPA P&#8217;ACHAYAY:<\/span> <\/strong>v.intr. empobrecer; venir a gran desnudez el que viv\u00eda <\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RATAPAY:<\/span> <\/strong>v.tr. remendar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RATA-RATA:<\/span> <\/strong>s.(bot) especie de arbolillo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RATAY:<\/span> <\/strong>v.tr. juntar; fijar; pegar; adherir<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RATULLA:<\/span> <\/strong>adv.l. brevemente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RAWIY:<\/span> <\/strong>s.(esp) desorden<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RAWIY:<\/span> <\/strong>v.tr.(esp) desordenar; trastornar; revolver; perturbar; desbarajustar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RAWK&#8217;ANA:<\/span> <\/strong>s. herramienta ligera para acollar; escardillo; almocafre; lampa<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RAWK&#8217;AY:<\/span> <\/strong>v.tr. apilar; escardar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RAWRACHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. encender fuego; hacer arder; encender; atizar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RAWRAQ SIKI:<\/span> <\/strong>adj.(k) pestilente como el zorrino<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RAWRARIY; YAWRARIY:<\/span> <\/strong>s. incendio<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RAWRAY; YAWRAY:<\/span> <\/strong>v.intr. arder; quemar (intr.); arder el fuego o algo combustible; arder (la piel, las heridas); escocer; arder (una herida o resquemar); picar (una herida); resquemar; llamear; echar llamas<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RAYAN; LAYAN:<\/span> <\/strong>s.(bot) sauco; \u00e1rbol de las caprifoli\u00e1ceas, tambi\u00e9n llamado array\u00e1n o mirto (\u00e1rbol de flores blancas, de frutos negros en racimos que se utilizan en la tintorer\u00eda, de madera de coraz\u00f3n fofo que sirve para hacer flautas, sopladores y tubos)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RAYKU:<\/span> <\/strong>s. raz\u00f3n; causa; por causa de; a consecuencia de; ocasi\u00f3n; achaque; pretexto; motivo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-RAYKU:<\/span> <\/strong>suf.no. por; [por causa]<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-RAYKU:<\/span> <\/strong>suf.ve. por que<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RAYK&#8217;UY:<\/span> <\/strong>v.intr. chismear; incitar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RAYMI:<\/span> <\/strong>s. fiesta; celebraci\u00f3n; fiest; kermesse (flamenco); fiesta popular<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RAYMI P&#8217;UNCHAY:<\/span> <\/strong>s. d\u00eda de fiesta<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RAYO:<\/span> <\/strong>s.(med)(esp) enfermedad de rayo, seg\u00fan dicen, causada por rayos en la selva<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RELOQ:<\/span> <\/strong>s.(esp) reloj<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">REPARAKUY:<\/span> <\/strong>v.tr.(esp) reparar en; percibir<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">REQSICHIKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. presentarse; introducirse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">REQSICHIQ:<\/span> <\/strong>s.a. gu\u00eda<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">REQSICHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. dar a conecer; presentar; hacer conocer; presentar; ense\u00f1ar; enterar; introducir; manifestar; exhibir; unir en amistad<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">REQSIKUY:<\/span> <\/strong>v.tr. reconocer<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">REQSINACHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. hacer que se conozcan dos o m\u00e1s personas; unir en amistad<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">REQSINAKUY:<\/span> <\/strong>v.recip. conocerse (uno a otro); conocerse entre dos o m\u00e1s personas<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">REQSIQ:<\/span> <\/strong>s.a. el que conoce; amigo; cognoscente; conocedor<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">REQSISQA:<\/span> <\/strong>adj. com\u00fan; convencional; famoso<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">REQSISQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. conocido; amigo; conocido (a); lo que se conoce; sabido; famoso<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">REQSISQA:<\/span> <\/strong>s. objeto<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">REQSIY:<\/span> <\/strong>s. ciencia; conocimiento<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">REQSIY:<\/span> <\/strong>v.tr. conocer; reconocer; examinar; identificar; saber; confirmar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RETAMA:<\/span> <\/strong>s.(bot) retama (planta de flores amarillas)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-RI:<\/span> <\/strong>suf.am. [\u00e9nfasis]; [cortes\u00eda]; pues<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-RI-:<\/span> <\/strong>suf.ve.(1) [incoativo]; empezar a &#8230;; comenzar a &#8230;<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RIKCH&#8217;AKUQ:<\/span> <\/strong>s.a. parecido; similar; semejante; an\u00e1logo; asemejado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RIKCH&#8217;AKUY (-MAN):<\/span> <\/strong>v.intr.(1) parecerse a; semejarse a; tener semejanza; asemejarse; parecerse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RIKCH&#8217;AQ:<\/span> <\/strong>s. especie; clase; aspecto; imagen; semejanza; congruencia<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RIKCH&#8217;ARIY:<\/span> <\/strong>v.intr. despertarse; despertar; estar atento; despertar; interrumpir el sue\u00f1o; despertar (uno mismo)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RIKCH&#8217;ASQA:<\/span> <\/strong>s.(spi) amanecer; ritual que dura una noche entera y cuya parte central as un pago a la tierra a medianoche. Se realiza antes de proyectos importantes como viajes o construcci\u00f3n de casa. Sus participantes tienen que quedar despiertos hasta el amanecer para que el ritual sea efectivo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RIKCH&#8217;AY:<\/span> <\/strong>s.(ana) rostro; cara; expresi\u00f3n de la cara<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RIKCH&#8217;AY:<\/span> <\/strong>v.intr.(2) despertarse; despertar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RIKCH&#8217;AYRIMANA:<\/span> <\/strong>s.(gra) adjetivo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RIKHURICHIY:<\/span> <\/strong>s. prueba<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RIKHURIY:<\/span> <\/strong>s. apariencia; fisonom\u00eda<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RIKHURIY:<\/span> <\/strong>v.mov. aparecer; reaparecer; asomarse; parecer; aparecerse; presentar; presentarse; asomar; mostrarse a la vista; surgir; aparecer (aparecer una persona o algo que se busca)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RIKHURIY:<\/span> <\/strong>s. aparici\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RIKHURIY:<\/span> <\/strong>v.mov. aparecer; manifestarse; parecer; presentarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RIKI:<\/span> <\/strong>adv.afirm. s\u00ed; claro; por supuesto; seguro; indudablemente; evidentemente; realmente; efectivamente; seguramente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RIKI!:<\/span> <\/strong>interj.(1) \u00a1Claro!<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RIKI?:<\/span> <\/strong>interj.(2) de acuerdo?<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RIKRA:<\/span> <\/strong>s.(ana) hombro; brazo; ala; ala de p\u00e1jaro<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RIKRA CHAKA:<\/span> <\/strong>s.(ana) clav\u00edcula<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RIKRA CHAKA TULLU; RIKRA CHAKATULLU:<\/span> <\/strong>s.(ana) clav\u00edcula<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RIKRA; REQRA:<\/span> <\/strong>s.(bot.ana) rama<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RIKRAY:<\/span> <\/strong>v.tr. llevar sobre los hombros; medir por brazadas; llevar al hombro<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RIKUCHI:<\/span> <\/strong>s. exposici\u00f3n; manifestaci\u00f3n; demostraci\u00f3n; manifiesto<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RIKUCHIKUY:<\/span> <\/strong>s. regalo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RIKUCHIKUY:<\/span> <\/strong>v.tr. expresar; representar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RIKUCHIQ:<\/span> <\/strong>s. indicador; presentador<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RIKUCHISQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. mostrado; designado; se\u00f1alado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RIKUCHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. mostrar; hacer ver; ense\u00f1ar; demostrar; indicar; se\u00f1alar (mostrar); exponer; se\u00f1alar; exhibir; presentar; revelar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RIKUKUY:<\/span> <\/strong>v.intr.(1) verse (mismo); verse; mirarse; entreverse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RIKUKUY:<\/span> <\/strong>v.mov. aparecer; demostrarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RIKUNALLA:<\/span> <\/strong>adj. visible<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RIKUQ:<\/span> <\/strong>s. vidente; observador; cuidante<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RIKURICHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. hacer aparecer; exhibir; probar; demostrar; manifestar; hacer patente; exponer<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RIKUY:<\/span> <\/strong>v.tr.(1) ver; advertir; reparar (en); distinguir; presenciar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RIKUY:<\/span> <\/strong>v.tr.(2) saber de experiencia; saber de ubicaci\u00f3n; diagnosticar; entender; conocer<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RIKUY:<\/span> <\/strong>v.tr.(3) conocer un lugar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RIKUY:<\/span> <\/strong>v.tr.(4) mirar; cuidar; observar; cuidar de; darse cuenta<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RIKUY:<\/span> <\/strong>v.tr.(fil) considerar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RIKUYLLA:<\/span> <\/strong>s. punto de vista<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RIMA:<\/span> <\/strong>s. conversaci\u00f3n; habla; charla; habladur\u00eda<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RIMACHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. conversar; dejar hablar; hacer confesar; hacer hablar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RIMAKUY:<\/span> <\/strong>s. proverbio<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RIMANAKUY:<\/span> <\/strong>s. acuerdo; convenio; arreglo; conversaci\u00f3n; di\u00e1logo; conferencia; estimulaci\u00f3n; convenio verbal; debate<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RIMANAKUY:<\/span> <\/strong>v.recip.(1) estar de acuerdo; conversar; dialogar; charlar; conversar; departir; amistar; comunicarse; hablar mutuamente; pactar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RIMANAYACHAY:<\/span> <\/strong>s.(gra) morfolog\u00eda<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RIMANAYAPAQ:<\/span> <\/strong>s.(gra) afijo; morfema<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RIMAPAYAY:<\/span> <\/strong>v.dic. expresar; parlotear; remedar; hablar rogando, pidiendo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RIMAPUY:<\/span> <\/strong>v.dic. habl\u00e1rselo; interceder<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RIMAQ:<\/span> <\/strong>s.(top) r\u00edo en Lima; (esp.) R\u00edmac<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RIMAQ:<\/span> <\/strong>s.a. hablante; orador; or\u00e1culo; el que habla; elocuente; el que ri\u00f1e; el que habla; hablador<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RIMAQ PANPA:<\/span> <\/strong>s. lugar de las asambleas; \u00e1gora; audit\u00f3rium<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RIMAQMAYU:<\/span> <\/strong>s.(spi) el r\u00edo hablador<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RIMARICHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. hacer declarar; hacer hablar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RIMARIMUY:<\/span> <\/strong>v.tr. contestar; responder<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RIMARIY:<\/span> <\/strong>v.tr. declarar; declarar; confesar; pronunciar; balbucear; empezar a hablar; confesar culpa<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RIMASQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. predicado; proferido<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RIMAY:<\/span> <\/strong>s. habla; palabra; charla; voz; acci\u00f3n expresiva; verbo o expresi\u00f3n; poder expresivo; idioma; lenguaje; lengua; conversaci\u00f3n; expresi\u00f3n verbal de una cosa o de un pensamiento; di\u00e1logo; oraci\u00f3n; discurso<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RIMAY:<\/span> <\/strong>v.dic.(1) hablar; conversar; dialogar; aconsejar; conservar; dialogar; habla; expresar; relatar; hablar; contar; charlar; proferir; pronunciar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RIMAYKUY:<\/span> <\/strong>v.tr. saludar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RIMAYSAPA:<\/span> <\/strong>adj. conversador; charlat\u00e1n; hablador; parlanch\u00edn<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RIMAYTA K&#8217;ASKACHIY:<\/span> <\/strong>v.dic. hablar fino y sutil; hablar sutilmente, cortado y elegante; pronunciar bien<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RIMI:<\/span> <\/strong>s.(bot) remy; planta usada para te\u00f1ir de marr\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RINRI LLIKA:<\/span> <\/strong>s.(ana) t\u00edmpano<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RINRI NANAY:<\/span> <\/strong>s.(med) otalgia<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RINRI QARA:<\/span> <\/strong>s.(ana) pabell\u00f3n de la oreja<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RINRI T&#8217;OQO:<\/span> <\/strong>s.(ana) cae; orificio exterior del canal auditorio<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RINRI WIRA:<\/span> <\/strong>s. cerumen<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RI\u00d1UN:<\/span> <\/strong>s.(med)(esp) ri\u00f1\u00f3n; espalda inferior, intestinos, \u00f3rganos urinarios y genitales del cuerpo de un hombre, y s\u00edntomas en esa \u00e1rea del cuerpo (an\u00e1logo a la \u00abmadre\/matr\u00edz\u00bb de la mujer)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RIQCH&#8217;ASQA:<\/span> <\/strong>p.p.p.(1) despierto<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RIQCHAY:<\/span> <\/strong>v.intr.(1) parecer; asemejarse una persona o cosa a otras de su especie; permanecer en vela sin dormir<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RIQCHAY; RIKCH&#8217;AY:<\/span> <\/strong>s. imagen; figura; aspecto; apariencia; fisonom\u00eda; expresi\u00f3n de la cara; figura representativa; forma; color<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RIRPU; LIRPU:<\/span> <\/strong>s. espejo; cristal; vidrio; lentes; anteojos<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RIRPUY:<\/span> <\/strong>v.tr. reflectar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RISAQ!:<\/span> <\/strong>expr. \u00a1voy!<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RISUNCHIS!:<\/span> <\/strong>expr.(2) \u00a1vamos!<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RIT&#8217;I:<\/span> <\/strong>s.(met) nieve; nevada; hielo; nevado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RIT&#8217;I ORQO:<\/span> <\/strong>s.(geo) cordillera nevada<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RIT&#8217;IY:<\/span> <\/strong>v.impers.(met) nevar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RIWMATISMU:<\/span> <\/strong>s.(med)(esp) reumatismo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RIWU:<\/span> <\/strong>s.(bot)(l.esp) trigo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RIY:<\/span> <\/strong>v.mov. ir; acudir; partir; asistir; concurrir; andar; viajar; caminar; moverse; partir<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RIY:<\/span> <\/strong>v.mov. ir; acudir; partir; asistir; concurrir; andar; viajar; caminar; moverse; partir<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RONQHO:<\/span> <\/strong>adj. incompleto<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ROQ&#8217;A:<\/span> <\/strong>adj. generoso; prudente; liberal; dadivoso; magn\u00e1nimo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ROQ&#8217;A:<\/span> <\/strong>s.(bot) especie de cactus<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ROQ&#8217;E:<\/span> <\/strong>s. espina<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ROQ&#8217;E:<\/span> <\/strong>s.(bot) roque; cardo santo; especie de arbusto (rroke); planta cuyas ra\u00edces se usan para te\u00f1ir de amarillo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ROQHOQOQOY:<\/span> <\/strong>v.impers.(met) tronar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ROQOQOKU:<\/span> <\/strong>s.(met) trueno<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ROQOTO:<\/span> <\/strong>s.(bot) pimiento; variedad de aj\u00ed muy picante; aj\u00ed; locoto; rocoto<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ROQT&#8217;O:<\/span> <\/strong>adj.(med) sordo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ROQYA:<\/span> <\/strong>s. ruido; alboroto; bullicio; bulla<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ROWAL:<\/span> <\/strong>s.(mit) deidad que habita en los cerros mayores<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ROYA; RUYA:<\/span> <\/strong>s.(bot) \u00e1rbol; mata<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-RQA-; -RA-:<\/span> <\/strong>suf.ve. [pasado]; [pret\u00e9rito]; [preterito indefinido]<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-RQAN:<\/span> <\/strong>suf.ve. [3.a pers. sing. pasado]; \u00e9l &#8230; (pasado); ella &#8230; (pasado); ello &#8230; (pasado)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-RQANI:<\/span> <\/strong>suf.ve. [1.a pers. sing. pasado]; yo &#8230; (pasado)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-RQANKI:<\/span> <\/strong>suf.ve. [2.a pers. sing. pasado]; t\u00fa &#8230; (pasado)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-RQU-; -RU-:<\/span> <\/strong>suf.ve. [prisa]; de repente; reci\u00e9n; acabar de &#8230;<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RUK&#8217;A:<\/span> <\/strong>s.(ana) dedo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RUK&#8217;ANA:<\/span> <\/strong>s.(ana) dedo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RUK&#8217;ANA:<\/span> <\/strong>s.(mil)(agr) arma; herramienta para abrir el suelo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RUK&#8217;ANAKUNA:<\/span> <\/strong>s.(ana) dedos<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RUK&#8217;I P&#8217;ACHA:<\/span> <\/strong>s.(tex) tejido bien apretado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RUK&#8217;I; RUKI:<\/span> <\/strong>s.(tex) apretador (para tejer); instrumento para ajustar el tejido; hueso con que tupen; hueso con que aprietan los hilos; hueso que aprieta mas; espada de tejedor<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RUK&#8217;ISQA P&#8217;ACHA:<\/span> <\/strong>s.(tex) ropa bien tupida; ropa espesa, bien tejida y apretada<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RUK&#8217;IY; RUKIY:<\/span> <\/strong>v.tr.(tex) tupir los hilos en el tejido; tupir; apretar lo tejido; apretar hilo a hilo; tupir la ropa cuando se teje<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RUKMA UMA:<\/span> <\/strong>s. calvo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RUKMA; LUKMA; ROQMA:<\/span> <\/strong>s.(bot) variedad de \u00e1rbol frutal; l\u00facuma; l\u00facuma, \u00e1rbol l\u00facumo (\u00e1rbol de frutos comestibles. Su fruto fragante, carnoso y amarillo oscuro es usado en la elaboraci\u00f3n de helados y dulces); l\u00facuma; especie de \u00e1rbol frutal; lucma<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RUKRIY:<\/span> <\/strong>v.tr. despedrar o desembarazar el solar para edificar la chacra; allanar para cultivar o construir<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RUK&#8217;U:<\/span> <\/strong>adj.(1) viejo (hombre, para personas y animales); anciano; grueso; decr\u00e9pito; senil<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RUK&#8217;U KAY:<\/span> <\/strong>s. ancianidad; vejez; senectud<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RUKUPAKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. afligirse; sufrir; entristecerse; abatirse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RUMI:<\/span> <\/strong>s. piedra; pe\u00f1a; pe\u00f1asco; roca; piedra<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RUMI KAY:<\/span> <\/strong>s. apat\u00eda<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RUMI MILLMA:<\/span> <\/strong>s.(bot) musgo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RUMI \u00d1AWI:<\/span> <\/strong>s.(per) Ojo de piedra; nombre de un general inc\u00e1ico; capit\u00e1n de los Inkas en el tiempo de la conquista espa\u00f1ola<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RUMI SONQO:<\/span> <\/strong>adj. coraz\u00f3n pedregoso; corazon de piedra; indiferente; indolente; cruel; empedernido; insensible; pertinaz<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RUMI WASI:<\/span> <\/strong>s. casa de piedra<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RUMICHAY:<\/span> <\/strong>v.tr. empedrar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RUMIKUNA; RUMI KUNA:<\/span> <\/strong>s.(med) c\u00e1lculos<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RUMI-RUMI:<\/span> <\/strong>adj. pedregoso; pedregal<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RUMIYASQA:<\/span> <\/strong>adj. petrificado; endurecido; duro como la piedra<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RUMIYASQA:<\/span> <\/strong>s. f\u00f3sil; petrificaci\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RUMIYAY:<\/span> <\/strong>v.intr. petrificarse; endurecerse como piedra; endurecerse; volverse como piedra; congelarse; solidificarse (seg\u00fan de qu\u00e9)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RUMP&#8217;U UMA; RUMPU UMA:<\/span> <\/strong>s. cabeza redonda<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RUMU:<\/span> <\/strong>s.(bot) yuca; mandioca; especie de planta tub\u00e9rcula de la selva (uso principal: alimento)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RUNA:<\/span> <\/strong>adv.l. derecha (mano)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RUNA:<\/span> <\/strong>s.(fam) indio; hombre; serhumano; persona; gente; ind\u00edgena; ser quichua; gente; indio; persona; ser humano; gente; gente; persona; hombre<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RUNA KAY:<\/span> <\/strong>s. naturaleza humana; humanidad<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RUNA KURKU; RUNA KURKUN:<\/span> <\/strong>s. cuerpo; cuerpo humano<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RUNA MIKHUQ:<\/span> <\/strong>s.a. antrop\u00f3fago; canibal<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RUNA PACHA:<\/span> <\/strong>s.(fil) equilibrio entre el hombre y la naturaleza<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RUNA PANTACHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. sobornar; corromper<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RUNA QOYLLUR:<\/span> <\/strong>s. dicha; felicidad; suerte; destino; hado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RUNA SAQRO; RUNA SAQRU:<\/span> <\/strong>s.(ana) esqueleto humano<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RUNA WANAQ:<\/span> <\/strong>s. c\u00e1rcel; escarmiento<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RUNA YUPAY; RUNAYUPAY:<\/span> <\/strong>s. censo; demograf\u00eda<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RUNAMASI:<\/span> <\/strong>s. camarada; compa\u00f1ero; vecino; semejante; pr\u00f3jimo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RUNAQ \u00d1AT&#8217;INKUNA:<\/span> <\/strong>s.(ana) v\u00edscera humana<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RUNAQ Q&#8217;OPAN RUNA:<\/span> <\/strong>s. mendigo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RUNASIMI; RUNA SIMI:<\/span> <\/strong>s. quechua; quichua; (lit.) lenguaje humano; lengua de los hombres<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RUNAYUKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. amancebarse la mujer<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RUNKU:<\/span> <\/strong>s.(agr)(his) cesto de coca o de aj\u00ed (en la agricultura inc\u00e1ica); divisi\u00f3n y nombres de las chacras (en la agricultura inc\u00e1ica); cesta<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RUNP&#8217;U; LUNP&#8217;U; RUMP&#8217;U; LUMP&#8217;U:<\/span> <\/strong>adj.(1) redondo; esf\u00e9rico; rollizo; gordo; ovoidal<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RUNTU:<\/span> <\/strong>s. huevo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RUNTU:<\/span> <\/strong>s.(ana) test\u00edculo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RUNTU PHASI:<\/span> <\/strong>s. huevos duros; huevos pasados<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RUNTU-RUNTU:<\/span> <\/strong>s.(bot) especie de arbusto; zapatilla (especie de hierba, de venus. muy utilizado en la medicina casera para la gonorrea, diabetes, suspensi\u00f3n de orina, r\u00ed\u00f1ones, etc.)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RUNTUTA BINDIKUWAY!:<\/span> <\/strong>expr. v\u00e9ndeme huevos<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RUNTUY:<\/span> <\/strong>v.intr. poner huevos; aovar; desovar; huevar; ovar; poner huevo las aves<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RUPHA:<\/span> <\/strong>adj. quemante; ardiente; caliente; c\u00e1lido; caluroso; caliente; quemante; abrasador<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RUPHA:<\/span> <\/strong>s. calentura; fiebre<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RUPHACHIKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. quemarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RUPHACHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. hacer quemar; quemar; inflamar; incendiar; incinerar; quemar en el fuego; atizar; encender<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RUPHAPAKUY:<\/span> <\/strong>v.intr.(med) tener temperatura; sofocarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RUPHAQ:<\/span> <\/strong>adj. quemante; ardiente; caliente; c\u00e1lido; caluroso; abrasador; candente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RUPHAQ MIT&#8217;A:<\/span> <\/strong>s. temporada quemante; temporada seca<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RUPHARIY:<\/span> <\/strong>s.(med) fiebre<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RUPHARIY:<\/span> <\/strong>v.intr. tener fiebre<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RUPHARUPHA:<\/span> <\/strong>s.(geo) zona quemante en la cuesta oriental de los andes; nivel de altitud en el oriente de los Andes desde 400 a 1000 m; selva<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RUPHASQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. quemado; quemado; incinerado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RUPHAY:<\/span> <\/strong>s. calor; ardor; calor y luz del sol; solazo; temperatura elevada<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RUPHAY:<\/span> <\/strong>s.(ast) sol<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RUPHAY:<\/span> <\/strong>v.intr. hacer calor; quemar el sol; quemar; arder; incendiar; inflamarse; quemarse; incinerar; abrasar el fuego; sol; quemar (arder); quemar o calentar mucho una cosa; incendiarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RUPHAY MIT&#8217;A:<\/span> <\/strong>s. verano<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RUPHAYAY:<\/span> <\/strong>v.intr. quemarse (intr.); acer calor (con sol); solear<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RURAY:<\/span> <\/strong>v.tr.(ass) formar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RURAYRIMANA:<\/span> <\/strong>s.(gra) verbo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RURAYRIMANACHAY:<\/span> <\/strong>s.(gra) conjugaci\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RURIN:<\/span> <\/strong>s. hechos<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RURIN:<\/span> <\/strong>s.(top) r\u00edo en el departamento de Lima (Per\u00fa); (esp.) r\u00edo Lur\u00edn (centro, interior)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RURU:<\/span> <\/strong>s.(ana) test\u00edculo; coj\u00f3n; l\u00f3bulo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RURU:<\/span> <\/strong>s.(ass) resultado; producto<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RURU:<\/span> <\/strong>s.(bot.ana) fruto; fruta; pepita; pepa; semilla; fruto; fruto de plantas; simiente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RURU:<\/span> <\/strong>s.(zoo.ana) huevo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RURUCHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. cultivar; producir<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RURUN:<\/span> <\/strong>s.(ana) ri\u00f1\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RURUPAKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. estar apurado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RURUQ:<\/span> <\/strong>s.(agr) frutal; fruct\u00edfero<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RURUY:<\/span> <\/strong>v.intr. crecer; producir; frutificar; dar frutos; fructificar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RUTUCHIKUY:<\/span> <\/strong>s. primer corte de pelo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RUTUKUY:<\/span> <\/strong>v.tr. cortarse; cortarse el cabello; cortarse el pelo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RUTUNA:<\/span> <\/strong>adj. lo que se ha de trasquilar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RUTUNA:<\/span> <\/strong>s.(agr) hoz<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RUTUQ:<\/span> <\/strong>s.a. trasquilador; pelador; segador<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RUTUSQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. trasquilado; pelado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RUTUSQA TASKI:<\/span> <\/strong>s.(fam) ni\u00f1a (mujer) de 12 a 18 a\u00f1os (sentido en el tiempo inka); motiloncilla que ayudaba a sus padres y abuelos, serv\u00eda a las se\u00f1oras principales, hilaba, cocinaba, hac\u00eda el pastoreo y otros oficios<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RUTUSQA UMA:<\/span> <\/strong>s. cabeza trasquilada<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RUTUY:<\/span> <\/strong>s. cortapelo; corte de pelo (tiene lugar cuando el ni\u00f1o est\u00e1 entre los dos y cinco a\u00f1os de edad)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RUTUY:<\/span> <\/strong>s.(tex) vell\u00f3n de llama<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RUTUY:<\/span> <\/strong>v.tr. cortar; esquilar; tusar; trasquilar; pelar; cortar con tijera (tijeras); cortar (cabello, cebada, avena); cortar con hoz o tijeras; cortar con tijeras; segar; cortar cabellos; atusar; cortar lana; cortar los cabellos; repelar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RUTUYKAMAYOQ:<\/span> <\/strong>s. trasquilador; peluquero; peluquera; barbero<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RUWANA:<\/span> <\/strong>s. tarea; obligaci\u00f3n; trabajo; que hacer; ocupaci\u00f3n; quehacer; misi\u00f3n; actividad; operaci\u00f3n; ejercicio; tejido; labor<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RUWANALLA; RURANALLA:<\/span> <\/strong>adj. f\u00e1cil; posible de ser realizado; f\u00e1cil; practicable; realizable; factible<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RUWANINKUNA:<\/span> <\/strong>s. destrezas; habilidades<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RUWAPAKUQ:<\/span> <\/strong>s.a. obrero; pe\u00f3n; trabajador; practicante<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RUWAPAPUY:<\/span> <\/strong>v.tr. restaurar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RUWAPAY:<\/span> <\/strong>v.tr. repetir; ejercitar; rehacer; entrenar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RUWAQ:<\/span> <\/strong>s.(gra) sujeto; hacedor<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RUWAQ:<\/span> <\/strong>s.(mat) operador; sujeto<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RUWAQ:<\/span> <\/strong>s.a. trabajador; obrero; autor; creador; hacedor; que hace<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RUWASQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. realizado; hecho; practicado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RUWASQA:<\/span> <\/strong>s. obra; cosa hecha<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RUWAY:<\/span> <\/strong>s.(1) acci\u00f3n; acto; ceremonia; trabajo; ocupaci\u00f3n labor; acci\u00f3n creativa; labor; pr\u00e1ctica; tarea; funci\u00f3n; actividad<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RUWAY:<\/span> <\/strong>s.(2) trabajo ligero (quehaceres dom\u00e9sticos y lo m\u00e1s del trabajo de mujeres)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RUWAY; RURAY:<\/span> <\/strong>v.tr.(1) hacer; realizar; efectuar; ejecutar; construir; elaborar; trabajar; edificar; aplicar; laborar; labrar; obrar; formar; preparar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RUWAYKAMA:<\/span> <\/strong>s. proyecto<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RUWAYKUNA:<\/span> <\/strong>s. hechos<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RUWAYNIYOQ:<\/span> <\/strong>adj. capaz (de); capaz; apto<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RUWAYSIY:<\/span> <\/strong>v.tr. ayudar a hacer; prestar servicios en el trabajo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">RUYNAS:<\/span> <\/strong>s.(esp) ruinas<\/li>\n<\/ul>\n\n<script async=\"\" src=\"https:\/\/pagead2.googlesyndication.com\/pagead\/js\/adsbygoogle.js\"><\/script>\n<ins class=\"adsbygoogle\" style=\"display:block\" data-ad-format=\"autorelaxed\" data-ad-client=\"ca-pub-1730987954818825\" data-ad-slot=\"8481025056\"><\/ins>\n<script>\n     (adsbygoogle = window.adsbygoogle || []).push({});\n<\/script>\n\n<h2><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Letra_S\"><\/span>Letra S<span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h2>\n<ul class=\"dicc-qu-esp\">\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">S:<\/span> <\/strong>fon. (fonema conson\u00e1ntico fricativo, alveolar, sordo); (consonante fricativa alveolar); (consonante fricativa dentoalveolar sorda); \/s\/ consonante fricativa alveolar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">S:<\/span> <\/strong>fon. (fonema conson\u00e1ntico fricativo, alveolar, sordo, preservado en los dialectos norte\u00f1os y centrales. En el sur \/s\/, pero en Qosqo \/chk\/ original se pronuncia \/sh\/); (consonante fricativa alveolar); (consonante fricativa palatal sorda)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-S:<\/span> <\/strong>suf.am. [evidential]; se dice que &#8230;; dicen que<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SACHA:<\/span> <\/strong>adj.(1) silvestre; salvaje<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SACH&#8217;A:<\/span> <\/strong>s.(bot) \u00e1rbol; arbusto; planta; vegetal; planta silvestre<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SACH&#8217;A CHUKI:<\/span> <\/strong>s.(mil) lanza de madera tropical<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SACH&#8217;A KHUCHI:<\/span> <\/strong>s.(zoo) pecar\u00ed<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SACH&#8217;A Q&#8217;ERA:<\/span> <\/strong>s.(bot) sachaquera; especie de \u00e1rbol<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SACH&#8217;A QORA:<\/span> <\/strong>s.(bot) maleza epif\u00edtica de arbustos<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SACH&#8217;A RUMU:<\/span> <\/strong>s.(bot) yuca del monte<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SACH&#8217;A SUNKHA:<\/span> <\/strong>s.(bot) plantas epif\u00edticas parecidas a barbas que crecen sobre el tronco de \u00e1rboles<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SACH&#8217;A TOMATE:<\/span> <\/strong>s.(bot)(p.esp->naw) tomate de \u00e1rbol<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SACH&#8217;A WAKA:<\/span> <\/strong>s.(zoo) tapir; anta; danta<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SACH&#8217;A; SACHA:<\/span> <\/strong>s.(geo) selva; bosque; arboleda; monte; monta\u00f1a; cerro; vegetaci\u00f3n; bosque no cultivado (tambi\u00e9n bosque secundario veinte a\u00f1os y mas despu\u00e9s de talar); ecosistemas forestales de poca influencia humana, donde las actividades ind\u00edgenas principales son la cacer\u00eda, extracci\u00f3n de recursos del bosque y pr\u00e1cticas rituales<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SACH&#8217;A; SACH&#8217;AN:<\/span> <\/strong>s.(bot.ana) rama<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SACH&#8217;AQA:<\/span> <\/strong>s. jungla; selva<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SACH&#8217;A-SACH&#8217;A; SACHA-SACHA:<\/span> <\/strong>s. bosque; arboleda; selva; matorral; vegetaci\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SACRIFICIO:<\/span> <\/strong>s.(esp) sacrificio<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SAKHA:<\/span> <\/strong>adj. ancho; rechoncho<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SAKSA:<\/span> <\/strong>adj.(2) satisfecho; repleto<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SAKSA:<\/span> <\/strong>adj.(tex) deshilado (vestido); vestido deshilado por las orillas de gastado andrajoso<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SAKSACHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. saciar; hartar; satisfacer<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SAKSAKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. hartarse; saciarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SAKSASQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. saciado; satisfecho; hartado; ah\u00edto<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SAKSAY:<\/span> <\/strong>v.intr.(1) saciarse; hartarse; satifacerse; comer hasta el hartazgo; saciar; estar harto; comer hasta hartarse; comer demasiado; comer hasta quedar satisfecho<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SAKSAY; SAQSAY:<\/span> <\/strong>s. saciedad<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SAKSAYWAMAN; SAQSAYWAMAN; SAKSAWAMAN; SASAWAMAN; SASAYWAMAN:<\/span> <\/strong>s.(top) fortaleza del Qosqo en el tiempo Inka; (esp.) Sacsayhuaman (halc\u00f3n satisfecho); Sacsahuam\u00e1n; fortaleza del Inca en el Cuzco, cuyo nombre original es probablemente Sasawaman (\u00c7a\u00e7\u00e7a Huaman, \u00c7a\u00e7\u00e7ay Huaman, que significa \u00c1guila real la mayor y no halc\u00f3n satisfecho como se ha interpretado generalmente)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SALLA:<\/span> <\/strong>s. concubina; querida; conviviente; manceba; enamorada; novia<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SALLALLALLAY:<\/span> <\/strong>v.dic. hacer ruido de piedras y temblores<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SALLQA; HALQA:<\/span> <\/strong>s.(geo) naturaleza; tierra desierta; cordillera; jalja; suni; nivel de altitud en los Andes desde 3500 a 4000 m; puna (en Per\u00fa central, tambi\u00e9n m\u00e1s alto de 4000 m); jalca<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SALQA:<\/span> <\/strong>adj. arisco; salvaje; insociable; insocial; inculto; ind\u00f3mito; hura\u00f1o; b\u00e1rbaro; montaraz; intratable<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SALQA:<\/span> <\/strong>s. animal salvaje; animal del monte<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SAMA:<\/span> <\/strong>s. aliento; resuelo; descanso; comida de medio d\u00eda; reposo; quietud; soplo de vida; pausa<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SAMACHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. hacer descansar; acomodar; calmar; hacer respirar; hospedar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SAMANA:<\/span> <\/strong>s.(1) aliento<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SAMANA:<\/span> <\/strong>s.(2) lugar de descanso; lugar determinado en los caminos para descansar; descansadero; lugar de parada<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SAMANA WASI:<\/span> <\/strong>s. casa de descanso<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SAMAPAKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. jadear; resollar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SAMARIY:<\/span> <\/strong>v.tr. respirar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SAMARQOY:<\/span> <\/strong>v.intr. respirar su \u00faltimo aliento<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SAMAY:<\/span> <\/strong>s.(1) aliento; respiraci\u00f3n; aire (interior); alma; esp\u00edritu; aliento; exhalaci\u00f3n; respiro; aire; resuello; h\u00e1lito<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SAMAY:<\/span> <\/strong>s.(2) descanso; recreaci\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SAMAY:<\/span> <\/strong>v.cop. sentarse; estar sentado; posar hospedarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SAMAY:<\/span> <\/strong>v.intr. descansar; calmar; cesar; dormir; reposar; exalar; recobrar (el aliento); sentarse; descansar; holgar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SAMAY:<\/span> <\/strong>v.tr. respirar; exhalar; resollar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SAMAY PACHA:<\/span> <\/strong>s. vacaciones; tiempo de descanso; tiempo de ocio<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SAMAY P&#8217;UNCHAY:<\/span> <\/strong>s. d\u00eda festivo; feriado; d\u00eda de descanso o fiesta; feriado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SAMAYKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. cansarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SAMI:<\/span> <\/strong>s.(1) fortuna; ventura; fortuna; exito; alegr\u00eda; felicidad; suerte; fortuna; energ\u00eda fina; energ\u00eda sutil; energ\u00eda purificada; esp\u00edritu; alma; energ\u00eda vital universal femenina; dicha; suerte feliz; suerte favorable; \u00e9xito<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SAMIKUY:<\/span> <\/strong>s. satisfacci\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SAMILLISQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. bendito<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SAMINCHA:<\/span> <\/strong>s. bendici\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SAMINCHAKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. ser bendito; recibir energ\u00eda sutil del ambiente que nos rodea<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SAMINCHASQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. bendito; premiado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SAMINCHAY:<\/span> <\/strong>v.tr. bendecir; recomendar; alabar; elogiar; felicitar; cumplimentar; premiar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SAMIRAKI:<\/span> <\/strong>s. sorteo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SAMIRAKIY:<\/span> <\/strong>v.tr. sortear<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SAMIYOQ:<\/span> <\/strong>adj. venturoso; afortunado; dichoso; feliz<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SAMKA WASI:<\/span> <\/strong>s. c\u00e1rcel perp\u00e9tua donde penaban los delitos atroces echando con \u00e9l culebras y sapos<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SAMP&#8217;A AWASQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. mal tejido; flojo (tejido)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SAMP&#8217;ATA AWAY:<\/span> <\/strong>v.tr. tejer flojo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SAMPAYAY:<\/span> <\/strong>v.intr. cansar(se)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SANANPAY:<\/span> <\/strong>v.tr. marcar; poner se\u00f1al o marca<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SANAPA:<\/span> <\/strong>s. se\u00f1al; marca<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SANDIA:<\/span> <\/strong>s.(top)(esp) ciudad y provincia en el Departamento de Puno (Per\u00fa)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SANI:<\/span> <\/strong>adj.(col) pardusco; color plomo; gris; color morado; lila; morado; encarnado; oscuro; leonado; color carb\u00f3n; viol\u00e1ceo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SANI PUKA:<\/span> <\/strong>adj. carm\u00edn; color carmes\u00ed; carmes\u00ed<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SANI UYA:<\/span> <\/strong>s.(med) cianosis<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SANKA TULLU:<\/span> <\/strong>s.(ana) palatino<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SANKA; SANQ&#8217;A:<\/span> <\/strong>s.(ana) paladar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SANK&#8217;ASQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. prisionero<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SANK&#8217;AY WASI:<\/span> <\/strong>s. c\u00e1rcel<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SANKHA:<\/span> <\/strong>s.(geo) pe\u00f1a; roca; precipicio; abismo; zanja<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SANKHU:<\/span> <\/strong>adj. espeso; pastoso; denso; turbio; espeso; denso<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SANKHU:<\/span> <\/strong>s.(mik) harina; pasta; masa; mazamorra hecha de ma\u00edz molido, az\u00facar y otros condimentos; sango; una comida t\u00edpica del norte argentino<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SANKHUY:<\/span> <\/strong>v.intr. hacer sango<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SANP&#8217;A; SAMP&#8217;A:<\/span> <\/strong>adj. liviano; suave; delicado; flojo; sin fuerza; humilde; apocado; manso<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SANQ&#8217;AR:<\/span> <\/strong>s.(ana) canal digestivo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SANSA:<\/span> <\/strong>s. reflexi\u00f3n; brasa candente; carb\u00f3n encendido; ascua; brasa; rescoldo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SANSAY:<\/span> <\/strong>v.tr. quemar; arder (sin llamas)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SANTU; SANTA:<\/span> <\/strong>adj.(esp) santo; santa<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SAPA:<\/span> <\/strong>adj. cada; cada uno; \u00fanico; solo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SAPA:<\/span> <\/strong>adj.pron. solo; solitario; sin compa\u00f1\u00eda; singular<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SAPA:<\/span> <\/strong>s.(spi) sacerdote andino del sexto nivel, cuyo cuerpo f\u00edsico puede ser visto brillando por otros<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-SAPA:<\/span> <\/strong>suf.no. con mucho (-a, -os, -as); que tiene mucho (-a, -os, -as)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SAPA INKA:<\/span> <\/strong>s.(his) el \u00fanico rey Inka<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SAPA KUTI:<\/span> <\/strong>adv.t. con frecuencia; cada vez; todas las veces; habitual<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SAPA P&#8217;UNCHAY:<\/span> <\/strong>adv.t. cada d\u00eda; cotidianamente; diario<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SAPA YANACHAKUY, SAPA MASICHAKUY:<\/span> <\/strong>s.(spi) creaci\u00f3n de anillos de energ\u00eda a parejas<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SAPALLA:<\/span> <\/strong>adj.(1) s\u00f3lo; solitario; solo; viudo; soltero; \u00fanico<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SAPALLA:<\/span> <\/strong>adv.m. solo; solamente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SAPALLAN:<\/span> <\/strong>adj. solo; el s\u00f3lo; sola; \u00fanico; aislado; desamparado; hu\u00e9rfano; viudo; solitario; soltero; uno solo; unico; \u00e9l solo no m\u00e1s<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SAPAN:<\/span> <\/strong>adj. solitario; aislado; s\u00f3lo; \u00fanico; solo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SAPAN TIYAQ:<\/span> <\/strong>s.a. soltero; soltera<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SAPANCHAKUSQA:<\/span> <\/strong>adj. soltero; solitario<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SAPANKA:<\/span> <\/strong>pron.indef. cada quien; cada uno<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SAPANPI:<\/span> <\/strong>adj. solitario; aislado; s\u00f3lo; a solas<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SAPAQ:<\/span> <\/strong>adj. diferente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SAPAQ:<\/span> <\/strong>s.a. diferente; aparte; particular; especial; \u00fanico<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SAPAQCHAY:<\/span> <\/strong>v.tr. distinguir; separar; apartar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SAPAQYUPA:<\/span> <\/strong>s.(gra) singular (n\u00famero)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SAPATU:<\/span> <\/strong>s.(esp) zapato<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SAPAY:<\/span> <\/strong>pron.def. yo solo no m\u00e1s<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SAPAY APU:<\/span> <\/strong>s.(his) yo el rey de esta tierra o supremo se\u00f1or y juez (t\u00edtulo de Inka)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SAPAY AWKI:<\/span> <\/strong>s.(his) principal de los caballeros nobles<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SAPAY AWKI AWKIKUNAP AWKIN:<\/span> <\/strong>s.(his) mayor se\u00f1or (se\u00f1or de los se\u00f1ores, se\u00f1or por excelencia, t\u00edtulo del Inka)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SAPAY INKA:<\/span> <\/strong>s.(his) yo el rey de esta tierra o supremo se\u00f1or y juez (t\u00edtulo de Inka)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SAPAY \u00d1UST&#8217;A:<\/span> <\/strong>s.(his) infanta<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SAPAY QOYA:<\/span> <\/strong>s.(his) reina<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SAPHI:<\/span> <\/strong>s.(fil) origen; principio<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SAPHI:<\/span> <\/strong>s.(gra) ra\u00edz (de una palabra)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SAPHI:<\/span> <\/strong>s.(top) r\u00edo en la ciudad de Cuzco<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SAPHI (KUNKA SAPHI, SONQO SAPHI, QOSQO SAPHI, SIKI SAPHI):<\/span> <\/strong>s.(spi) ra\u00edces en el cuerpo (en el cuello, el coraz\u00f3n, el est\u00f3mago, el trasero) para la proyecci\u00f3n de energ\u00eda<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SAPHI RIKCH&#8217;AY:<\/span> <\/strong>s.(spi) despertar las ra\u00edces<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SAPHI; SAP&#8217;I:<\/span> <\/strong>s.(bot.ana) ra\u00edz<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SAPHICHAY:<\/span> <\/strong>v.tr. echar ra\u00edces; arraigar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SAPHISAPA:<\/span> <\/strong>adj. complejo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SAPRA:<\/span> <\/strong>s. barba; vellos; bigote; bigotes; vello; pelo en los brutos<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SAPSI:<\/span> <\/strong>adj. colectivo; comunitario; com\u00fan; general; ordinario; corriente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-SAQ:<\/span> <\/strong>suf.ve. yo &#8230; [futuro]<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SAQELLAY:<\/span> <\/strong>v.tr. permitir; dejar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SAQEPUY:<\/span> <\/strong>v.tr. abandonar; desamparar; dejar voluntariamente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SAQERPARIY:<\/span> <\/strong>v.tr. dejar; abandonar; dejar abandonada a una persona o animal; abandonar de pronto<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SAQERPAY:<\/span> <\/strong>v.tr. abandonar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SAQESQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. abandonado; dejado; desamparado; prescindido<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SAQEY:<\/span> <\/strong>v.tr. dejar; abandonar; desamparar; desechar; permitir; consentir; prescindir<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-SAQKU:<\/span> <\/strong>suf.ve. nosotros (no tu) &#8230; [futuro]<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SAQMA:<\/span> <\/strong>s.(1) pu\u00f1o; mano cerrada; pu\u00f1ete; pu\u00f1etazo; empu\u00f1ar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SAQMANAKUY:<\/span> <\/strong>v.recip. boxear; darse de pu\u00f1etes entre dos o m\u00e1s personas; trompearse; pelear a trompadas<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SAQMAY:<\/span> <\/strong>v.tr. abofetear; dar pu\u00f1etazos; propinar pu\u00f1etes; pu\u00f1etear; dar pu\u00f1etes; castigar con golpes de pu\u00f1o; trompear; asestar trompadas<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SAQRA:<\/span> <\/strong>adj. feo; desagradable; mal; obsceno; cruel; horrible; malo demonio; taca\u00f1o; travieso; maligno; malo; malvado; perverso; muy malo; sin valor<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SAQRA:<\/span> <\/strong>s.(1) diablo; demonio<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SAQRA:<\/span> <\/strong>s.(mit) ser sobrenaturalmente poderoso que vive subterr\u00e1neo y que es generalmente considerado mal (representado por serpientes, lagartos, sapos y animales que viven subterr\u00e1neo)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SAQRAYACHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. afear; volverlo malo a alguien; endemoniar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SAQSA:<\/span> <\/strong>adj. \u00e1spero (persona); \u00e1spero; escabroso; tosco; torpe; jaspeado; manchado; moteado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SAQSA:<\/span> <\/strong>adj.(med) moteado; abigarrado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SARA:<\/span> <\/strong>s.(bot) ma\u00edz; maiz<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SARA HANK&#8217;ATA MIKHUY:<\/span> <\/strong>expr. \u00a1C\u00f3me cancha!<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SARA MUT&#8217;I:<\/span> <\/strong>s. mote de ma\u00edz<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SARA PHI\u00d1A:<\/span> <\/strong>s.(bot) especie de planta (la se\u00f1a del ma\u00edz)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SARA Q&#8217;ELLO:<\/span> <\/strong>adj. amarillo como el ma\u00edz; anaranjado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SARA TIPIY:<\/span> <\/strong>s. cosecha del ma\u00edz; deshoje de ma\u00edz<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SARAHANK&#8217;A:<\/span> <\/strong>s. ma\u00edz tostado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SARAMAMA:<\/span> <\/strong>s.(mit) deidad protectora de los sembrad\u00edos de ma\u00edz; Madre Ma\u00edz<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SARAQ WARAN:<\/span> <\/strong>s.(bot.ana) hollejos del ma\u00edz aventado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SARAYAKU:<\/span> <\/strong>s.(top) una comunidad quichua (1500-2000 habitantes) en la selva oriental de Ecuador (provincia de Pastaza), a orillas del r\u00edo Bobonaza, conocida por su resistencia contra la explotaci\u00f3n de su tierra por la empresa petrolera argentina Compa\u00f1\u00eda General de Combustibles (CGC); (esp.) Sarayacu (agua\/r\u00edo de ma\u00edz)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SARUNAKUY:<\/span> <\/strong>v.recip. pisotearse m\u00fatuamente; aparearse los animales; copular los cuadr\u00fapedos; copular<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SARUSQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. pisado; ultrajado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SARUY:<\/span> <\/strong>v.tr.(1) pisar; apisonar; explotar; atropellar; oprimir; trillar; hollar; maltratar; aplastar con el pie; pisotear<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SARUY:<\/span> <\/strong>v.tr.(2) cubrir el animal macho a la hembra; aparearse las aves; aparear las aves<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SARUYKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. pisar; patalear; pisar con cuidado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SASA:<\/span> <\/strong>adj. dif\u00edcil; trabajoso; arduo; dif\u00edcil de hacer; imposible de ser realizado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SASA K&#8217;IKUY:<\/span> <\/strong>s.(med) dismenorrea; disminorrea<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SASA MILLP&#8217;UY:<\/span> <\/strong>s.(med) disfagia<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SASA SAMAY:<\/span> <\/strong>s.(med) disnea; disnia<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SASA SIRANA:<\/span> <\/strong>s.(tex) costura dif\u00edcil<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SASACHAY:<\/span> <\/strong>s. dificultad; obst\u00e1culo; impedimento<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SASACHAY:<\/span> <\/strong>v.tr. obstaculizar; dificultar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SASAWAMAN; SASAYWAMAN:<\/span> <\/strong>s.(top) probablemente el nombre original de Sacsayhuaman, la fortaleza del Inca en el Cuzco (significa \u00c1guila real la mayor y no halc\u00f3n satisfecho como se ha interpretado generalmente); (esp. hist.) \u00c7a\u00e7\u00e7a Huaman, \u00c7a\u00e7\u00e7ay Huaman<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SASI:<\/span> <\/strong>s. ayuno; abstenci\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SASIY:<\/span> <\/strong>v.intr. ayunar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SAT&#8217;IY:<\/span> <\/strong>s. introducci\u00f3n (f\u00edsica); enchufe; coito<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SAT&#8217;IY:<\/span> <\/strong>v.tr. introducir; encajar; enchufar; meter; meter en; poner adentro; copular; insertar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SAWA:<\/span> <\/strong>s. matrimonio; enlace; casamiento; nupcias<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SAWAKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. casarse; contraer matrimonio<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SAWASQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. casado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SAWAY:<\/span> <\/strong>v.intr. enlazar; casar; casarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SAWCHU:<\/span> <\/strong>adj. reneg\u00f3n; rabioso; enojado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SAWINTU:<\/span> <\/strong>s.(bot) variedad de \u00e1rbol frutal; guayaba; guayaba &#8211; arbusto de fruto de color amarillo agridulce (se usa contra la diarrea)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SAWKA:<\/span> <\/strong>s.(1) burla<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SAWKA SAWKA HAWARIKUYKUNA:<\/span> <\/strong>s.(ant) f\u00e1bulas de pasatiempo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SAWKU:<\/span> <\/strong>s.(bot)(esp) sauco; planta cuyas frutas se usan para te\u00f1ir de morado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SAWNA:<\/span> <\/strong>s. almohada; cabecera<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SAWNAY:<\/span> <\/strong>v.intr. apoyarse sobre una almohada; reclinarse sobre una almohada; colocar la almohada bajo la cabeza; hacer la cabecera; poner por cabecera<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SAWSI:<\/span> <\/strong>s.(bot)(esp) sauce<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SAYACHIKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. ser representado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SAYANPA:<\/span> <\/strong>adj.poses. vertical<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SAYANTIN P&#8217;ACHA:<\/span> <\/strong>s.(tex) vestido entero<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SAYAPARIY:<\/span> <\/strong>v.intr. detenerse; pararse; mantener en pie; levantarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SAYAPAYAQ:<\/span> <\/strong>s.(mil) presidio; guardia; guarnici\u00f3n militar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SAYAQ:<\/span> <\/strong>adj. escarpado; acantilado; alto de estatura; vertical; de pie; parado; empinado; muy alto; perpendicular; erguido<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SAYAQ RUNA:<\/span> <\/strong>s.(fam) adulto; adulto (hombre que concurre a las obligaciones comunales)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SAYARICHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. construir; levantar; construir; edificar; erigir; instituir; poner erguido o de pie<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SAYARIY:<\/span> <\/strong>s.(cri) resurrecci\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SAYARIY:<\/span> <\/strong>v.mov. levantarse; detenerse; parar; estar de pie; pararse; ponerse de pie; ponerse de pie; pararse; levantar otro; poner otro a pie; surgir; resurgir; dejar la cama en las ma\u00f1anas<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SAYASQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. parado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SAYAY:<\/span> <\/strong>adj. escarpado; altura; talla; estatura; volumen; tama\u00f1o<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SAYAY:<\/span> <\/strong>s. tama\u00f1o; talle; estatura; estar de pie; parado; talle; estatura; altura (de cosa o de persona); talla<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SAYAY:<\/span> <\/strong>v.cop. levantarse; detenerse; parar; estar de pie; pararse; ponerse de pie; estar habitualmente en un lugar; frecuentar; estar parado; estar presente; posarse las aves<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SAYAYKUY:<\/span> <\/strong>v.cop. detenerse; ponerse de pie; enfrentar a manera de pelea; pararla; detenerse por un instante, lentamente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SAYAYNINTIN P&#8217;ACHA:<\/span> <\/strong>s.(tex) vestido entero<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-SAYKI:<\/span> <\/strong>suf.ve. yo &#8230; te [futuro]<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-SAYKICHIS; -SAYKICHEQ:<\/span> <\/strong>suf.ve. yo &#8230; os [futuro]<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-SAYKIKU:<\/span> <\/strong>suf.ve. nosotros &#8230; te [futuro]<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SAYK&#8217;U:<\/span> <\/strong>s. cansancio; fatiga; agotamiento<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SAYK&#8217;UPAKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. estar agitado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SAYK&#8217;USQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. cansado; fatigado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SAYK&#8217;UY:<\/span> <\/strong>s. cansancio; fatiga<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SAYK&#8217;UY:<\/span> <\/strong>v.intr. cansarse; fatigarse; agotarse; jadear<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SAYLLA:<\/span> <\/strong>s.(top) pueblo en el departamento del Qosqo (Per\u00fa); (esp.) Saylla<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SAYNATA:<\/span> <\/strong>s. m\u00e1scara; antifaz; careta<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SAYNATA RUNA:<\/span> <\/strong>s. enmascarado; danzante; danzar\u00edn<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SAYNATASQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. enmascarado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SAYRI:<\/span> <\/strong>s.(bot) tabaco<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SAYRI TUPAQ:<\/span> <\/strong>s.(per) el segundo emperador Inka de Willkapampa (1544-1561)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SAYRIY:<\/span> <\/strong>v.tr. producir humo; fumar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SAYTA:<\/span> <\/strong>adj. ahusado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SAYTA UMA:<\/span> <\/strong>s. cabeza ahusada<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SAYWA:<\/span> <\/strong>s.(1) frontera; lindero; l\u00edmite; columna de energ\u00eda viviente; piedra lindera; pilar; columna aislada; moj\u00f3n; hito; pilar; columna; columna (bloque); acotamiento; se\u00f1al<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SAYWACHAKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. recibir energ\u00eda de la Pachamama (Madre tierra)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SAYWAY:<\/span> <\/strong>v.tr. plantar los linderos; amojonar; delimitar; acotar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SAYWITI:<\/span> <\/strong>s.(neo) mapa<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SELQ&#8217;O:<\/span> <\/strong>s. firma<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SENQA:<\/span> <\/strong>s.(ana) nariz; hocico; arista<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SENQA:<\/span> <\/strong>s.(tex) cima del huso (nariz)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SENQA SAPA:<\/span> <\/strong>adj. narizota; nariz grande; narigudo; que tiene narices grandes; narig\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SENQA T&#8217;OQOKUNA:<\/span> <\/strong>s.(ana) fosas nasales<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SENQA TULLU:<\/span> <\/strong>s.(ana) v\u00f3mer<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SENQACHANPI CHOFER RISHAN:<\/span> <\/strong>expr. El chofer va en la caseta (del cami\u00f3n)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SENQAPAQ:<\/span> <\/strong>s.(tex) para la nariz (1-2 medias vueltas para asegurar el bobinado de hilo torcido a la cima del huso)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SENQ&#8217;AY:<\/span> <\/strong>s. inspiraci\u00f3n; aliento<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SENQ&#8217;AY:<\/span> <\/strong>v.intr. respirar por la nariz<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SEQANA:<\/span> <\/strong>s. escalera; pelda\u00f1o; escalinata<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SEQAY:<\/span> <\/strong>v.mov.(1) trepar; subir; montar; ascender; surgir; aparecer; asomarse; escalar; brotar; subir o navegar arriba en un r\u00edo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SEQE:<\/span> <\/strong>adj. ins\u00edpido; agrio; desabrido; insipido; aguapi\u00e9<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SEQ&#8217;E:<\/span> <\/strong>s. l\u00ednea; fila; letra; garabato; dise\u00f1o; raya; l\u00ednea; t\u00e9rmino; figura; dibujo; firma; signo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SEQ&#8217;E (RIMAY SEQ&#8217;E):<\/span> <\/strong>s.(gra) sufijo; morfema gramatical<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SEQ&#8217;E LLUMPA:<\/span> <\/strong>s.(neo) alfabeto<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SEQ&#8217;E MIT&#8217;AY:<\/span> <\/strong>s.(gra) declinaci\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SEQ&#8217;E RUMI:<\/span> <\/strong>s.(mit) piedra de l\u00edneas de energ\u00eda vital; santuario en Hatun Q&#8217;eros<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SEQ&#8217;E YAPAKUQ:<\/span> <\/strong>s.(gra) posposici\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SEQ&#8217;E YAPAYKUNA:<\/span> <\/strong>s.(gra) morfolog\u00eda (gramatical, del quechua, por a\u00f1adidura de sufijos)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SEQ&#8217;ECHAY:<\/span> <\/strong>v.tr. dise\u00f1ar; subrayar; poner en l\u00ednea<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SEQ&#8217;EKUNA:<\/span> <\/strong>s. ilustraci\u00f3n; dibujo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SEQ&#8217;EMPA:<\/span> <\/strong>s.(bot) cortader\u00eda<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SEQ&#8217;ENCHAY:<\/span> <\/strong>v.tr. dibujar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SEQ&#8217;EQ:<\/span> <\/strong>s.a. dise\u00f1ador,a; dibujante; ilustrador; garabateador<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SEQEQ APU:<\/span> <\/strong>s.(his) medidor de tierras; repartidor de tierras<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SEQ&#8217;ESQA:<\/span> <\/strong>s. dibujo; figura<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SEQ&#8217;ETA YAPAY:<\/span> <\/strong>v.tr.(gra) a\u00f1adir un sufijo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SEQ&#8217;EY:<\/span> <\/strong>v.tr. garabatear; dibujar; dise\u00f1ar; rayar; firmar; rubricar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SEQHA:<\/span> <\/strong>adj. recio<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SEQHA Q&#8217;AYTU, ANKU HINA MANA P&#8217;ITIQ:<\/span> <\/strong>s.(tex) hilo recio de quebrar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SEQHA WASKA, ANKU HINA MANA P&#8217;ITIQ:<\/span> <\/strong>s.(tex) soga recia de quebrar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SEQO:<\/span> <\/strong>s. lazada; lazos<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SEQ&#8217;O:<\/span> <\/strong>adj. fiero<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SEQ&#8217;OQ:<\/span> <\/strong>adj. el verdugo; ahorcador<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SEQ&#8217;OY:<\/span> <\/strong>v.tr.(1) azotar; castigar con un lazo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SEQ&#8217;OY:<\/span> <\/strong>v.tr.(2) estrangular; ahorcar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SEQOY KUTAMATA:<\/span> <\/strong>v.tr. atar la boca del costal pleg\u00e1ndola dando lazada<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SEQOY; SEQHOY; SEQORQOY:<\/span> <\/strong>v.tr. cerrar bolsa o costal con lazo; dar lazada fruncir; plegar costal como la bolsa<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SEQSEY:<\/span> <\/strong>s.(med) comez\u00f3n; escozor<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SEQSEY; SEQSIY:<\/span> <\/strong>v.pron. escocer; dar comez\u00f3n; causar prurito; picar; arder; dar picaz\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SEQSI:<\/span> <\/strong>s.(med) comez\u00f3n; picaz\u00f3n; escozor; cosquilla; prurito<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SEQSIN:<\/span> <\/strong>s.(bot) cortadera; sigsi<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SERVINAKUY; SIRWINAKUY:<\/span> <\/strong>v.recip.(esp) cohabitar (generalmente antes de casar); casar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-SHA-; -SA-:<\/span> <\/strong>suf.ve. [durativo]; [progresivo]; ahora; [continuativo]<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SHALLA:<\/span> <\/strong>s. piedra menuda<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SHAPUNPA:<\/span> <\/strong>s.(bot)(amz) shapumba; shapumba (helecho grande); sapumpa<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SHAQAY; HAQAY; HAQIY:<\/span> <\/strong>pron.dem. aquel; aquella; aquello; ese; esa; eso; aquello; aqu\u00e9l; aqu\u00e9lla<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-SI:<\/span> <\/strong>suf.am. [evidential]; se dice que &#8230;; dicen que; [reportativo]<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SICHU:<\/span> <\/strong>conj. si es que &#8230;; en caso que &#8230;<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SICH&#8217;U:<\/span> <\/strong>adj.(med) inv\u00e1lido de pies<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SICH&#8217;U:<\/span> <\/strong>s.(med) cicatriz defectuosa<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SICHUS:<\/span> <\/strong>conj. si (asunci\u00f3n); si<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SIKI:<\/span> <\/strong>s.(ana) nalga; trasero; base; ano; culo; posaderas; asentaderas; asiento; nalgas; posadera; parte inferior de un objeto; culo; trasera<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SIKI T&#8217;OQO:<\/span> <\/strong>s.(ana) ano; orificio<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SIKI T&#8217;OQO:<\/span> <\/strong>s.(ana) ano; orificio<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SIKI TULLU:<\/span> <\/strong>s.(ana) cadera; coxis; sacro; parte final de la columna vertebral, coxis<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SIK&#8217;INA:<\/span> <\/strong>s. pinza; utensilio para arrancar; alicate; tenaza<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SIKIPAPA:<\/span> <\/strong>s.(ana) nalga<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SIKITAY PHUKUY:<\/span> <\/strong>expr.(k) \u00a1sopla mi ojete!<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SIK&#8217;IY:<\/span> <\/strong>v.tr. retirar; extraer; sacar; quitar (de un lugar); rasgar; desarragar; arrancar; descuajar; sacar con fuerza; elaborar adobes<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SIKLLA:<\/span> <\/strong>adj. delgado; gallardo; hermoso; erguido el cuerpo; esbelto; bien formado; galano; gentil; pulcro; pulido<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SIKLLALLA:<\/span> <\/strong>adj. simple<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SIKLLAY:<\/span> <\/strong>v.tr. dirigir; conducir; corregir; rectificar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SIKLLAYKUSQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. trenzado; hecho criznejas<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SIKLLAYKUY (CHUKCHATA):<\/span> <\/strong>v.tr. trenzar; hacer crisnejas los cabellos<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SIKSI:<\/span> <\/strong>s. grava; escombros; guijarros<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SIKU:<\/span> <\/strong>s.(bot)(aym) ca\u00f1a; paja<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SIKU:<\/span> <\/strong>s.(mus)(aym) zampo\u00f1a<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SIKURI:<\/span> <\/strong>s.(mus)(aym) zampo\u00f1a; que toca la zampo\u00f1a<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SIKUWA:<\/span> <\/strong>s.(bot)(aym) ca\u00f1a; paja; paja com\u00fan<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SIKUWANI:<\/span> <\/strong>s.(top) ciudad en el departamento del Qosqo (Per\u00fa), capital provincial de Qanchi; (esp.) Sicuani (lugar poblado de paja)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SIKWA:<\/span> <\/strong>s. latigazo; vara<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SIKWAY:<\/span> <\/strong>v.tr. flagelar; azotar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SILLA:<\/span> <\/strong>s. piedra menuda; cascajo; part\u00edcula<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SILLAKUY:<\/span> <\/strong>v.tr.(esp) montar; ir a caballo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SILLARIY:<\/span> <\/strong>v.tr.(esp) subir a; ascender a; montar a; montar; cabalgar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SILLKU:<\/span> <\/strong>num.fract. cuarta,o; cuarta parte<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SILLKU RUNKU:<\/span> <\/strong>s.(agr)(his) cuarta parte de un topo de tierra y de un cesto de coca (en la agricultura inc\u00e1ica)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SILLKUY:<\/span> <\/strong>v.tr. dar rasgon en ropa o en carne; rasgu\u00f1ar; ara\u00f1ar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SILLU:<\/span> <\/strong>s.(ana) u\u00f1a; pezu\u00f1a; garra; u\u00f1a de las personas<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SILLWI:<\/span> <\/strong>adj. atado transverso<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SILLWI:<\/span> <\/strong>s. franja; banda; cintur\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SILLWI KURU:<\/span> <\/strong>s.(zoo)(2) gusano de la mazorca del ma\u00edz; especie de oruga noctuida<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SILLWI P&#8217;ACHA:<\/span> <\/strong>s.(tex) ropa listada a listas anchas ralas<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SILLWISQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. atado transverso<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SILU:<\/span> <\/strong>s.(l.esp) cielo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SIMI:<\/span> <\/strong>s. palabra; lengua; idioma; pico; lenguaje; idioma; palabra; expresi\u00f3n; habla; t\u00e9rmino<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SIMI:<\/span> <\/strong>s.(ana) boca; labio; abertura; bocado; hocico<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SIMI PICHANA:<\/span> <\/strong>s. servilleta<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SIMI QARA:<\/span> <\/strong>s.(ana) labio<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SIMI QELQA:<\/span> <\/strong>s. libro<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SIMI TAQE:<\/span> <\/strong>s. diccionario; vocabulario<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SIMI T&#8217;OQYACHIY:<\/span> <\/strong>s. adquisici\u00f3n del habla<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SIMICHAQ:<\/span> <\/strong>s.(gra) verbo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SIMICHAQPA K&#8217;ASKAQNIN:<\/span> <\/strong>s.(gra) adverbio<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SIMICHAQPA T&#8217;IKRAPAYAYNIN:<\/span> <\/strong>s.(gra) conjugaci\u00f3n del verbo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SIMIKUNA:<\/span> <\/strong>s. diccionario; vocabulario<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SIMILLAMANTA:<\/span> <\/strong>adv.m. oralmente; verbalmente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SIMINCHAY:<\/span> <\/strong>v.tr. sugerir; amonestar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SIMISAPA:<\/span> <\/strong>s.p. boc\u00f3n; contest\u00f3n; mal educado; charlat\u00e1n; hablador; palabrero<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SIMITA K&#8217;ASKACHIY:<\/span> <\/strong>v.dic. hablar fino y sutil; hablar sutilmente, cortado y elegante; pronunciar bien<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SIMIWAN TUPAPAKUY:<\/span> <\/strong>s. acusaci\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SIMIWAN TUPAPAKUY:<\/span> <\/strong>v.tr. acusar; atacar con palabras<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SIMIYACHAY:<\/span> <\/strong>s.(neo) ling\u00fc\u00edstica<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SIMIYACHAYNIYUQ:<\/span> <\/strong>s.(neo) ling\u00fcista<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SIMIYKITA KICHAY; SIMIYKITA KICHAY!:<\/span> <\/strong>expr. abre la boca<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SIMPA:<\/span> <\/strong>s.(tex) soga de criznejas<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SIMP&#8217;A; SINP&#8217;A:<\/span> <\/strong>s. trenza; cimba; trenza de cabello; cinta para las trenzas<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SIMP&#8217;AY:<\/span> <\/strong>v.tr. trenzar; peinar el cabello; entretejer<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SIMPUY:<\/span> <\/strong>v.tr. morder; dentellar; picar (insecto); picar; picotear<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SINAK&#8217;ARA:<\/span> <\/strong>s.(top) deidad motana de la fiesta Q&#8217;oyllor Rit&#8217;i<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SINCHI:<\/span> <\/strong>adj. duro; fuerte; vigoroso; fuerte; robusto; resistente; s\u00f3lido; sano; valiente; valeroso; recio; demasiado; intr\u00e9pido; bravo; esforzado; bien (sano); recio; consistente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SINCHI:<\/span> <\/strong>adv.m. bastante; suficiente; demasiado; mucho; terrible (exejerando)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SINCHI:<\/span> <\/strong>adv.preadj. muy; demasiado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SINCHI KAY:<\/span> <\/strong>s. fuerza; resistencia; dureza; intrepidez; arrojo; osad\u00eda; valent\u00eda<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SINCHI PHUKUQ WAYRA:<\/span> <\/strong>s. cicl\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SINCHI ROQ&#8217;A:<\/span> <\/strong>s.(per) el segundo emperador Inka<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SINCHICHAKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. fortificarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SINCHIKAMA CHANIYOQ:<\/span> <\/strong>adj. constante; preserverante<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SINCHITAN A\u00d1AYCHAYKI!:<\/span> <\/strong>expr. \u00a1Muchas Gracias!<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SINCHIYAY:<\/span> <\/strong>v.intr. endurecerse; vigonzarse una persona; fortalecerse; hacerse fuerte; convalecer<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SINKRIRKARIY:<\/span> <\/strong>v.tr. enhilar cosas en hilo o soga<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SINKRIY:<\/span> <\/strong>v.mov. ir en hila o en renglera <\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SINKRIY:<\/span> <\/strong>v.tr. ensartar; enhilar; atar en hilo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SINKU:<\/span> <\/strong>s. bola; esfera<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SINP&#8217;A; SIMP&#8217;A:<\/span> <\/strong>s. trenza; cimba; trenza de cabello; trenzas; cabellos trenzados (hechos criscejas)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SINP&#8217;AQ:<\/span> <\/strong>adj. peinadora; el o la que hace trenzas o trencillas; trenzador<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SINP&#8217;ASQA; SIMP&#8217;ASQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. trenzado; peinado; trenzado; hecho criscejas<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SINP&#8217;AY; SIMP&#8217;AY:<\/span> <\/strong>v.tr. trenzar; peinar el cabello; trenzar; hacer crisnejas los cabellos; hacer trenzas<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SINPHI:<\/span> <\/strong>s. labio superior<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SINRI:<\/span> <\/strong>s. serie; orden; fila; l\u00ednea<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SINRIY:<\/span> <\/strong>v.tr. ensartar; ensartar cuentas; amarrar juntos varios animales; alinear<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SINTIRU:<\/span> <\/strong>s.(zoo) jabal\u00ed<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SIPAN:<\/span> <\/strong>s.(tri) Sipanes (un pueblo antiguo coste\u00f1o)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SIPAS:<\/span> <\/strong>adj. joven (mujer, muchacha); joven (mujer); moza; mujer joven; joven mujer<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SIPAS:<\/span> <\/strong>s. muchacha; chica; mujer adolescente; mujer joven; doncella; joven mujer; se\u00f1orita<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SIPAS\u00d1A:<\/span> <\/strong>s. muy joven mujer<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SIPI:<\/span> <\/strong>s. collar; pulsera<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SIPI:<\/span> <\/strong>s.(tex) gorjal de plumas antiguo para bailes<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SIPIQ:<\/span> <\/strong>s.a. asesino; matador<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SIPIT&#8217;IKA:<\/span> <\/strong>s.(tex) gorjal de plumas antiguo para bailes<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SIPIY:<\/span> <\/strong>v.tr. estrangular; ce\u00f1ir; constre\u00f1ir; matar; romper la nuca; ahorcar; ahorcar a alguien; estrangular con la mano; asesinar; sofocar; matar un animal con cuchillo; colgar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SIP&#8217;USQA:<\/span> <\/strong>adj. arrugado; fruncido; plegado; hecho pliegues<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SIP&#8217;UTI:<\/span> <\/strong>s.(ana) ano; esf\u00ednter<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SIP&#8217;UY:<\/span> <\/strong>v.tr. fruncir; arrugar; plegar; funcir; coser sin esmero<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SIP&#8217;UYKUY:<\/span> <\/strong>v.tr. cerrar; ocluir<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SIRAKA:<\/span> <\/strong>s.(bot) zarzamora; mora silvestre (planta espinosa cuyos frutos se comen o se usan en la tintorer\u00eda. Su ra\u00edz es remedio para diabetis); zarza<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SIRAKUNA:<\/span> <\/strong>s.(tex) instrumentos de sastre (aguja, alesna, almarada, espina de coser)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SIRANA:<\/span> <\/strong>s.(tex)(2) costura; costura que se ha de coser<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SIRANAKUNA:<\/span> <\/strong>s.(tex) costura<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SIRAQ:<\/span> <\/strong>s.a. costurera; sastre; costurero; costurera; pespuntador<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SIRARA:<\/span> <\/strong>s.(zoo) alacr\u00e1n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SIRASQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. cosido; que est\u00e1 cosido; zurcido o remendado; costura<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SIRAY:<\/span> <\/strong>s.(tex) costura; banda central decorada de la mantilla para llevar carga (q&#8217;epi\u00f1a)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SIRAY:<\/span> <\/strong>v.tr.(tex) coser; confeccionar; hacer costura; labrar; pespuntar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SIRAYKAMAYOQ; SIRAY KAMAYOQ:<\/span> <\/strong>s. sastre; labrandera; costurera<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SIRICHINAKUY:<\/span> <\/strong>v.recip. luchar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SIRIY:<\/span> <\/strong>v.cop. estar acostado; yacer; acostarse; echarse; recostarse; recostarse; echarse; realinarse; acostar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SIRIYKUY:<\/span> <\/strong>v.cop. reclinarse; apoyarse contra<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SIRK&#8217;A:<\/span> <\/strong>s.(ana) vaso sangu\u00edneo; vena; arteria<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SIRK&#8217;A:<\/span> <\/strong>s.(geo) veta de mina; veta; fil\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SIRK&#8217;A ONQOY:<\/span> <\/strong>s.(med) flebitis<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SIRK&#8217;AP T&#8217;IK-T&#8217;IK \u00d1IYNIN:<\/span> <\/strong>s.(med) pulso<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SIRK&#8217;AY:<\/span> <\/strong>v.intr. sangrar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SIRK&#8217;AY:<\/span> <\/strong>v.tr. cortar a la vena; derramar sangre<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SIRPA:<\/span> <\/strong>s. traici\u00f3n; traidor; infidelidad<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SIRPAY:<\/span> <\/strong>v.tr. traicionar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SIRPHI:<\/span> <\/strong>s.(ana) labio superior; labio superior (boca)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SIRVANAKUY; SIRWINAKUY:<\/span> <\/strong>s.(esp) convivencia en prueba; matrimonio de ley com\u00fan (generalmente seguido por un casamiento civil y religioso, cuando hayan nacido hijos)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SIRWARQENTI; SIWAR Q\u2019ENTE:<\/span> <\/strong>s.(zoo) picaflor; colibr\u00ed<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SIRWIQ:<\/span> <\/strong>s.(spi)(esp) especialista ritual que paga o sirve a Pachamama, la misma persona que realiza rituales de curaci\u00f3n y brujer\u00eda (da\u00f1uq, hampikuq)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SIRWISA:<\/span> <\/strong>s.(esp) cerveza<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SIRWISQA:<\/span> <\/strong>s.(spi)(l.esp) pago a la Tierra; servicio a la Tierra; ritual para agradecerse y pedir a la Pachamama (parte central del ritual rikch&#8217;asqa, que dura una noche entera)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SISA:<\/span> <\/strong>s.(bot) flor; eflorecencia; flor de \u00e1rbol; inflorescencia<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SISA:<\/span> <\/strong>s.(bot.ana) polen<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SISAY:<\/span> <\/strong>v.intr. florecer; echar polen a las flores; echar polen las flores; florecer los cereales y frutales<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SISI:<\/span> <\/strong>s.(zoo) hormiga; hormiga peque\u00f1a<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SISINA:<\/span> <\/strong>s.(mik) carne secada; carne de cerdo ahumado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SISIRA; SIRARA:<\/span> <\/strong>s.(zoo) alacr\u00e1n; escorpi\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SISKUCHA:<\/span> <\/strong>s. Siscucha (muchachito de Chinchero)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SISPA:<\/span> <\/strong>adv.l. cerca; cercano; cerca; proximo; abreviado; pr\u00f3ximo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SISPA:<\/span> <\/strong>postpos. junto a; al lado de<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SISPA \u00d1A\u00d1A:<\/span> <\/strong>s. prima de la mujer; prima hermana (de la mujer)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SISPA PANA:<\/span> <\/strong>s.(fam) prima; prima del var\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SISPA PANA:<\/span> <\/strong>s. prima del var\u00f3n; prima hermana (del var\u00f3n)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SISPA TURA:<\/span> <\/strong>s.(fam) primo hermano de la mujer; primo de la mujer<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SISPA TURA:<\/span> <\/strong>s. primo de la mujer; primo hermano (de la mujer)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SISPA WAYQE:<\/span> <\/strong>s. primo del var\u00f3n; primo hermano (del var\u00f3n)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SISPAYKAMUY:<\/span> <\/strong>v.mov. acercarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SIT&#8217;IKIRA:<\/span> <\/strong>s.(zoo) cigarra<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SITUWA:<\/span> <\/strong>s. luz del sol primaveral<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SITUWA KILLA; SITUA KILLA:<\/span> <\/strong>s.(mes)(1) agosto<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SIWAR:<\/span> <\/strong>s.(min) turquesa<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SIWAYRU:<\/span> <\/strong>s.(zoo) a\u00f1uje; aguti; especie de roedor<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SIWI:<\/span> <\/strong>s. anillo; sortija; argolla; aro; argola<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SIWI RUK&#8217;ANA:<\/span> <\/strong>s.(ana) dedo anular; anular<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SIWICHI:<\/span> <\/strong>s.(mik)(esp) seviche; comida peruana de pescado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SIWINA:<\/span> <\/strong>s. silbato<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SIWIS:<\/span> <\/strong>s.(bot) cedro<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SIWK:<\/span> <\/strong>adj.(1) derecho,a; recto,a; recto; derecho; directo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SIWK:<\/span> <\/strong>adj.(2) exacto; completamente correcto<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SIWK:<\/span> <\/strong>adv.m. todo derecho; todo seguido<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SIWK:<\/span> <\/strong>s. l\u00ednea recta<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SIYARU:<\/span> <\/strong>s.(l.esp) cigarrillo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SOBREPARTO:<\/span> <\/strong>s.(med)(esp) sobreparto; enfermedad resultande de un parto, cuyos s\u00edntomas principales sson, entre otros, erupci\u00f3n ardiente, miembros entumecidos y ardor en las manos y los pies, dolor de cabeza y sensitividad a caliente y fr\u00edo. Es considerado como incurable y puede producirse a cualquier tiempo en la vida de una mujer despu\u00e9s de dar a luz<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SONAHA:<\/span> <\/strong>s.(ast)(esp) Sonaja: Corona Borealis (proveniencia: Misminay)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SONQO:<\/span> <\/strong>s.(ana)(1) coraz\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SONQO APAQ:<\/span> <\/strong>s.a. amable; que roba el coraz\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SONQO AYCHA:<\/span> <\/strong>s.(ana) miocardio<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SONQO CHURAY:<\/span> <\/strong>s. confianza<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SONQO NANAY:<\/span> <\/strong>s. desgracia; desastre; una pena; dolor de coraz\u00f3n; l\u00e1stima; cardialgia; cosa que causa disgusto; cardialg\u00eda<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SONQO ONQOY:<\/span> <\/strong>s.(med) cardiopat\u00eda<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SONQO P&#8217;ITIY:<\/span> <\/strong>s.(med) infarto card\u00edaco<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SONQO SUWA:<\/span> <\/strong>adj. hermoso; rom\u00e1ntico<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SONQO SUWA:<\/span> <\/strong>s. ladr\u00f3n del coraz\u00f3n; encantador<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SONQO T&#8217;URPUY:<\/span> <\/strong>s.(med) punzada en el coraz\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SONQO; SONQ&#8217;O:<\/span> <\/strong>s.(ass) n\u00facleo; centro; parte interior de algo; disposici\u00f3n (\u00e1nimo)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SONQOCHAKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. estar entusi\u00e1stico; entusiasmarse; apasionarse; animarse; encari\u00f1arse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SONQOCHAY:<\/span> <\/strong>v.tr. ocuparse de; consolar; alentar; animar; inspirar; estimular; encari\u00f1ar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SONQOLLAY:<\/span> <\/strong>expr. amada m\u00eda<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SONQOLLIKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. estar convencido; estar confiado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SONQOLLIY:<\/span> <\/strong>s. confianza<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SONQOLLIY:<\/span> <\/strong>v.tr. confiar en; dar confianza<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SONQOMANTA:<\/span> <\/strong>adj. convencido; confiado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SONQOMAT&#8217;IY:<\/span> <\/strong>v.tr. desconcertar; confundir; oprimir<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SONQOQ SIRK&#8217;ANKUNA:<\/span> <\/strong>s.(ana) coronarias<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SONQOSAPA:<\/span> <\/strong>adj. animoso; generoso<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SONQOYAKUY:<\/span> <\/strong>s. miedo; pena<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SONQOYAKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. tener miedo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SOPLA:<\/span> <\/strong>s.(med)(esp) mal aire; mal viento; enfermedad migrando en el aire; enfermedad que entra al cuerpo femenino cuando est\u00e1 expuesto durante el parto, s\u00edntomas incluyen dolor de cabeza, hinchaz\u00f3n de enc\u00edas y erupciones, entre otros<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SOQA:<\/span> <\/strong>adj. liviano<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SOQ&#8217;A:<\/span> <\/strong>adj. tullido<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SOQ&#8217;A:<\/span> <\/strong>s.(med) par\u00e1lisis; polio; reuma<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SOQ&#8217;A:<\/span> <\/strong>s.(mit)(1) esp\u00edritu natural femenino torcido; visi\u00f3n de esp\u00edritu femenino atemorizante, cuando el temor sea vencido se transforma en una \u00f1ust&#8217;a hermosa<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SOQ&#8217;A:<\/span> <\/strong>s.(mit)(2) lo mal; mal esp\u00edritu; esp\u00edritu maligno; maleficio<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SOQ&#8217;A MACHU:<\/span> <\/strong>s.(mit) viejos de la era de los gentiles, cuyos huesos afloran en antiguas tumbas; esp\u00edritu malo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SOQ&#8217;A PAYA:<\/span> <\/strong>s.(mit) viejas de la era de los gentiles, cuyos huesos afloran en antiguas tumbas<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SOQ&#8217;ALLIQ:<\/span> <\/strong>s. dictador; tirano; d\u00e9spota<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SOQO:<\/span> <\/strong>adj.(col)(1) gris; color gris; negro con hebras blancas; canoso<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SOQO:<\/span> <\/strong>adj.(col)(2) canoso; cana; de cabello blanco; rubio; canas<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SOQO:<\/span> <\/strong>s. cana; pelo blanco<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SOQOPURU:<\/span> <\/strong>s.(bot) especie de cactus peque\u00f1o<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SOQOS:<\/span> <\/strong>s.(bot) ca\u00f1averal; ca\u00f1ahueca; carrizo; especie de junco; pasto duro que crece en manojos; ca\u00f1a; ca\u00f1a brava<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SOQ&#8217;OY:<\/span> <\/strong>v.tr. beber; tomar; chupar; absorber; sorber; beber aspirando; succionar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SOQ&#8217;OYTA Q&#8217;OWAY:<\/span> <\/strong>expr. d\u00e9me algo que beber<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SOQSUY:<\/span> <\/strong>v.tr. comer avidamente; devorar \u00e1vidamente; engullir; tragar las aves<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SOQTA:<\/span> <\/strong>num.c. seis; el n\u00famero 6<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SOQTA K&#8217;UCHU:<\/span> <\/strong>s. hex\u00e1gono; hex\u00e1ngulo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SOQTA \u00d1EQEN; SOQTA \u00d1EQE:<\/span> <\/strong>num.o. sexto<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SOQTA UYA:<\/span> <\/strong>s. hexaedro<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SOQYA:<\/span> <\/strong>s. moj\u00f3n; mont\u00f3n de piedras; pedregal<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SOROQCH&#8217;I; SOROQCHI:<\/span> <\/strong>s.(med) soroche; mal de altura; asfixia por la falta de aire y por la fatiga; soroche mal de altura<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SORQ&#8217;AN:<\/span> <\/strong>s.(ana) pulm\u00f3n; bife; bofe; pulmones<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SORQ&#8217;AN LLIKA:<\/span> <\/strong>s.(ana) pleura<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SORQ&#8217;AN ONQOY:<\/span> <\/strong>s.(med) bronquitis<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SORQ&#8217;AN PHIRU ONQOY:<\/span> <\/strong>s.(med) c\u00e1ncer pulmonar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SORQ&#8217;AN SIRK&#8217;A:<\/span> <\/strong>s.(ana) arteria pulmonal<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SORQ&#8217;ANKUNA:<\/span> <\/strong>s.(ana) pulmones<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SOTUMA; SUTUMA:<\/span> <\/strong>s.(bot) una hierba de las comp\u00f3sitas semejante a la valeriana que crele en la sierra alta (janca)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-SPA:<\/span> <\/strong>suf.ve. [Gerundio]; [Participio Presente Activo]; al (con infinitivo); -ndo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-SPA:<\/span> <\/strong>suf.ve. [Participio Presente Activo]; cuando (Subj1=Subj2); -ndo; [subordinador]<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-SPAN:<\/span> <\/strong>suf.ve. porque (subj1=subj2)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-SPAPAS; -SPAPIS:<\/span> <\/strong>suf.ve. aunque (subj1=subj2)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-SPAQA:<\/span> <\/strong>suf.ve. si (subj1=subj2); cuando (subj1=subj2)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-SQA:<\/span> <\/strong>suf.ve.(1) [Participio Perfecto Pasivo]; [perfectivo]; [cl\u00e1usula relativa]<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-SQA:<\/span> <\/strong>suf.ve.(2) [pret\u00e9rito hist\u00f3rico]<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-SQAYKI:<\/span> <\/strong>suf.ve. yo &#8230; te [Futuro]; yo a ti; futuro<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-SQAYKICHIS; -SQAYKICHEQ:<\/span> <\/strong>suf.ve. yo &#8230; os [Futuro]<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-SQAYKIKU:<\/span> <\/strong>suf.ve. nosotros &#8230; te [Futuro]<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-STIN:<\/span> <\/strong>suf.ve. mientras<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-SU-:<\/span> <\/strong>suf.ve. te [si el sujeto es tercera persona, o generalmente en dialectos Q2A]; a ti; te<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SUCHI:<\/span> <\/strong>s.(2) regalo; presente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SUCH&#8217;I:<\/span> <\/strong>s.(zoo) pez del Titicaca; bagre; soche; cierto pez peque\u00f1o de agua dulce; locha; pejerrey<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SUCHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. enviar (cosas); regalar; enviar presentes; encargar; enviar; remitir; despachar; remesar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SUCH&#8217;U:<\/span> <\/strong>adj.(med) paral\u00edtico; cojo; tullido; que camina arrastr\u00e1ndose; persona paral\u00edtica; tullido de pies; inv\u00e1lido de los pies; baldado; inv\u00e1lido<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SUCHUNA:<\/span> <\/strong>s. resbaladero; rodadero; ladera<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SUCHUY:<\/span> <\/strong>v.mov.(1) resbalar; arrastrarse; arrastrar; cojear; tambalear; deslizarse; deslizarse; rodar; deslizar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SUCH&#8217;UYAY:<\/span> <\/strong>v.intr. volverse paral\u00edtico; tullirse de los pies<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SUCHUYKACHAY:<\/span> <\/strong>v.intr. deslizarse por tierra por todo lugar; deslizarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SUCHUYKUY:<\/span> <\/strong>v.mov. acercarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SUKA:<\/span> <\/strong>s.(1) surco<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SUKAMA:<\/span> <\/strong>s.(zoo) mariposa del chachacomo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SUKHA:<\/span> <\/strong>adv.t. en la tarde<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SUKHA:<\/span> <\/strong>s. la tarde; atardecer; tarde<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SUKULLUKU:<\/span> <\/strong>s.(zoo) lagartija<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SULLA:<\/span> <\/strong>s.(met) roc\u00edo; espuma; rocio<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SULLK&#8217;A:<\/span> <\/strong>adj. menor (pariente); menor; hermano menor; hijo menor<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SULLK&#8217;A RUK&#8217;ANA:<\/span> <\/strong>s.(ana) dedo auricular; dedo me\u00f1ique; me\u00f1ique<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SULLK&#8217;A; SULLKA:<\/span> <\/strong>s.(fam) hijo menor; benjam\u00edn; el \u00faltimo hijo de la familia; menor; hermano menor; t\u00edo menor, en relaci\u00f3n a los padres; menor; \u00faltimo hijo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SULLU:<\/span> <\/strong>s. candado; llave primitiva; llave de puertas o cajones<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SULLU:<\/span> <\/strong>s.(med) feto; embri\u00f3n; aborto; aborto de animales<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SULLULL SONQO:<\/span> <\/strong>adj. sincero; verdadero (fiel de confianza, que ni encubre ni hurta ni esconde ni haze menos de lo que le entregan)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SULLULL; SULLUL:<\/span> <\/strong>adj. sincero; honrado; verdadero; fiel; leal; cierto; efectivo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SULLULL; SULLUL:<\/span> <\/strong>adj.(ass) positivo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SULLULL; SULLUL:<\/span> <\/strong>s. testimonio; juramento<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SULLULLCHAY:<\/span> <\/strong>s.(1) juramento<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SULLULLCHAY:<\/span> <\/strong>s.(2) promesa; compromiso<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SULLULLCHAY:<\/span> <\/strong>v.tr. ponerse de acuerdo sobre; prometer; verificar; juramentar; comprometer<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SULLULLPACHASQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. obstinado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SULLU-SULLU:<\/span> <\/strong>s.(bot) sullu-sullu; especie de planta; especie de planta medicinal<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SULLUY:<\/span> <\/strong>v.tr. abortar; malparir<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SUMALLIKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. estar cort\u00e9s; estar fino; estar atento; vanagloriarse; jactarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SUMAPAYAY:<\/span> <\/strong>v.intr. conducirse ejemplar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SUMAPAYAY:<\/span> <\/strong>v.tr. felicitar; halagar; piropear<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SUMAQ:<\/span> <\/strong>adj. lindo; hermoso; bueno; agradable; sabroso; primoroso; placentero; bonito; delicioso; bello; precioso; excelente; bien; esquisito; bondadoso; bonito; bello; rico; agradable; hermosa; delicioso; brilloso; atractivo; hermoso; maravilloso; exquisito; fino<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SUMAQ KAWSAY:<\/span> <\/strong>s. buena salud; paz; bien vivir; vida en harmon\u00eda; vida en plenitud<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SUMAQ KAWSAY:<\/span> <\/strong>v.intr. vivir en \u00f3ptima relaci\u00f3n con la naturaleza<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SUMAQ KAY:<\/span> <\/strong>s.(1) belleza; hermosura<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SUMAQ KAY:<\/span> <\/strong>s.(2) ser bueno (como car\u00e1cter de una persona)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SUMAQ P&#8217;UNCHAY!:<\/span> <\/strong>expr. \u00a1Buenos d\u00edas!<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SUMAQ SARA:<\/span> <\/strong>s. buen ma\u00edz<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SUMAQ SIPAS:<\/span> <\/strong>s. muchacha hermosa<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SUMAQ SONQO:<\/span> <\/strong>adj.(1) humilde; bondadoso; jovial; magn\u00e1nimo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SUMAQ SONQO:<\/span> <\/strong>adj.(2) bondadoso; piadoso; persona de buen coraz\u00f3n, ben\u00e9velo; persona bondadosa (de bello coraz\u00f3n)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SUMAQ UQI:<\/span> <\/strong>adj. lindo azul claro<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SUMAQLLA:<\/span> <\/strong>adv.m. primorosamente; preciosamente; buenamente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SUMAQLLA\u00d1A!:<\/span> <\/strong>expr. \u00a1qu\u00e9 le vaya bien!; \u00a1buen viaje!; \u00a1suerte!; \u00a1felicidades!<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SUMAQTA YACHACHIY:<\/span> <\/strong>expr. ense\u00f1ar bien<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SUMAQWASICHAY:<\/span> <\/strong>s.(neo) arquitectura<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SUMAQYACHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. hermosear; embellecer; embellecer alguna cosa; arreglar; asear; perfeccionar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SUMAYCHASQA KAY:<\/span> <\/strong>v.intr. estar sorprendido; estar turbado; estar perplejo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SUMAYCHAY:<\/span> <\/strong>v.tr. exaltar; respetar; enaltecer; ensalzar; encumbrar; honrar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SUMAYKACHAQ:<\/span> <\/strong>s. fanfarr\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SUMAYKACHAY:<\/span> <\/strong>v.tr. vanagloriarse; jactarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SUMPU:<\/span> <\/strong>adj. estrecho; angosto<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SUMPU P&#8217;ACHA:<\/span> <\/strong>s.(tex) ropa angosta<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SUMPU SUMPULLA:<\/span> <\/strong>adj. angosto; muy estrecho<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SUMPU SUMPULLA UNKU:<\/span> <\/strong>s.(tex) camiseta angosta estrecha <\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-SUN; -SUNCHIS; -SUNCHEQ:<\/span> <\/strong>suf.ve. nosotros (yo y t\u00fa) &#8230; [Futuro]<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SUNCH&#8217;U:<\/span> <\/strong>s.(bot) margarita; suncho; especie de hierba o arbusto de flores amarillas; sunchu (especie de planta, una illa de la papa)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SUNI:<\/span> <\/strong>adj.(1) largo; alargado; cosa alta y larga<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SUNI:<\/span> <\/strong>adj.(2) profundo; hondo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SUNI:<\/span> <\/strong>adj.(3) alto (voz); bullicioso<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SUNI:<\/span> <\/strong>s.(geo) jalja; suni; nivel de altitud en los Andes desde 3500 a 4000 m; nivel ecologico en las monta\u00f1as; parte del altiplano<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SUNIYAY:<\/span> <\/strong>v.intr. alargarse; estirarse; ahondarse; profundizarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SUNKHA:<\/span> <\/strong>s. barba; bigote; barba del choclo (usada en infusiones); pelo de la barba<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SUNKHAYOQ:<\/span> <\/strong>adj. barbudo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-SUNKI:<\/span> <\/strong>suf.ve. \u00e9l &#8230; te; ella &#8230; te<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-SUNKICHIS; -SUNKICHEQ:<\/span> <\/strong>suf.ve. \u00e9l &#8230; os; ella &#8230; os<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SUNTUR:<\/span> <\/strong>adj. redondo; circular<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SUNTUR:<\/span> <\/strong>s. consejo; congreso; gabinete; convenci\u00f3n; tribunal; corte; juicio; concilio; grupo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SUNTUR:<\/span> <\/strong>s.(mat) c\u00edrculo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SUNTUR CHANINCHAY WASI:<\/span> <\/strong>s.(pol) tribunal; corte; juicio<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SUNTUY:<\/span> <\/strong>v.tr. apilonar; poner algo encima de otro; apilar; acumular; juntar; amontonar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SU\u00d1A:<\/span> <\/strong>s.(2) regalo; obsequio<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SU\u00d1AY:<\/span> <\/strong>v.tr. regalar; obsequiar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SUPAY:<\/span> <\/strong>adj.(ant) genio; extraordinario; excepcional; lo que es fuera de lo com\u00fan<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SUPAY:<\/span> <\/strong>s.(mit)(1) diablo; demonio; duende; satan\u00e1s; la sombra de una persona; travieso; esp\u00edritu errante; alma en pena; persona de mal genio<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SUPAY QARQO:<\/span> <\/strong>s.(bot) exorcista; especie de tabaco<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SUPAY T&#8217;IKA:<\/span> <\/strong>s.(bot) especie de planta anual del flores azul-moradas<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SUPAYPA WAWAN:<\/span> <\/strong>s.(k) hijo del diablo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SUPAYSUPAWA:<\/span> <\/strong>s.(per) capit\u00e1n de los Inkas en el tiempo de la conquista espa\u00f1ola<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SUPHU:<\/span> <\/strong>adv.m. cerdoso<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SUPHU:<\/span> <\/strong>s.(ana) cerda; vello<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SUPI:<\/span> <\/strong>s. pedo; cuesco; pedo sonoro; gases intestinales; ventosidad<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SUPISIKI:<\/span> <\/strong>adj. pedorro; pedorrero; persona que expele la ventosidad con ruido<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SUPIY:<\/span> <\/strong>v.intr. peer; echar un pedo; expeler ventosidad por el ano; peerse; pederse; pedar; ventosear; tirar pedos; ventosear<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-SUQTIYKI:<\/span> <\/strong>suf.ve. si (\u00e9l, ella) te &#8230;; cuando (\u00e9l, ella) te &#8230;<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SURI:<\/span> <\/strong>s.(zoo) \u00f1and\u00fa; avestruz sudamericano; especie de avestruz; \u00f1and\u00fa<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SURU:<\/span> <\/strong>s.(med)(aym) ceguera por la nieve<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SURUMUY:<\/span> <\/strong>v.intr. despe\u00f1arse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SURUY:<\/span> <\/strong>v.mov. gotear; chorrear; derramarse l\u00edquido; chorrear escurri\u00e9ndose un l\u00edquido<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SUSHUPI:<\/span> <\/strong>s.(zoo)(amz) shushupe; v\u00edbora gigante amaz\u00f3nica; especie de serpiente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SUSKHAY:<\/span> <\/strong>v.mov. resbalar (en algo que no es resbaladizo); resbalarse en superficie lodosa; resbalar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SUSUNKA:<\/span> <\/strong>s.(med) somnolencia; adormecimiento; entumecimiento<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SUSUNKHAY:<\/span> <\/strong>s. somnolencia<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SUSUNKHAY; SUSUNKAY:<\/span> <\/strong>v.pron. entumecerse; adormecer; adormecerse parte del cuerpo; picar (piel, miembro); entumecer; adormecerse; acalambrarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SUTI:<\/span> <\/strong>s.(1) nombre; denominaci\u00f3n; apodo; apellido<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SUTI:<\/span> <\/strong>s.(2) verdad; realidad; lo cierto; lo real; lo verdadero<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SUTI:<\/span> <\/strong>s.(gra) sustantivo; substantivo; nombre<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SUT&#8217;I:<\/span> <\/strong>adj. claro; claro (d\u00eda, cielo); claro (evidente); visible; evidente; l\u00f3gico; cierto; verdadero; concreto; real; cierto; evidente; notorio; veraz; patente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SUT&#8217;I:<\/span> <\/strong>s. luz; claridad; verdad; certeza; evidencia; realidad; realidad concreta<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SUT&#8217;I:<\/span> <\/strong>s.(fil) sentido; significado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SUT&#8217;I KAQ:<\/span> <\/strong>s.a. cierto; real; lo que es cierto; lo que es real<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SUT&#8217;I KAYLLA:<\/span> <\/strong>s. realidad<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SUT&#8217;I PACHA:<\/span> <\/strong>s. realidad<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SUT&#8217;I RIMAQ:<\/span> <\/strong>s.a. hombre correcto; el que dice la verdad<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SUTI SELQ&#8217;OY:<\/span> <\/strong>v.tr. firmar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SUT&#8217;I SONQO:<\/span> <\/strong>adj. sincero; honrado; probo; franco<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SUT&#8217;ICHAKUY:<\/span> <\/strong>s. prueba<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SUT&#8217;ICHANA:<\/span> <\/strong>s. int\u00e9rprete<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SUTICHAY:<\/span> <\/strong>s. t\u00edtulo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SUTICHAY:<\/span> <\/strong>v.tr.(1) denominar; indentificar; nombrar; nominar; poner el nombre; poner nombre a personas o cosas; expresar; mencionar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SUTICHAY:<\/span> <\/strong>v.tr.(2) adjudicar nombre<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SUT&#8217;ICHAY:<\/span> <\/strong>v.tr. aclarar; esclarecer; hacer visible; explicar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SUT&#8217;IN:<\/span> <\/strong>s. verdad<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SUT&#8217;INCHAPUY:<\/span> <\/strong>v.tr. vengar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SUT&#8217;INCHASQATA:<\/span> <\/strong>adv.m. claro<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SUT&#8217;INCHAY:<\/span> <\/strong>v.tr. esclarecer; aclarar; profetizar; definir; descubrir; exponer; declarar; caracterizar; patentizar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SUT&#8217;IPI:<\/span> <\/strong>adj. persuadido<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SUT&#8217;IPI KAY:<\/span> <\/strong>v.intr. estar persuadido<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SUTIQ RANPAQNIN:<\/span> <\/strong>s.(gra) adjetivo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SUTIQ RANTIN:<\/span> <\/strong>s.(gra) pronombre<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SUTIRIMANA:<\/span> <\/strong>s.(gra) sustantivo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SUT&#8217;ITA RIMAY:<\/span> <\/strong>v.dic. decir la verdad<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SUTIY:<\/span> <\/strong>v.intr. llamarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SUTIY.:<\/span> <\/strong>expr. Me llamo &#8230;<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SUTIYAKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. llamarse; apodarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SUTIYAY:<\/span> <\/strong>v.tr. entender por; denominar; apodar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SUT&#8217;IYAY:<\/span> <\/strong>v.impers. alborear; clarear; asomar la aurora; amanecer; despejarse la oscuridad de la noche; rayar el alba; hacerse realidad<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SUT&#8217;IYAY:<\/span> <\/strong>v.tr. aclarar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SUTIYMI &#8230;.:<\/span> <\/strong>expr. Me llamo &#8230;<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SUTIYQA &#8230;.:<\/span> <\/strong>expr. Me llamo &#8230;<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SUT&#8217;U:<\/span> <\/strong>s. gota; l\u00edquido por goteamiento; l\u00e1grima<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SUT&#8217;UCHIY:<\/span> <\/strong>v.tr.(1) hacer gotear; escurrir; colar por gotas; filtrar; filtrar (agua); pasar de gota en gota<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SUT&#8217;UY:<\/span> <\/strong>v.intr. gotear; chorrear; escurrir; filtrar; filtrar (agua)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SUWA:<\/span> <\/strong>s. ladr\u00f3n; ratero; plagiario; atracador; clept\u00f3mano; pillador<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SUWA HUK&#8217;UCHA:<\/span> <\/strong>s. ladroncillo de comidas (rat\u00f3n ladr\u00f3n)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SUWA KASKAQOQ MAKI:<\/span> <\/strong>s. ladr\u00f3n que todo se le pega a las manos<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SUWAKUSQA WAWA:<\/span> <\/strong>s.(fam) hijo ad\u00faltero<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SUWAKUY:<\/span> <\/strong>v.tr. robar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SUWANAKUY:<\/span> <\/strong>s. rapto de la novia<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SUWANAKUY:<\/span> <\/strong>v.recip. robar (mutuamente); hurtarse m\u00fatuamente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SUWAPUKUY QOSAN HAWANPI (HAWAMANTA):<\/span> <\/strong>v.intr. cometer adulterio a escondidas del marido<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SUWAQ:<\/span> <\/strong>s. ladr\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SUWAQ&#8217;ARA:<\/span> <\/strong>s.(zoo)(1) gallinazo de cabeza desnuda; buitre; gallinazo de cabeza negra<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SUWAQ&#8217;ARA:<\/span> <\/strong>s.(zoo)(2) gallinazo de cabeza negra<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SUWAY:<\/span> <\/strong>s. robo; probar; pillar; raptar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SUWAY:<\/span> <\/strong>v.tr.(1) robar; saquear; hurtar; robar; hurtar; raptar; quitar (robar); rapi\u00f1ar; pillar; plagiar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SUWIQ&#8217;ARA:<\/span> <\/strong>s.(zoo) ave rapaz; buitre<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SUYAKUY:<\/span> <\/strong>s. esperanza<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SUYAKUY:<\/span> <\/strong>v.tr. esperar; tener esperanza<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SUYA-SUYA:<\/span> <\/strong>adj. mal tejido; flojo (tejido)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SUYA-SUYATA AWAY:<\/span> <\/strong>v.tr. tejer flojo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SUYAY:<\/span> <\/strong>v.tr. esperar; aguardar; aguardar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SUYAY:<\/span> <\/strong>v.tr. esperar; aguardar; rezagarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SUYK&#8217;U:<\/span> <\/strong>s. taza; prueba; copa para brindar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SUYK&#8217;UPIN:<\/span> <\/strong>s. p\u00e1ncreas<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SUYNAY:<\/span> <\/strong>s. sueno<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SUYRU:<\/span> <\/strong>s.(tex) ropa muy larga que se arrastra al caminar; ropa larga que arrastra<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SUYRU TAKSA P&#8217;ACHA:<\/span> <\/strong>s.(tex) vestidura muy corta<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SUYRUY; SUYRUYKACHAY:<\/span> <\/strong>v.tr.(tex) arrastrar las ropas; arrastrar la ropa muy larga<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SUYSUNA:<\/span> <\/strong>s. colador; cedazo; tamizo; cernidor; tamiz; zaranda; criba; harnero; tela para mesa en el suelo; filtro<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SUYSUSQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. la sustancia obtenida mediante el cernido; cernido<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SUYSUY:<\/span> <\/strong>v.tr. colar; cribar; tamizar; cernir; filtrar; zarandear; buscar algo con intensidad; cerner; colar l\u00edquido<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SUYT&#8217;U:<\/span> <\/strong>s.(zoo.ana) hocico<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SUYT&#8217;U RUMI:<\/span> <\/strong>s. piedra plantada (puede ser una referencia geogr\u00e1fica o de motivos religiosos); piedra larga<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SUYT&#8217;U; SUYTU:<\/span> <\/strong>adj. delgado y largo; largo; alargado; oblongo; \u00f3valo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SUYU:<\/span> <\/strong>s.(1) regi\u00f3n; estado; comarca; pa\u00eds; pieza; pedazo; distrito; provincia; regi\u00f3n; territorio; territorio dentro de un pa\u00eds; zona; franja; departamento; patria<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SUYU:<\/span> <\/strong>s.(his) lo que cabe de parte de trabajo a cada uno<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SUYU APU:<\/span> <\/strong>s.(mit) esp\u00edritu montano tutelar grande que abarcando una regi\u00f3n entera, relacionado con el tercer nivel del camino espiritual andino<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SUYU K&#8217;ITI:<\/span> <\/strong>s.(his) tierra de jurisdicci\u00f3n de cada juez<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SUYU LLANK&#8217;ANA:<\/span> <\/strong>s.(his) obra o tarea del ayllu; parcialidad<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SUYU RUNA:<\/span> <\/strong>s.(his) vasallo tributario<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SUYUCHANAKUY:<\/span> <\/strong>v.recip. ponerse en renglera o en orden as\u00ed en pie o en sus asientos para ordenarlos &#8211; para el trabajo o la guerra<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SUYUCHAY:<\/span> <\/strong>v.tr. delimitar; separar; agrupar a la gente por nacionalidades; distribuir y dividir en clases<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SUYUNCHAY:<\/span> <\/strong>v.tr. conquistar; delinear; parcelar tierras<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SUYU-SUYU P&#8217;ACHA:<\/span> <\/strong>s.(tex) listada ropa de var\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SUYU-SUYU; SUYUSUYU:<\/span> <\/strong>s.(tex) franjas de colores en los tejidos; listas espesas menudas; ropa listada vareteada menudo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">SUYUY:<\/span> <\/strong>v.tr.(1) parcelar; dividir las tierras para su distribuci\u00f3n; repartir<\/li>\n<\/ul>\n\n<ins class=\"adsbygoogle\" style=\"display:block; text-align:center;\" data-ad-layout=\"in-article\" data-ad-format=\"fluid\" data-ad-client=\"ca-pub-1730987954818825\" data-ad-slot=\"7368134539\"><\/ins>\n<script>\n     (adsbygoogle = window.adsbygoogle || []).push({});\n<\/script>\n\n<h2><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Letra_T_TH_y_T\"><\/span>Letra T, TH y T&#8217;<span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h2>\n<p>Ten en cuenta que las consonantes aspiradas (Chh, Kh, Th, Qh), reforzadas (Ch&#8217;, K&#8217;, T&#8217;) y glotalizadas (Q&#8217;) son tipicas del quechua qollao (Cusco, Puno, Arequipa y Bolivia principalmente), pero no se encuentran en muchas otras variedades, por ejemplo en el quechua chanka ayacuchano.<\/p>\n<ul class=\"dicc-qu-esp\">\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">T:<\/span> <\/strong>fon. (fonema conson\u00e1ntico oclusivo, alveolar, simple, sordo); (consonante oclusiva alveolar); (consonante oclusiva dental sorda); \/t\/ consonante oclusiva alveolar simple<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">T&#8217;:<\/span> <\/strong>fon. (fonema conson\u00e1ntico oclusivo, alveolar, glotalizado, sordo); (consonante oclusiva dental glotalizada sorda); \/t&#8217;\/ consonante oclusiva alveolar glotalizada<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-TA:<\/span> <\/strong>suf.no. [ACUSATIVO]; a; [objeto]<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-TA:<\/span> <\/strong>suf.ve. [Adverbio]<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TAKA:<\/span> <\/strong>s.(1) golpe; golpe; coscorr\u00f3n; percusi\u00f3n; pu\u00f1ada<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">T&#8217;AKAKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. derramarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TAKANA:<\/span> <\/strong>s. martillo; mortero; mazo u otra herramienta con que se golpea; mazo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TAKANAKUY:<\/span> <\/strong>s. pelea ritual<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TAKAQ:<\/span> <\/strong>s.a. golpeador; percutor<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TAKARPU:<\/span> <\/strong>s. estaca; palo plantado; clavo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">T&#8217;AKASQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. separado; divorciado; desparramado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TAKAY:<\/span> <\/strong>v.tr.(1) boxear; golpear; destrozar; martillar; golpear con un objeto; machacar; clavar; llamar a la puerta; sembrar (trigo, cebada etc.); pegar con los pu\u00f1os; chancar; percutir<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">T&#8217;AKAY:<\/span> <\/strong>v.tr. sembrar; derramar; esparcir; separar; diseminar; desparramar; sembrar gram\u00edneas<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TAKI:<\/span> <\/strong>s.(1) canci\u00f3n; canto; canto; canz\u00f3n; m\u00fasica; canci\u00f3n; melod\u00eda; danza t\u00edpica de lnkawasi<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TAKI ONQOY:<\/span> <\/strong>s. delirio colectivo producido por medio de cantar; en historia Taki Onqoy se refiere a un movimiento nacional anticolonial del siglo dieciseis<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TAKI YACHAQ WAKANKI:<\/span> <\/strong>s.(his) cantores de f\u00e1bulas y cantares antiguos<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TAKILLPA:<\/span> <\/strong>s. tal\u00f3n; calca\u00f1ar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TAKINA:<\/span> <\/strong>s.(mus) canci\u00f3n; canto; himno<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TAKIQ:<\/span> <\/strong>s.a. cantor; el que canta; el que toca alg\u00fan instrumento; m\u00fasico; poeta; cantante<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TAKIQCHAY:<\/span> <\/strong>s. equilibrio<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TAKIQKUNA:<\/span> <\/strong>s. m\u00fasicos<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TAKIRI:<\/span> <\/strong>s. coro<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TAKITA HUQARIQ:<\/span> <\/strong>s.a. entonador; el que entona el canto; corifeo m\u00fasico; director de orquesta<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TAKIY:<\/span> <\/strong>v.tr.(1) cantar; cantar bailando; tocar un instrumento; tocar; entonar; tocar un instrumento; gorjear<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TAKKA:<\/span> <\/strong>s.(zoo) t\u00e1bano<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TAKLLA:<\/span> <\/strong>s.(agr) arado; instrumento para sembrar; tirapi\u00e9; pala inc\u00e1ica; arado de mano; arado originario andino; instrumento para labrar la tierra<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TAKLLA:<\/span> <\/strong>s.(ast)(ant) constelaci\u00f3n del Arado (aproximadamente el Escorpi\u00f3n)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TAKSA:<\/span> <\/strong>adj. peque\u00f1o; mediano; bajo (de estatura); chico (de tama\u00f1o); regular; bajo; corto<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TAKSA UMA:<\/span> <\/strong>adj.(ana) braquic\u00e9falo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TAKU:<\/span> <\/strong>s.(min) tierra roja, usada para marcar el pelaje de animales; oxido de hierro(III) natural<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TAKURIY:<\/span> <\/strong>v.tr. insultar; hablar mal; amenzar; inquietar; acosar; estorbar; alborotar; perturbar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TAKYACHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. afirmar; afianzar; apuntalar; asentar; colocar algo en forma segura; instalar; fundar; crear; establecer; mantener; estabilizar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TAKYAPACHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. confirmar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TAKYAPASQA KAY:<\/span> <\/strong>v.intr. estar seguro; estar cierto; estar confiado; estar seguro de s\u00ed mismo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TAKYASQA:<\/span> <\/strong>adj. seguro; asegurado; aferrado; firme<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TAKYAY:<\/span> <\/strong>v.intr. detenerse en un lugar; permanecer; quedarse; prender una planta; atracarse; pararse; estabilizarse; perseverar; afirmarse; detenerse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">T&#8217;ALA:<\/span> <\/strong>adj. concreto<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">T&#8217;ALLA:<\/span> <\/strong>s. mujer; primera dama; matrona<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TALLIY:<\/span> <\/strong>v.tr. vaciar; verter; trasvasar; regar; esparcir; derramar; vaciar el contenido de un saco o recipiente; copiar; echar l\u00edquido de un dep\u00f3sito a otro; desocupar; vaciar una bolsa<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TALON:<\/span> <\/strong>s.(ana)(esp) tal\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TAMA:<\/span> <\/strong>s. reba\u00f1o; reba\u00f1o; hato; sociedad<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TAMBUR:<\/span> <\/strong>s.(mus)(esp) tambor<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">T&#8217;AMPAY; T&#8217;AMPACHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. enmara\u00f1ar; desgre\u00f1ar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TAMPU:<\/span> <\/strong>s.(top) pueblo antiguo en el departamento del Qosqo (Per\u00fa); nombre antiguo de Ollantaytambo; (esp.) Tambo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TAMPUMACH&#8217;AY:<\/span> <\/strong>s.(top) lugar arqueol\u00f3gico cerca de la ciudad del Qosqo, conocido como los Ba\u00f1os del Inca, considerado como un centro de culto al agua; templo de muerte; (esp.) Tambomachay (recinto de alojamiento, albergue, almac\u00e9n o nombre tribal Tampu + cueva)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TAMPUPAMPA:<\/span> <\/strong>s.(top) pueblo en el departamento de Apurimaq (Per\u00fa); (esp.) Tambobamba<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TANAPA:<\/span> <\/strong>s.(med) dolor de tal\u00f3n; divieso en el pie; saba\u00f1\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TANKA:<\/span> <\/strong>s. horqueta; tranca; horquilla<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TANKANA:<\/span> <\/strong>s. cuna<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">T&#8217;ANKAR:<\/span> <\/strong>s.(bot) tancar; especie de agracejo; agracejo; cardo; especie de arbusto que en Qispillaqta es la estrella de la papa; zarza<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">T&#8217;ANKAR KISKA:<\/span> <\/strong>s.(bot) especie de arbusto<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">T&#8217;ANKAY:<\/span> <\/strong>v.tr. derramar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TANKAYLLU:<\/span> <\/strong>s.(zoo) avispa; moscard\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">T&#8217;ANPA:<\/span> <\/strong>adj. enredado; desgre\u00f1ado; desarreglado; desgre\u00f1ado; despeinado; enmara\u00f1ado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">T&#8217;ANPA; T&#8217;AMPA:<\/span> <\/strong>s.(1) cabellos desgre\u00f1ados sin peinarse; cabello sucio y enredado; gre\u00f1a; cabello enmara\u00f1ado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TANPU; TAMPU:<\/span> <\/strong>s.(1) tambo; establecimiento dedicado a la explotaci\u00f3n de vacas lecheras; albergue; almac\u00e9n; dep\u00f3sito; posada en el camino en tiempos de inkario; hospederia; venta del camino; mes\u00f3n del camino; posta; posada; mes\u00f3n; campamento; posada; alojamiento; hospedaje<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TANQA:<\/span> <\/strong>s. empuje<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TANQAY:<\/span> <\/strong>v.tr. empujar; impulsar; embuje; empujar algo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TANTA:<\/span> <\/strong>s. reuni\u00f3n; junta; colecta; agrupaci\u00f3n; acopio; bandada<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">T&#8217;ANTA:<\/span> <\/strong>s.(mik) pan; masa<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">T&#8217;ANTA CHURANA:<\/span> <\/strong>s. panera<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">T&#8217;ANTA RANTIKUQ:<\/span> <\/strong>s.a. panadero (vendedor)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">T&#8217;ANTA RUWAQ:<\/span> <\/strong>s.a. panadero (fabricante)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TANTACHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. reunir; juntar; agrupar; amontonar; colectar; a\u00f1adir; sumar; hacer reunir; hacer juntar o congregar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TANTANAKUY:<\/span> <\/strong>s. reuni\u00f3n; junta; asemblea; organizaci\u00f3n; reuni\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TANTANAKUY:<\/span> <\/strong>v.recip. reunirse; juntarse; congregarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">T&#8217;ANTATA MUNANI:<\/span> <\/strong>expr. \u00a1Quiero pan!<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TANTAY:<\/span> <\/strong>v.tr. reunir; juntar; agrupar; amontonar; colectar; recoger; colaborar; reunir ojetos; agregar; a\u00f1adir; acopiar; recaudar; congregar; allegar; acumular; agrupar; componer; acotar; juntar; congregar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">T&#8217;ANTAY WALLKACHANAY:<\/span> <\/strong>v.intr. vestirse ya pobremente que se vest\u00eda bien<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TAPARA:<\/span> <\/strong>adj. doblado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TAPARAY:<\/span> <\/strong>v.tr. doblar; doblar ropas; plegar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TAPHKACHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. acortar; abreviar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TAPHKAY:<\/span> <\/strong>v.tr. acortar; abreviar; acabar; terminar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">T&#8217;APHSANA:<\/span> <\/strong>s.(zoo.ana) pico; pico de ave<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TAPHYA:<\/span> <\/strong>s. mal ag\u00fcero; se\u00f1al adversa; tapia; ag\u00fcero<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">T&#8217;APSAY; T&#8217;APHSAY:<\/span> <\/strong>v.tr. picar; picotear<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TAPUKUY:<\/span> <\/strong>v.tr. indagar; preguntar para s\u00ed<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TAPUNAKUY:<\/span> <\/strong>v.recip. disputar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TAPUPAKUQ APU:<\/span> <\/strong>s.(his) visitador que repregunta de sus vidas<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TAPURINAKUY:<\/span> <\/strong>v.recip. preguntar mutuamente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TAPURIY:<\/span> <\/strong>v.tr. informarse de; inquirir<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TAPUY:<\/span> <\/strong>v.dic. preguntar; averiguar; inquirir; indagar; medir; interrogar; consultar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TAPUYKACHAQ:<\/span> <\/strong>adj. curioso; pregunt\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TAQ:<\/span> <\/strong>interj. [sonido de golpe con martillo]<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-TAQ:<\/span> <\/strong>suf.am.(1) pero; sin embargo; mientras que; y; [contraste]<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-TAQ?:<\/span> <\/strong>suf.am.(2) [Pregunta de informaci\u00f3n]; [pregunta que espera respuesta]<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">T&#8217;AQA:<\/span> <\/strong>s. separaci\u00f3n; divisi\u00f3n; conjunto de seres u objetos de una misma calidad y de forma separada; fraccionamiento<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">T&#8217;AQACHA:<\/span> <\/strong>s. fragmento<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">T&#8217;AQAKUY:<\/span> <\/strong>s. clase<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">T&#8217;AQAKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. separarse; divorciar; desintegrarse; ramificarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">T&#8217;AQANAKUY:<\/span> <\/strong>s. disyunci\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">T&#8217;AQANAKUY:<\/span> <\/strong>v.recip. separarse; divorciar; separarse los c\u00f3nyuges<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">T&#8217;AQAY:<\/span> <\/strong>v.tr. separar; dividir; distribuir porciones peque\u00f1as con el cuchar\u00f3n; doler una herida infectada; sentir pulsaciones; dolor de hueso; dividir; fragmentar; aislar; delimitar; desunir; distanciar; excluir; sustraer; deslindar; desechar; fraccionar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TAQE:<\/span> <\/strong>s. dep\u00f3sito; granero; deposito hecho de ca\u00f1a o paja; dep\u00f3sito de productos; silo, troje<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TAQEY:<\/span> <\/strong>v.tr. acumular; almacenar; depositar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">T&#8217;AQLLA; T&#8217;AKLLA:<\/span> <\/strong>s. palma de la mano; bofetada; palmada<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">T&#8217;AQLLAKUY; T&#8217;AKLLAKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. aplaudir; jalearse; palmear<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">T&#8217;AQLLAY; T&#8217;AKLLAY:<\/span> <\/strong>v.tr.(1) dar un golpe con la palma de la mano; dar palmadas; abofetear; aplaudir; palmear; amasar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TAQRU:<\/span> <\/strong>adj. mixto; mezclado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TAQRUY:<\/span> <\/strong>v.tr. mezclar; combinar; entreverar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TAQSA NIWA:<\/span> <\/strong>s.(bot) cortader\u00eda<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">T&#8217;AQSAKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. lavarse; lavarse la cabeza; lavarse el cabello<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">T&#8217;AQSAQ:<\/span> <\/strong>s.a. el que lava; lavandera; lavandero; lavador<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">T&#8217;AQSASQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. lavado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">T&#8217;AQSAY:<\/span> <\/strong>v.tr. lavar una cosa absorbente; lavar ropa; lavar la ropa; lavar la cabeza; lavar (roba, cabello); lavar la ropa y los cabellos<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TAQSU:<\/span> <\/strong>s. hombre alto y delgado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TAQTAQYACHIY:<\/span> <\/strong>v.tr golpear con martillo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TAQTAQYAY:<\/span> <\/strong>v.dic. hacer ruido (martillo)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">T&#8217;AQWEQ:<\/span> <\/strong>s. explorador; buscador; rebuscador<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">T&#8217;AQWEY; T&#8217;AQWIY:<\/span> <\/strong>v.tr. investigar; indagar; inspeccionar; revisar; rebuscar; explorar; buscar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">T&#8217;AQWIRIY:<\/span> <\/strong>v.tr. examinar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TARA:<\/span> <\/strong>s. tenedor de honda<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TARA; T&#8217;ARA:<\/span> <\/strong>s.(bot) tara; taya; especie de \u00e1rbol leguminoso; tara (planta espinosa de clima templado, de fruto en vainas que cuando est\u00e1n verdes se descascaran y se extraen capas blancas como c\u00f3rneas que cubren la semilla y se comen en dulces. Cura la diarrea. La semilla seca se usa en la curtiembre. Contiene tanino); ttara; planta cuyas frutas se usan en Bolivia para te\u00f1ir de amarillo, planta usada en Cuzco y en Inkawasi para te\u00f1ir de negro y en Huancayo para te\u00f1ir gris; planta que al mezclarse con barro da un color negro muy firme<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TARANTACHAY:<\/span> <\/strong>v.intr. estar agitado; estar nervioso<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TARANTACHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. agitar; excitar; enojar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TARDE:<\/span> <\/strong>s.(esp) tarde<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TARI:<\/span> <\/strong>s.(fam) biznieto<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TARIKUY:<\/span> <\/strong>v.cop. encontrarse; hallar; encontrarse alguna cosa por pura casualidad; consistir; hallarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TARIPANAKUY:<\/span> <\/strong>s. disputo; litigio<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TARIPARIY:<\/span> <\/strong>v.tr. examinar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TARIPASQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. alcanzado; condenado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TARIPAY:<\/span> <\/strong>s. juicio; castigo; prueba; justicia<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TARIPAY P&#8217;UNCHAY:<\/span> <\/strong>s.(cri) d\u00eda del juicio final<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TARIPAY; TARPAY:<\/span> <\/strong>v.tr.(1) alcanzar; dar alcance; encontrar a alguien; consultar; investigar; adquirir; examinar; averiguar; condenar; juzgar; ajusticiar; comprender<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TARIPAYPACHA; TARIPAY PACHA:<\/span> <\/strong>s.(mit) mundo o era de encuentro; en profec\u00eda andina se refiere a una nueva era dorada en experiencia humana &#8211; es conocida como \u00abera de nuestro encuentro reiterado\u00bb, cuando heraldos de la naci\u00f3n andina se encuentran de nuevo, y de la recreaci\u00f3n de un imperio Inka nuevo y mejor; en sentido cristiano el tiempo del regreso de Jesucristo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TARIPUY:<\/span> <\/strong>v.tr. recuperar; recobrar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TARIQ:<\/span> <\/strong>s.a. descubridor; hallador<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TARIY:<\/span> <\/strong>v.tr. hallar; encontrar; encontrar una cosa; conseguir; encontrar con una persona que se hab\u00eda extraviado; descubrir; encontrarse con personas; localizar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TARPUQ:<\/span> <\/strong>s.a. sembrador; agricultor; el que siembra; campesino; labrador<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TARPUSQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. sembrado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TARPUY:<\/span> <\/strong>s.(agr) siembra<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TARPUY:<\/span> <\/strong>v.tr.(agr) sembrar; plantar; sembrar (surco); cultivar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TARPUY KILLA:<\/span> <\/strong>s.(mes) setiembre; septiembre<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TARPUY PACHA:<\/span> <\/strong>s.(agr) tiempo de siembra; tiempo de sembrar; \u00e9poca de la siembra; primavera<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TARUKA:<\/span> <\/strong>s.(zoo) taruca; corzuela andina; ciervo andino; venado andino; venado de la sierra; ciervo; venado; venado macho<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TARUKA RINRI:<\/span> <\/strong>s.(bot) especie de planta herb\u00e1cea<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">T&#8217;ASTA:<\/span> <\/strong>s.(bot) ttasta; especie de \u00e1rbol<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">T&#8217;ASTAY:<\/span> <\/strong>v.tr. achatar; aplanar; achatar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TATICHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. interrumpir; suspender<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TATIY:<\/span> <\/strong>s. estribillo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TATIY:<\/span> <\/strong>v.intr. interrumpirse una acci\u00f3n continua; interrumpirse; detenerse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TATIY:<\/span> <\/strong>v.tr. calmar; suspender; aplazar; interrumpir una acci\u00f3n continua; interrumpir<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TAWA:<\/span> <\/strong>num.c. cuatro; el n\u00famero 4<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TAWA:<\/span> <\/strong>num.c. cuatro; el n\u00famero 4<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TAWA CHUNKA:<\/span> <\/strong>num.c. cuarenta<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TAWA CHUNKA:<\/span> <\/strong>num.c. cuarenta<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TAWA PACHATA:<\/span> <\/strong>adv.t.(neo) a las cuatro<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TAWANTIN:<\/span> <\/strong>s. cuatro partes formando un conjunto, un principio de pensamiento andino<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TAWANTIN SUYU; TAWANTINSUYU:<\/span> <\/strong>s.(his) reino inca; todo el territorio comprendido del imperio incaico; la suma de las partes o todas quatro provincias del Per\u00fa; Tahuantinsuyo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TAWNA:<\/span> <\/strong>s. bast\u00f3n; muleta; cayado; palo; bast\u00f3n; b\u00e1culo; poste<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TAWQA:<\/span> <\/strong>s. mont\u00f3n; c\u00famulo; apilonamiento; hacina<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TAWQAMARKA:<\/span> <\/strong>s.(top) una comunidad quechua en el departamento del Qosqo (provincia de Pawqartampu, Per\u00fa), conocida por una tragedia el 22 de octubre 1999, cuando veinticuatro ni\u00f1os murieron intoxicados por el insecticida metilparation de la empresa alemana Bayer; (esp.) Tauccamarca<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TAWQAQ:<\/span> <\/strong>s. el que amontona; acumulador; apilonador<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TAWQAY:<\/span> <\/strong>v.tr. apilar; almacenar; amontonar; acumular; apilonar; formar rimeros; poner algo encima de otro; amontonar adobes, palos- etc; api\u00f1ar; arrumar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TAWRI; TARWI:<\/span> <\/strong>s.(bot) chocho; altramuz; frutos comestibles de la altramuz; planta papilion\u00e1ceas (su semilla es comestible); tauri, tarqui, chocho (planta de la puna cuyos frutos blancos o blanquinegros son muy amargos. Para comer hay que procesarlo. Se sancocha, se remoja en agua corriente o en dep\u00f3sitos pero cambiando frecuentemente el agua. En una semana pierde el amargor y entonces se come); tarhui; chochos<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TAWTINKU:<\/span> <\/strong>s. arpa; guitarra<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TAYANKU:<\/span> <\/strong>s.(bot) especie de arbusto<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TAYKU:<\/span> <\/strong>s.(ana) tal\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TAYKUNA:<\/span> <\/strong>s.(ana) tal\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TAYRI:<\/span> <\/strong>adj. tarde<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TAYRIYAY:<\/span> <\/strong>v.intr. retrasarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TAYTA; TATA:<\/span> <\/strong>s.(fam) padre; pap\u00e1; amo; don; se\u00f1or; anciano; papa; cura<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TAYTACHA:<\/span> <\/strong>s. padre; se\u00f1or; santo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TAYTACHA TEMBLORES:<\/span> <\/strong>s.(mit)(p.esp) Se\u00f1or de los Temblores (se refiere a una est\u00e1tua del Jesucristo negro entregada a la ciudad de Cuzco por Carlos V. de Espa\u00f1a, con la que marcharon en la regi\u00f3n de Cuzco durante un temblor de tierra terrible, y la gente la considera a tener el poder de terminar temblores. Un icono poderoso para muchos sacerdotes andinos)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TAYTAKU:<\/span> <\/strong>expr. padrecito grande (expresi\u00f3n que denomina a los ancianos)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TAYTAKU:<\/span> <\/strong>s. abuelo; anciano<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TAYTAMAMA:<\/span> <\/strong>s. padres; padre y madre; padres<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TAYTAMAMAKAY:<\/span> <\/strong>s.(neo) paternidad<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TAYTANCHIS RANTI:<\/span> <\/strong>s.(mit) equivalente de Dios en la Tierra; se refiere a las fuerzas y capacidades del sacerdote del s\u00e9ptimo nivel de desarrollo sico-espiritual andino; seg\u00fan la profec\u00eda Inka el sacerdote del s\u00e9ptimo nivel ser\u00e1 capaz de resurgir en su propio cuerpo f\u00edsico despu\u00e9s de su muerte<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TAYTAY:<\/span> <\/strong>s. mi padre<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TAYT\u00c1Y!:<\/span> <\/strong>expr. \u00a1Se\u00f1or!; \u00a1Amigo!; \u00a1Querido!<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">T&#8217;EQE:<\/span> <\/strong>adj. regordete; hinchado; embutido de lana, con pelo o trapo; apretado y relleno; mofletudo; embutido<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">T&#8217;EQEY:<\/span> <\/strong>v.tr. llenar un bolso; atestar; embutir; acolchar; llenar; empaquetar; tapizar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">T&#8217;EQMUY:<\/span> <\/strong>v.intr. estar flojo; vivir facilmente; vivir muellemente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TEQNI TULLU:<\/span> <\/strong>s.(ana) il\u00edaco<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TEQNI; TEQNE:<\/span> <\/strong>s.(ana) cadera<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">T&#8217;EQO:<\/span> <\/strong>s.(mik) sopa de verduras y carne<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TEQSE:<\/span> <\/strong>adj. universal; b\u00e1sico; fundamental<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TEQSE; TEQSI:<\/span> <\/strong>s.(1) fundamento; base; origen; universo; principio; fundamento; causa; nacimiento; cimiento; z\u00f3calo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TEQSEMUYU; TEQSI MUYU; TEQSIMUYU; TEQRIMUYU:<\/span> <\/strong>s.(ast) Tierra; planeta Tierra; mundo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TEQSI RUMI:<\/span> <\/strong>s. piedra angular; primera piedra; piedra fundamental<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TEQSIMUYU:<\/span> <\/strong>s.(1) mundo; universo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TEQSIMUYUSIQ&#8217;IY:<\/span> <\/strong>s.(neo) geograf\u00eda<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TEQSIRUNKHU:<\/span> <\/strong>s. naturaleza<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TEQSIY:<\/span> <\/strong>v.tr. iniciar; fundar; hincar; escarmenar; crear; establecer<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TEQTI:<\/span> <\/strong>s. chicha; chicha cocinada con man\u00ed<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">T&#8217;EQWAY; T&#8217;IQWAY:<\/span> <\/strong>v.tr. separar la mazorca de ma\u00edz; sacar la c\u00e1scara de algunos productos; quitar la c\u00e1scara con las u\u00f1as; descascarar legumbres o frutas; deshollejar; descascarar frutos; descascarar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TH:<\/span> <\/strong>fon. (fonema conson\u00e1ntico oclusivo, alveolar, aspirado, sordo); (consonante oclusiva dental aspirada sorda); \/th\/ consonante oclusiva alveolar aspirada<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">THAK KAY:<\/span> <\/strong>s. paz<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">THAK NISQATA:<\/span> <\/strong>adv.m. enteramente; completamente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">THAK NIY:<\/span> <\/strong>v.dic. sosegarse; sosegar; tranquilizar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">THAK(NIY):<\/span> <\/strong>adj. tranquilo; pac\u00edfico; sosegadamente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">THAK; THAK(NIY):<\/span> <\/strong>s. paz; calma<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">THAKA:<\/span> <\/strong>adj.(1) espeso; denso<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">THAKA:<\/span> <\/strong>adj.(2) caliente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">THALLAY:<\/span> <\/strong>v.intr. echarse de barriga; tenderse; estar de bruces<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">THALTA:<\/span> <\/strong>s. saliva; baba; secreci\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">THAMI:<\/span> <\/strong>s.(ana) amnios; placenta<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">THAMIN:<\/span> <\/strong>s.(ana) placenta<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">THANAKU:<\/span> <\/strong>s. cobija; cobija remendada; colcha<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">THANICHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. hacer sanar; calmar un dolor; calmar; sosegar; templar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">THANIRICHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. aliviar; mitigar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">THANIRIY:<\/span> <\/strong>v.intr. sosegarse; sanarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">THANIY:<\/span> <\/strong>v.tr. calmar; sanar; quedar curado; cesar; interrumpir; parar; suspender<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">THANKAY:<\/span> <\/strong>v.tr. golpear<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">THANKUY:<\/span> <\/strong>v.tr. engrosar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">THANPIY; THAMPIY:<\/span> <\/strong>v.intr. tropezar; dar traspi\u00e9s; caminar dando traspi\u00e9s<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">THANTA:<\/span> <\/strong>adj. viejo (cosas); usado; traposo; gastado; viejo; rotoso; deslucido; ra\u00eddo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">THANTA:<\/span> <\/strong>s. trapo; tela vieja; arapo; andrajo; harapo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">THANTASQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. usado; desgastado por el uso; envejecido; deteriorado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">THANTAYAY:<\/span> <\/strong>v.intr. desgastarse; deteriorarse; envejecer (ropa)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">THAPARANKU:<\/span> <\/strong>s.(zoo) mariposa nocturna grande (especie); mariposa nocturna de gran tama\u00f1o<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">THAQO; TAKU:<\/span> <\/strong>s.(bot)(1) algarrobo americano; arbol mimos\u00e1cea; algarrobo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">THASKIY; THATKIY:<\/span> <\/strong>v.mov. ir paso por paso; dar pasos; andar a pasos; dar un paso<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">THASNUY:<\/span> <\/strong>v.tr. extinguir; extinguir el fuego con agua; apagar fuego con agua; apagar con agua; extinguir (el fuego con agua); apagar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">THAWTIYKACHAY:<\/span> <\/strong>v.tr. pretender<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">THEQTICHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. fre\u00edr; tostar; recalentar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">THEQTIY:<\/span> <\/strong>v.tr. fre\u00edr; tostar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">THINTIRICHIQ:<\/span> <\/strong>s. payaso<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">THINTIRICHY:<\/span> <\/strong>v.tr. cosquillear<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">THINTIY:<\/span> <\/strong>v.intr. re\u00edrse a socapa; reir con disimulo; hacer bromas ligeras; coquetear<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">THOQA:<\/span> <\/strong>s. saliva; baba; esputo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">THOQANA:<\/span> <\/strong>s. escupidera<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">THOQAY:<\/span> <\/strong>s. saliva; baba<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">THOQAY:<\/span> <\/strong>v.tr. salivar; escupir; expectorar; esputar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">THOQAYPA CH&#8217;A\u00d1AN:<\/span> <\/strong>s.(ana) gl\u00e1ndula salival; par\u00f3tida<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">THULTU:<\/span> <\/strong>adj. viejo; decr\u00e9pito<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">THUMANA:<\/span> <\/strong>s.(bot) especie de arbusto<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">THUNI:<\/span> <\/strong>s. derrumbe; precipicio; escombro; ruina; escombros; desmoronamiento<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">THUNICHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. derribar; derrumbar; desplomar; desmoronar; demoler; hacer derrumbar una pared o una construcci\u00f3n; desmoronar; echar abajo; tumbar; devastar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">THUNIKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. derrumbarse; desplomarse; desmoronarse; hundirse; derrumbar; derrocar; reventar; caer; derribarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">THUNISQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. derrumbado; demolido; destru\u00eddo; derribado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">THUNIY:<\/span> <\/strong>v.mov. derrumbarse; desplomarse; desmoronarse; hundirse; derrumbar; derrocar; reventar; derrumbar; derruir; desmoronar; deslizarse; derrumbarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">THUNIY:<\/span> <\/strong>v.tr. destrozar; destruir; romper; derrumbar; desplomar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">THUNKUY:<\/span> <\/strong>v.mov. brincar a un pie; brincar; saltar sobre un pie<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">THUNKUY:<\/span> <\/strong>v.tr. maniatar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">THUPA AMARU:<\/span> <\/strong>s.(per)(1) el \u00faltimo emperador Inka de Willkapampa (1566-1572), luch\u00f3 contra los conquistadores, fue capturado y ejecutado en el Qosqo en 1572; quien tiene por aliado la serpiente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">THUPA AMARU:<\/span> <\/strong>s.(per)(2) Jos\u00e9 Gabriel Kunturkanki (nacido en 1743), organiz\u00f3 una sublevaci\u00f3n contra los los espa\u00f1oles en 1780, por cuyas manos muri\u00f3 en el Qosqo en 1781<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">THUPA YAWRI:<\/span> <\/strong>s. ca\u00f1a<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">THUPA YUPANKI; TUPAQ INKA YUPANKI; THUPA INKA:<\/span> <\/strong>s.(per) el d\u00e9cimo emperador Inka; hijo y sucesor de Pachakutix Inka, gobern\u00f3 aproximadamente entre 1471 y 1493<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">THUPAY:<\/span> <\/strong>v.tr. rallar; raspar; cepillar; limar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">THUTA:<\/span> <\/strong>s.(zoo) polilla<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">THUTASQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. apolillado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">THUTUPAKUY:<\/span> <\/strong>v.tr. guardar rencor; murmurar; quejarse de; refunfu\u00f1ar; murmurar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">T&#8217;IHU\u00d1A:<\/span> <\/strong>s.(aym) velocidad<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TIKA:<\/span> <\/strong>s.(arc) adobe; terr\u00f3n; cascote<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">T&#8217;IKA:<\/span> <\/strong>s.(bot) flor; flor (adorno de plumas en forma de flor); inflorescencia<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">T&#8217;IKACHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. hacer florecer; fomentar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">T&#8217;IKALLIKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. ponerse flor o plumaje en la cabeza; engalanarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">T&#8217;IKALLIY:<\/span> <\/strong>v.tr. poner flor o plumaje en la cabeza de alguien; adornar con flores<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">T&#8217;IKARICHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. hacer florecer; embellecer<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">T&#8217;IKARIY:<\/span> <\/strong>v.intr. divertirse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">T&#8217;IKAY:<\/span> <\/strong>v.intr. florecer<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TIKAYAY:<\/span> <\/strong>v.tr. solidificar (grasa); solidificarse; cuajarse; cuajar; coagular<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TIKLLA:<\/span> <\/strong>s.(tex) ropa hecha de los dos colores blanco de una haz y negro de otra como camiseta<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TIKLLA; TEQLLA:<\/span> <\/strong>adj. de dos colores blanco y negro; bicolor<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">T&#8217;IKRA:<\/span> <\/strong>. rev\u00e9s; lado contrario<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">T&#8217;IKRAKUQ:<\/span> <\/strong>s.a. converso<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">T&#8217;IKRAKUY:<\/span> <\/strong>v.mov. virar; dar vuelta; girar; voltearse; voltear; volcar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">T&#8217;IKRAKUY (-MAN):<\/span> <\/strong>v.intr. convertirse (en)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TIKRAQTA KUTIMAN:<\/span> <\/strong>adv.m. al rev\u00e9s<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TIKRAQTA KUTIMAN P&#8217;ACHALLIKUNKI:<\/span> <\/strong>expr.(txx) al rev\u00e9s te vestiste<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">T&#8217;IKRASQA:<\/span> <\/strong>adj. inverso; invertido<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">T&#8217;IKRAY:<\/span> <\/strong>v.tr. cavar; voltear; revertir; volcar; volver; revolver; cambiar; transformar; traducir; voltear objetos; invertir un ojeto; ladear; invertir<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">T&#8217;IKSANA:<\/span> <\/strong>s. utensilio para escarmenar lana; carda<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">T&#8217;IKSAQ:<\/span> <\/strong>s.a. cardador<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">T&#8217;IKSASQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. escarmenado; cosa escarmenada<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TIKSI MUYU PACHA:<\/span> <\/strong>s. toda la redondez de la tierra<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TIKSIN KAY:<\/span> <\/strong>v.intr. ser principio de linaje o de otra cosa fundada<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">T&#8217;IKSU:<\/span> <\/strong>adj. inclinado; ladeado; diagonal<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">T&#8217;IKSUY:<\/span> <\/strong>s.(zoo) cuclillo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">T&#8217;IKSUY:<\/span> <\/strong>v.intr. inclinar; adosar; volcar; ladear; declinar; inclinarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TIKTI:<\/span> <\/strong>s.(med) verruga; grano; condiloma verruga<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TIKTIKYAY:<\/span> <\/strong>v.intr. latir; palpitar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TIKTISAPA:<\/span> <\/strong>s.p. verrugijiento; verrugoso<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TILIWISYUN; TILIWISIYUN:<\/span> <\/strong>s.(esp) televisi\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TILIWUNU:<\/span> <\/strong>s.(esp) tel\u00e9fono<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">T&#8217;ILLA:<\/span> <\/strong>adj. salvaje; cerril; hura\u00f1o; no domado; arisco<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TIMPU:<\/span> <\/strong>s.(esp) tiempo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">T&#8217;IMPUYKUY:<\/span> <\/strong>v.tr. invadir<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">T&#8217;IMTI KURU:<\/span> <\/strong>s.(zoo) gusano de ropa (larva de polilla)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">T&#8217;INKA:<\/span> <\/strong>s.(1) regalo; propina; recompensa en dinero u otra especie; regalo para pedir un favor; premio (objeto)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">T&#8217;INKA:<\/span> <\/strong>s.(2) fiesta de bienvenida; ceremonia de iniciaci\u00f3n de alguna obra<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">T&#8217;INKAY:<\/span> <\/strong>v.tr.(1) celebrar bienvenida; celebrar la t&#8217;inka; brindar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">T&#8217;INKI:<\/span> <\/strong>adj. unido<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">T&#8217;INKI; TINKI:<\/span> <\/strong>s. uni\u00f3n; par de cosas iguales (como guantes)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">T&#8217;INKINAKUY:<\/span> <\/strong>v.recip.(bio) copular; hacer acto sexual<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">T&#8217;INKISQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. dos o m\u00e1s cosas unidas; anexo; acoplado; unido<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TINKI-TINKI P&#8217;ACHA:<\/span> <\/strong>s.(tex) ropa de var\u00f3n o mujer entera<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">T&#8217;INKIY:<\/span> <\/strong>v.tr. unir dos o m\u00e1s cosas; unir; juntar; atar entre s\u00ed dos o m\u00e1s cosas; soldar; aparear; enlazar; ensamblar; unir dos cabos; amarrar las puntas de dos sogas; unir una cosa con otra formando par<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TINKU:<\/span> <\/strong>adj. peque\u00f1o; mediano<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TINKU:<\/span> <\/strong>s. encuentro; reuni\u00f3n; lugar de convergencia; uni\u00f3n; encuentro de pelea o de juego; uni\u00f3n de personas o cosas; juntura; mediano; tamano m\u00e1s peque\u00f1o de grande<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TINKUCHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. mezclar; mezclar cosas para obtener un compuesto homog\u00e9neo; hacer encontrar personas; unir; asemejar (comparar); igualar; comparar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TINKULLPA:<\/span> <\/strong>s. aro; rueda; rueda<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TINKUNACHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. hacer encontrarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TINKUNAKUY:<\/span> <\/strong>v.recip. encontrarse dos o m\u00e1s personas; toparse; converger; encontrarse dos personas; coincidir<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TINKUNANCHISKAMA!:<\/span> <\/strong>expr. \u00a1Hasta la vista!<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TINKUPURAY:<\/span> <\/strong>v.tr. confrontar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TINKUPUY:<\/span> <\/strong>v.tr. copular; hacer acto sexual<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">T&#8217;INKUSQA P&#8217;ACHA:<\/span> <\/strong>s.(tex) vestido que viene justo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TINKUY:<\/span> <\/strong>s. pelea ceremonial anual; comunicaci\u00f3n ritual; encuentro; entrevista<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TINKUY:<\/span> <\/strong>v.tr. encontrarse; reunirse (dos personas, animales o cosas); unirse; juntarse; entrevistar; encontrarse con alguien; hallar; re\u00f1ir; disputar; pelear; trabar pelea; encontrar; chocar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">T&#8217;INKUY:<\/span> <\/strong>v.tr. venir justo (ropa)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TINKUYPACHA CHAYAMUN!:<\/span> <\/strong>expr. \u00a1Qu\u00e9 coincidencia!; \u00a1Qu\u00e9 casualidad!<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TINKUYPURA:<\/span> <\/strong>s. l\u00edmite; l\u00ednea<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">T&#8217;INPU:<\/span> <\/strong>adj. hervido; sancochado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">T&#8217;INPU; T&#8217;IMPU:<\/span> <\/strong>s.(mik) puchero (vianda); comida popular a base de arroz, chu\u00f1o, carne y aj\u00ed amarillo; comida de col<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">T&#8217;INPUCHIY; T&#8217;IMPUCHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. hacer hervir; hervir (trans.)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">T&#8217;INPUNAYAY:<\/span> <\/strong>v.intr. hallarse a punto de hervir; comenzar a hervir<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">T&#8217;INPUQ:<\/span> <\/strong>s.a. hirviente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">T&#8217;INPUSQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. hervido<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">T&#8217;INPUY:<\/span> <\/strong>s.(1) ebullici\u00f3n; cocci\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">T&#8217;INPUY; T&#8217;IMPUY:<\/span> <\/strong>v.intr. hervir; borbotar; burbujear; entrar en ebullici\u00f3n; ebullir; enfadarse; borbollar; borbollear; borbollonear<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">T&#8217;INRI:<\/span> <\/strong>s. enano; pigmeo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TINTIN:<\/span> <\/strong>s.(bot) granadilla; granada; maracuya; tumbo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TINYA:<\/span> <\/strong>s.(mus) tambor; tambor\u00edn; tamboril; tamborcillo; pandero<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TIPA:<\/span> <\/strong>s.(bot) una variedad de \u00e1rbol de gran porte cuya corteza al ser herida segrega una resina casta\u00f1o-rojiza; de canasta o cesto de simb\u00f3l; chato y circular; que se lleva sobre la cabeza<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">T&#8217;IPAKUY:<\/span> <\/strong>v.tr. sujetarse una prenda con un prendedor o gancho; prenderse a taviarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">T&#8217;IPANA:<\/span> <\/strong>s. grapa; puntada; ojal; prendedor; broche; gancho; alfiler; clavillo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">T&#8217;IPARQOY:<\/span> <\/strong>v.tr. clavar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">T&#8217;IPASQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. prendido; sujetado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">T&#8217;IPAY:<\/span> <\/strong>s.(tex) banda dise\u00f1ada por urdimbre al borde de la mantilla para llevar carga (q&#8217;epi\u00f1a)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">T&#8217;IPAY:<\/span> <\/strong>v.tr. fijar vestidos con alfileres; abrochar; prender un alfiler, una prenda o billetes; prender; fijar; fijar; clavar; afianzar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">T&#8217;IPAY:<\/span> <\/strong>v.tr.(tex) recoser; tejer con crochet o palillos<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">T&#8217;IPIKUY:<\/span> <\/strong>v.tr. enlazar por s\u00ed mismo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TIPIY:<\/span> <\/strong>v.tr.(agr) cosechar; recolectar; deshojar la mazorca del ma\u00edz; cosechar el ma\u00edz; deshojar el ma\u00edz; despancar; cosechar ma\u00edz; arrancar; deshojar el ma\u00edz; deshojar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">T&#8217;IPIY:<\/span> <\/strong>v.tr.(1) arrancar; destetar; descontinuar; dividir; fraccionar; romper torciendo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">T&#8217;IPKI:<\/span> <\/strong>s.(tex) alfiler; prendedor; alfiler o topo peque\u00f1o con que prenden la manta de encima; alfiler o topo chico con que prenden las mantas<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">T&#8217;IPKIKUY:<\/span> <\/strong>v.tr. prender algo con alfiler<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TIQLLA UNKHU\u00d1A:<\/span> <\/strong>s.(tex) camisa unkhu\u00f1a dividida en dos mitades de colores contrastantes<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">T&#8217;IRA:<\/span> <\/strong>s.(fam) mellizo; gemelos<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">T&#8217;IRAKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. arrancarse los vellos o los cabellos; pelarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TIRAY:<\/span> <\/strong>v.intr.(esp) apurarse; darse prisa; ir con urgencia y prontitud<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TIRAY:<\/span> <\/strong>v.tr.(esp) tirar; arrancar; jalar; deshierbar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">T&#8217;IRAY:<\/span> <\/strong>v.tr. arrancar hierbas desde la ra\u00edz; sacar una planta con ra\u00edz; mesar; descuajar; extraer; arrancar tallos; arrancar de ra\u00edz las plantas<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">T&#8217;IRIY:<\/span> <\/strong>v.tr. remendar; recoser; zurcir; zurcir mal<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">T&#8217;ISAY; T&#8217;IKSAY:<\/span> <\/strong>v.tr. cardar la lana; cardar; escamar; escarmenar lana o algod\u00f3n; escarmenar; poner lana en condiciones para hilar; cardar lana; escarmenar lana; carmenar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TISI:<\/span> <\/strong>s.(tex) piezas peque\u00f1as de lana in\u00fatiles para hilar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TIS\u00d1A:<\/span> <\/strong>s.(bot) pasto duro<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TITI:<\/span> <\/strong>adj.(col) plomo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TITI:<\/span> <\/strong>s.(min)(2) plomo; esta\u00f1o<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TITI; TETE:<\/span> <\/strong>s.(min)(1) plomo; esta\u00f1o; plomo; plomo; (metal)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">T&#8217;ITU:<\/span> <\/strong>adj. oscuro<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">T&#8217;ITU:<\/span> <\/strong>adj.(ass) dif\u00edcil de entender; ininteligible<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">T&#8217;ITU:<\/span> <\/strong>s.(1) limosna<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">T&#8217;ITU:<\/span> <\/strong>s.(2) palabras oscuras y dif\u00edciles de entender o de saber; cultismos; conceptismos<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TITU KUSI WALLPA:<\/span> <\/strong>s.(per) el tercer emperador Inka de Willkapampa (1561-1566)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">T&#8217;ITUY:<\/span> <\/strong>v.tr. prever; proveer<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">T&#8217;IWKA:<\/span> <\/strong>s. arco<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">T&#8217;IWKAY:<\/span> <\/strong>v.mov. correr rapidamente; correr rapidamente como una flecha<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">T&#8217;IWKAY:<\/span> <\/strong>v.tr. disparar una flecha<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TIWLI:<\/span> <\/strong>adj. d\u00e9bil<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TIWLI:<\/span> <\/strong>s. cuerda de arco; alambre<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TIWLLI:<\/span> <\/strong>s. cuerda<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TIYACHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. asentar; hacer sentar; hacer tomar asiento; colocar (hacer sentar, hacer estar); asentar en posici\u00f3n vertical<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TIYALLAY:<\/span> <\/strong>v.tr. cohabitar en concubinato; cohabitar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TIYANA:<\/span> <\/strong>s. asiento; silla; asiento; morada; banca; banco<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TIYANAPI TIYAY:<\/span> <\/strong>v.intr. tomar asiento<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TIYAQ:<\/span> <\/strong>s.(2) estado de vivir juntos antes de ser casados oficialmente, cuando el par vive en casa de los padres del novio<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TIYAQ:<\/span> <\/strong>s.a. habitante<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TIYAQMASI:<\/span> <\/strong>s. concubinarios amancebados; concubina<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TIYAY:<\/span> <\/strong>v.cop. estar sentado; quedar; sentarse; estar; haber (hay); existir; quedarse; permanecer; habitar; residir; hallarse; vivir; vivir (habitar); tomar asiento<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TIYAY:<\/span> <\/strong>v.cop. estar; haber (hay); permanecer; estar sentado; habitar; residir; vivir (habitar); existir; hallarse; vivir; sentarse; tomar asiento; quedar; quedarse; asentarse; morar; radicar; posarse las aves<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TIYAYUKUY!:<\/span> <\/strong>expr. \u00a1si\u00e9ntate!<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">T&#8217;IYU:<\/span> <\/strong>s. arena; acumulamiento de arena por las aguas<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TIYU Q&#8217;EWIY:<\/span> <\/strong>s.(mit)(p.esp) T\u00edo Juaniquillo, esp\u00edritu ambiguamente bueno y mal que ayuda a los mineros de Madre de Dios a encontrar oro (versi\u00f3n del Anchanchu en Madre de Dios)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TONQHO:<\/span> <\/strong>adj. mal hecho<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TONQOR K&#8217;IKLLU:<\/span> <\/strong>s.(ana) glotis<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TONQOR MOQO:<\/span> <\/strong>s.(ana) nuez de la garganta; laringe<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TONQOR ONQOY:<\/span> <\/strong>s.(med) laringitis<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TONQOR; TONQORI:<\/span> <\/strong>s.(ana) garganta; faringe; es\u00f3fago; tragadero; laringe<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TONQORI:<\/span> <\/strong>s.(ana) tr\u00e1quea<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TOQLLA:<\/span> <\/strong>s. lazo; trampa<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">T&#8217;OQLLACHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. disparar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TOQLLAKUQ WAMRA:<\/span> <\/strong>s.(fam) ni\u00f1o (var\u00f3n) de 9 a 12 a\u00f1os (sentido en el tiempo inka); ni\u00f1o que caza pajaritos menudos, doctrinado y ense\u00f1ado a trabajos, hac\u00eda el pastoreo, tra\u00eda le\u00f1a y paja, hilaba, hac\u00eda mandados de sus padres, principales y autoridades<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TOQLLAY:<\/span> <\/strong>v.tr. enlazar; emboscarse contra; atrapar; apresar; capturar; cazar; entrampar; tomar (apresar); armar emboscada; preparar emboscada; prender con trampa<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">T&#8217;OQO:<\/span> <\/strong>s.(1) agujero; ventana; hueco; hoyo; forado; alacena; hornacina; hondonada; profundidad<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">T&#8217;OQO \u00d1AWI:<\/span> <\/strong>adj. de ojos hundidos; ojos cavernosos; de ojos hundidos; con ojeras<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TOQOCHA:<\/span> <\/strong>s.(tex) separador del telar (bamb\u00fa preferido)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">T&#8217;OQONA:<\/span> <\/strong>s. instrumento que sirve para perforar o agujear; taladro<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TOQORO:<\/span> <\/strong>s.(mat) cilindro; tubo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">T&#8217;OQOY:<\/span> <\/strong>v.tr. hondar; atravesar; agujerear; ahuecar; agujear; cavar; perforar; horadar; taladrar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">T&#8217;OQRAYAY:<\/span> <\/strong>v.intr. descolorarse; descolorirse; deste\u00f1irse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">T&#8217;OQRIKUQ:<\/span> <\/strong>s.a.(his) el que tiene la guarda del pueblo o la gente (sociedad Inka)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">T&#8217;OQSIY:<\/span> <\/strong>v.tr. pinchar; punzar o dar de estocadas; punzar; apu\u00f1alar; hincar; aguijonear; picar; apuntar; acuchillar; hincar; punzar; hincar; penetrar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TOQTE:<\/span> <\/strong>s.(bot) nogal; tocte<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TOQTO:<\/span> <\/strong>s.(zoo) clueca; gallina clueca; paloma<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">T&#8217;OQTO:<\/span> <\/strong>s.(tex) plumas blancas de ave jugosas, mantecosas<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TOQTON:<\/span> <\/strong>s. m\u00e9dula<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">T&#8217;OQYAY:<\/span> <\/strong>v.intr. reventar; explotar; explosionar; estallar; abrirse un tumor que ha formado pus; romperse el cascar\u00f3n y dar salida al polluelo; reventar un huevo; erupcionar; reventar detonando; detonar; estallar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">T&#8217;OQYAY:<\/span> <\/strong>v.tr. pronunciar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TORITO:<\/span> <\/strong>s.(ast)(esp) Torito (nombre de una estrella, proveniencia: Misminay)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TRABAJU:<\/span> <\/strong>s.(esp) trabajo; trabajo asalariado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TRANTACHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. enojar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TRISIKLU:<\/span> <\/strong>s.(esp) triciclo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TRUKI:<\/span> <\/strong>s.(esp) trueque<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TRUKIY:<\/span> <\/strong>v.tr.(esp) trocar; reemplazar; cambiar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TUHU:<\/span> <\/strong>s. silla<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TUKAM Q&#8217;ESPI:<\/span> <\/strong>expr. la toca es trasparente; la ropa rala es trasparente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TUKAPU:<\/span> <\/strong>s.(tex)(1) bordado; bordadura; figuras geom\u00e9tricas enmarcadas dentro de cuadros que puedan estar aislados o estar alineados en fajas de sucesi\u00f3n horizontal o vertical<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TUKAPU:<\/span> <\/strong>s.(tex)(2) traje de Inka (tocapu, el traje m\u00e1s galano y rico de todos); vestido de labor precioso; pa\u00f1os de labor tejido; mantellina de mujer pintada; prenda de gala de mujer<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TUKAY:<\/span> <\/strong>v.tr.(esp) tocar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TUKINAYA:<\/span> <\/strong>s. rompecabezas<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">T&#8217;UKTIY:<\/span> <\/strong>v.tr. mirar o recoger maliciosamente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">T&#8217;UKU:<\/span> <\/strong>adj. meditabundo; loco<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">T&#8217;UKU:<\/span> <\/strong>s.(med) s\u00edncope; apoplej\u00eda<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TUKU; TUKA:<\/span> <\/strong>s.(zoo)(1) buho; lechuza; b\u00faho<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TUKUKUNA HULCHA:<\/span> <\/strong>s.(tex) barra del telar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TUKUKUQ:<\/span> <\/strong>adj. finito; perecedero<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TUKUKUY:<\/span> <\/strong>s. fin; final; fines; objetivo; intenci\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TUKUKUY:<\/span> <\/strong>v.cop. volverse; ponerse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TUKUKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. terminarse; acabarse; agotarse; perecer; gastarse; consumirse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TUKUKUY:<\/span> <\/strong>v.tr. concluir; acabar; terminar; finalizar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TUKUKUYPI:<\/span> <\/strong>postpos. a fines de<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TUKUPUY:<\/span> <\/strong>v.intr. cambiarse; hacerse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TUKUPUY:<\/span> <\/strong>v.tr. termin\u00e1rselo; acab\u00e1rselo; terminar; exterminar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TUKUQ:<\/span> <\/strong>adj. variable<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TUKUQ KAWSAY:<\/span> <\/strong>s. vida temporal<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TUKURU:<\/span> <\/strong>s. engrudo; cola<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TUKUSQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. acabado; terminado; finalizado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TUKUY:<\/span> <\/strong>adj. todo; todos; cada; todo,a; total<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TUKUY:<\/span> <\/strong>adj.(1) todo; todos; cada; todo,a; total; todos; todas<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TUKUY:<\/span> <\/strong>adj.(2) completo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TUKUY:<\/span> <\/strong>pron.indef. todos; todo; cada uno; cada una; total; todo; termino; conclusi\u00f3n; finalizar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TUKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. ocurrir; suceder; terminar; acabarse; acontecer; llegar a; convertirse; transformarse; hacerse; suceder; disfrazarse; convertirse; volverse en &#8230;; volverse; convertirse; terminar; concluir; transformarse; convertirse en<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TUKUY:<\/span> <\/strong>v.mod. poder; ser capaz de<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TUKUY:<\/span> <\/strong>v.tr.(1) terminar; acabar; concluir; finalizar; disimular; hacer; fingir; simular; transformar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TUKUY:<\/span> <\/strong>v.tr.(2) consumir; agotar; gastar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TUKUY HANPIQ:<\/span> <\/strong>s.(spi) que tiene poder completo de curar; se refiere al quinto nivel de desarrollo sico-espiritual andino y las capacidades de curar del Inka Mallku<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TUKUY LLANK&#8217;AYNIYOQ:<\/span> <\/strong>s.(spi) que tiene poder completo del cuerpo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TUKUY MUNAYNIYOQ:<\/span> <\/strong>s.(spi)(1) que tiene poder completo de voluntad; la realizaci\u00f3n completa del poder personal<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TUKUY MUNAYNIYOQ:<\/span> <\/strong>s.(spi)(2) la realizaci\u00f3n completa del poder personal<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TUKUY SONQOWAN:<\/span> <\/strong>adv.t. atento; cuidadoso<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TUKUY YACHAYNIYOQ:<\/span> <\/strong>s.(mit) que tiene poder completo de la mente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TUKUYNINTIN:<\/span> <\/strong>pron.indef. todos<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TUKUYNIQPI:<\/span> <\/strong>adv.l. dentro por todas partes; en todo partes<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TUKUYRIKUQ:<\/span> <\/strong>s.a. esp\u00eda; supervisor; inspector en el incario; veedor<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">T&#8217;ULA:<\/span> <\/strong>s.(bot) planta de flores peque\u00f1as fibrosas; tola cordillerana (tres variedades &#8211; nacatola, ghirutola, umatola); planta usada para te\u00f1ir amarillo anaranjado; tola<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TULLPA:<\/span> <\/strong>s. fog\u00f3n; piedras que sirven para armar el fog\u00f3n; cocina; fog\u00f3n, lugar donde se hace la candela para preparar las comidas<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TULLPIKUNA:<\/span> <\/strong>s. colores<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TULLPU; TULLPI:<\/span> <\/strong>s. tinta; color; tinte; colorante para tenir; color; tintura<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TULLPUCHAKUY:<\/span> <\/strong>v.tr. te\u00f1ir y rete\u00f1ir muchas veces<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TULLPUNA:<\/span> <\/strong>s. tinta; lugar donde se ti\u00f1e; vasija para te\u00f1ir<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TULLPUNA LLIMPIKUNA:<\/span> <\/strong>s. tintas de ropa<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TULLPUPAYAY:<\/span> <\/strong>v.tr. te\u00f1ir y rete\u00f1ir muchas veces<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TULLPURAYAY:<\/span> <\/strong>v.tr. estarse ti\u00f1endo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TULLPUY:<\/span> <\/strong>v.tr. te\u00f1ir; pintar; colorar; colorear; te\u00f1ir sin fuego o sin cocer; remojar; echar en remojo ropa o comidas duras<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TULLPUY KAMAYOQ:<\/span> <\/strong>s. tintorero<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TULLU:<\/span> <\/strong>adj. flaco; delgado; est\u00e9ril; infecundo; sin fuerzas; d\u00e9bil; delgado en animales; enjuto; raqu\u00edtico<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TULLU:<\/span> <\/strong>s.(ana) hueso; tallo de las plantas; flaco; escualido; descarnado; esqueleto; tallo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TULLU ONQOY:<\/span> <\/strong>s.(med) raquitismo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TULLU P&#8217;AKI:<\/span> <\/strong>s.(med) fractura<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TULLU QARA:<\/span> <\/strong>s.(ana) per\u00edostio; periostio<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TULLUMAYU:<\/span> <\/strong>s.(top) r\u00edo (y calle) en la ciudad de Cuzco<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TULLUYASQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. enflaquacido; postrado debilitado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TULLUYAY:<\/span> <\/strong>v.intr. adelgazar; enflaquecer una persona o animal; demacrarse; enflaquecer; ponerse flaco; enflaquecerse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TULUMPI:<\/span> <\/strong>s. pendientes; zarcillo; pendiente; arete<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TUMAQAYA; TOMAQAYA:<\/span> <\/strong>s. extranjero; advenedizo; for\u00e1neo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TUMAYPERQA:<\/span> <\/strong>s.(mil) cerca; muralla<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TUMI:<\/span> <\/strong>s. cuchillo; bistur\u00ed<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TUMIPAMPA:<\/span> <\/strong>s.(top) ciudad en Ecuador; (esp.) Cuenca; (hist.) Tomebamba (llanura de cuchillos de piedra)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TUMPA:<\/span> <\/strong>adj.(1) poco; algo; un poco; escaso; limitado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TUMPA:<\/span> <\/strong>adj.(2) algo gastado; semigastado; un poco viejo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TUMPANAKUY:<\/span> <\/strong>s. acusaci\u00f3n mutua<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TUMPAY:<\/span> <\/strong>s. acusaci\u00f3n; calumnia<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TUNA; TUNAS:<\/span> <\/strong>s.(bot) higuera chumba; tuna; nopal (fruta espinosa de frutos comestibles); planta cact\u00e1cea cuyo fruto es comestible<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TUNAW:<\/span> <\/strong>s. piedra de mano para moler; piedra en forma de media luna con que se muele sobre la piedra plana llamada maran; moledora de batan<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TUNI:<\/span> <\/strong>s.(arc) poste; columna; pilar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TUNKI:<\/span> <\/strong>s.(zoo) gallito de las rocas; tunque; duda<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TUNKIY:<\/span> <\/strong>v.tr. dudar; padecer; sufrir; cavilar; vacilar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TUNPASQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. acusado; calumniado; inculpado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TUNPAY; TUMPAY:<\/span> <\/strong>v.tr. acusar; culpar; achacar; calumniar; atribuir; atribuir culpa con o sin motivo; sospechar; acusar en f\u00e1lso; desacreditar; detractar; difamar; echar la culpa; inculpar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TUNQA:<\/span> <\/strong>s.(agr) mantilla para recoletar y llevar papas en la cosecha<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TUNTI:<\/span> <\/strong>adj. deteriorado por el sol por permanecer a la interperie; desmigajado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TUNU:<\/span> <\/strong>adj. adormecido; entumecido; anestesiado; insensible<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TUNU:<\/span> <\/strong>s. pilar; poste<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TUPA:<\/span> <\/strong>adj. objecto noble; precioso; elegante; algo de calidad excepcional; nombre de honor (para honrarle o llamarse honrosamente); regio; augusto; noble<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TUPA KUKA:<\/span> <\/strong>s. coca de hoja menuda; coca Real mas sabrosa<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">T&#8217;UPA P&#8217;ACHA:<\/span> <\/strong>s.(tex) vestido galano de varones<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TUPA QOCHOR:<\/span> <\/strong>s.(his) plancha de oro y piedras engastadas en que se pon\u00eda la maskapaycha (borla), que con tupaqochor hac\u00edan la corona Real del Inca<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">T&#8217;UPA UNKU:<\/span> <\/strong>s.(tex) camiseta galana<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TUPACHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. hacer topar con algo; encontrar; &#8216;conectar&#8217;; componer; combinar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TUPAKUY:<\/span> <\/strong>v.recip. toparse; tocarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TUPANA:<\/span> <\/strong>s. encuentro<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">T&#8217;UPANAKUQ P&#8217;ACHA:<\/span> <\/strong>s.(tex) ropas muy ra\u00eddas; ropas gastadas; ropas ludidas<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TUPANANCHISKAMA!:<\/span> <\/strong>expr. \u00a1Hasta la vista!; \u00a1Hasta volver a encontramos!<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TUPANCHISKAMA!:<\/span> <\/strong>expr. \u00a1Hasta la vista!; \u00a1Hasta volver a encontramos!<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TUPAPAKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. re\u00f1irse; re\u00f1ir; pelearse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TUPAQ:<\/span> <\/strong>adj. adornado; decorado; rico; noble; preclaro; excelso; magnifico; que se encuentro con otro; que se lucha o choque con otro en combate; grandioso; magn\u00edfico<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TUPAQ:<\/span> <\/strong>s. desaf\u00edo; desafiador<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TUPA-TUPALLA P&#8217;ACHALLIKUY:<\/span> <\/strong>v.tr. vestirse galanamente el hombre<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TUPAY:<\/span> <\/strong>s. encuentro; entrevista; convergencia; lucha en combate; integraci\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TUPAY:<\/span> <\/strong>v.tr.(esp) encontrarse; encontrar (personas); topar; chocar; entrevistarse; poner en contacto; encontrarse con personas; encontrar; citar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">T&#8217;UPHSI RUK&#8217;ANA:<\/span> <\/strong>s.(ana) \u00edndice (dedo); dedo \u00edndice<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">T&#8217;UPHSINA RUK&#8217;ANA:<\/span> <\/strong>s.(ana) \u00edndice (dedo)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">T&#8217;UPHSIY:<\/span> <\/strong>v.tr. se\u00f1alar; apuntar; indicar; mostrar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TUPU:<\/span> <\/strong>s.(2) cinta m\u00e9trica<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TUPU:<\/span> <\/strong>s.(tex) aguj\u00f3n grueso y grande de oro; prendedor; plata o cobre que usan las mujeres de pollera para prenderse vestiduras y aguayos; tupu (prendedor) con que prenden las mujeres la saya; alfiler o topo chico con que prenden las mantas; alfiler grueso y grande de oro, plata o cobre, que usan las mujeres para prenderse las vestiduras<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TUPU; TOPU:<\/span> <\/strong>s.(uni) medida; medida (de peso, volumen, distancia); medida de cereal (55.5 litros); medida de areal (64.6 ar); peso; legua; medida de longitud, de capacidad, de superficie o de peso; fanega; parcela de tierra repartida al trabajador en un anhelo de igualdad social y econ\u00f3mica; medida de qualquiera cosa; sistema de medida; unidad de medida; topo (medida agr\u00edcola de extensi\u00f3n, aproximadamente 37 por 73 m)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TUPULLAY:<\/span> <\/strong>adj. proporcionado; propio al natural de uno; que conforme a su talento<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TUPULLIKUY:<\/span> <\/strong>v.tr. prender ropa con tupu<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TUPUQ:<\/span> <\/strong>s.a. medidor; el que mide; mensurador<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TUPUTUPU:<\/span> <\/strong>s.(bot)(1) aguaymanto; capul\u00ed amarillo; un arbusto de fruto amarillo semejante a la cereza, menos dulce y de tama\u00f1o m\u00e1s grande<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TUPU-TUPU:<\/span> <\/strong>s.(bot)(2) alfilerillo; especie de gerani\u00e1cea anual end\u00e9mica de la alta puna<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TUPUY:<\/span> <\/strong>v.tr. medir; comparar; mensurar; pesar; acotar; medir algo con vara o medida<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TUPUYOQ:<\/span> <\/strong>s.p. finito; limitado; mensurable<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TURA; TURAY; TURI:<\/span> <\/strong>s.(fam) hermano (respecto de la hermana); hermano (con respecto a una mujer); hermano de la hermana; hermano de la mujer; hermano de la mujer; hermano de ella; hermano; hermano (de mujer)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TURISTA:<\/span> <\/strong>s.(esp) turista<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">T&#8217;URPU:<\/span> <\/strong>adj. preciso; agudo; aguzado; puntiagudo; punzante<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">T&#8217;URPU:<\/span> <\/strong>s. punto<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">T&#8217;URPUY:<\/span> <\/strong>s.(neo) minuto<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">T&#8217;URPUY:<\/span> <\/strong>v.tr. acuchillar; apu\u00f1alar; pinchar; punzar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TURQASQA:<\/span> <\/strong>s.(aym) curaci\u00f3n ritual que traslada una enfermedad del cuerpo humano al cuerpo de un animal peque\u00f1o como cuy, gato o perro. El animal es frotado o atado a la persona enferma y despu\u00e9s apartado (\u00abcambio,\u00bb de Aym. turqa\u00f1a, \u00abcambiar\u00bb)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TURQAY:<\/span> <\/strong>s.(aym) trasladar una enfermedad de un cuerpo humano al cuerpo de un animal peque\u00f1o frotando o atando a la persona enferma y despu\u00e9s apart\u00e1ndolo (de Aym. turqa\u00f1a, \u00abcambiar\u00bb)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TURU:<\/span> <\/strong>s.(zoo)(esp) toro<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">T&#8217;URU:<\/span> <\/strong>s.(geo) fango; lodo; barro; suciedad; tierra h\u00fameda que los curanderos emplean para curar abcesos, fiebres o dolores abdominales<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">T&#8217;URU T&#8217;URU:<\/span> <\/strong>s. lodazal; barrizal<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">T&#8217;URU WASI:<\/span> <\/strong>s. casa de barro<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TUSA:<\/span> <\/strong>s. puntal; apoyo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">T&#8217;USTUY:<\/span> <\/strong>v.tr. reprender; criticar; censurar; degradar; envilecer; pisar con fuerza y desatentamente; hollar; pisotear<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TUSUCHIQ:<\/span> <\/strong>s.a. entonador; el que entona el canto; corifeo m\u00fasico; director de orquesta<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TUSUNA:<\/span> <\/strong>s. baile; danza<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TUSUQ:<\/span> <\/strong>s.a. bailar\u00edn; bailador; bailadora; danzante; danzar\u00edn<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TUSUY:<\/span> <\/strong>s. baile; danza; danza, parodia o acci\u00f3n expresiva<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TUSUY:<\/span> <\/strong>v.tr. bailar; danzar; saltar; baillar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TUTA:<\/span> <\/strong>s.(1) noche; tiniebla<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TUTA:<\/span> <\/strong>s. tiniebla; noche<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TUTA:<\/span> <\/strong>adj. oscuro; oscuro; tenebroso; l\u00f3brego<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TUTA:<\/span> <\/strong>s. noche; tarde; tiniebla; oscuridad<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TUTAKURU:<\/span> <\/strong>s.(zoo) luci\u00e9rnaga<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TUTALLAMANTA:<\/span> <\/strong>adv.t. muy temprano; antes del amanecer; temprano<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TUTAMAN:<\/span> <\/strong>adv.t. m\u00e1s tarde (refiere al devenir de tiempo, no a una relaci\u00f3n absoluta como en tiempo objetivado)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TUTAMANTA:<\/span> <\/strong>adv.t. temprano; por la ma\u00f1ana; de madrugada; de ma\u00f1anita; ma\u00f1ana; primara parte del d\u00eda solar; en la madrugada; de ma\u00f1ana<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TUTAMANTA:<\/span> <\/strong>s. la ma\u00f1ana; madrugada; amanecer<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TUTAMANTA; TUTALLAMANTA:<\/span> <\/strong>adv.t. muy temprano; antes del amanecer; de noche<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TUTARAQ:<\/span> <\/strong>adv.t. todav\u00eda noche; ma\u00f1ana madrugada<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TUTASHA\u00d1A:<\/span> <\/strong>adv.t. casi noche; tarde<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TUTAY :<\/span> <\/strong>v.impers. estar noche<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TUTAYARIY:<\/span> <\/strong>s. instante en que comienza a anochecer<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TUTAYAY:<\/span> <\/strong>v.impers. anochecer; oscurecer; oscurecerse; anochecer; empezar la noche<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TUTAYAY:<\/span> <\/strong>v.impers. anochecer; oscurecer; oscurecerse; anochecer; empezar la noche<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TUTAYAY:<\/span> <\/strong>v.impers. anochecer; oscurecer; anochecer; empezar la noche; hacerse de noche; obscurecer<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TUTU:<\/span> <\/strong>s.(zoo.ana) ubre; teta<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TUTURA; TOTORA:<\/span> <\/strong>s.(bot) junco; bejuco; totora<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TUTUY:<\/span> <\/strong>v.tr. dar de mamar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TUY:<\/span> <\/strong>s.(neo) minuto<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TUYA:<\/span> <\/strong>s.(zoo) alondra; calandria; pepitero<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TUYLLA:<\/span> <\/strong>adv.t. inmediatamente; en seguida; al instante; r\u00e1pido; brevemente; breve; presto<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TUYRU:<\/span> <\/strong>s. se\u00f1al; marca; monumento; signo trazado para distinguir o separar alguna cosa; c\u00f3digo; signo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TUYTUY:<\/span> <\/strong>v.mov. flotar; nadar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">T&#8217;UYU:<\/span> <\/strong>s. remo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">TUYUY:<\/span> <\/strong>v.mov. nadar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">T&#8217;UYUY:<\/span> <\/strong>v.mov. remar<\/li>\n<\/ul>\n\n<!-- In-article1 -->\n<ins class=\"adsbygoogle\" style=\"display:block; text-align:center;\" data-ad-layout=\"in-article\" data-ad-format=\"fluid\" data-ad-client=\"ca-pub-1730987954818825\" data-ad-slot=\"7368134539\"><\/ins>\n<script>\n     (adsbygoogle = window.adsbygoogle || []).push({});\n<\/script>\n\n<h2><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Letra_U\"><\/span>Letra U<span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h2>\n<ul class=\"dicc-qu-esp\">\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UCHHA:<\/span> <\/strong>s.(agr) esti\u00e9rcol de caballo; bosta<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UCHKU:<\/span> <\/strong>s. agujero; abertura; orificio; hoyo; fosa; hueco<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UCHPA-UCHPA:<\/span> <\/strong>s.(bot) ushpa-ushpa; especie de planta<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UCHU:<\/span> <\/strong>s.(bot) aj\u00ed; chili; chile; planta solan\u00e1cea, el fruto tiene diversas aplicaciones en culinaria; rocotas; aji; hierbas; pimiento; picante de &#8230;; planta de aj\u00ed; pimiento picante<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UCHU UCHU:<\/span> <\/strong>s.(zoo) saltamontes rojo; vaquita<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UCHUK:<\/span> <\/strong>s. cuchara<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UCHUQ&#8217;ASPA:<\/span> <\/strong>s.(bot) flor amarilla; cal\u00e9ndula; maravilla; caldo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UCHUTA MANA MUNANICHU:<\/span> <\/strong>expr. no quiero aj\u00ed<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UFYAYTA QOWAY:<\/span> <\/strong>expr. d\u00e9me algo que beber<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UHA; UWIHA:<\/span> <\/strong>s.(zoo)(esp) oveja; cordero; carnero<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UHU:<\/span> <\/strong>s.(med) tos<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UHU HAP&#8217;IY:<\/span> <\/strong>v.pron. hacerse tos<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UHUY:<\/span> <\/strong>v.intr. toser<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UKATI:<\/span> <\/strong>s. base; cimiento; fundamento<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UKATI:<\/span> <\/strong>s.(zoo) hur\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UKHU:<\/span> <\/strong>adj. hondo; profundo; interior; por debajo; hueco; interior; parte interna; interno<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UKHU:<\/span> <\/strong>adv.l. dentro; abajo; debajo; adentro<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UKHU:<\/span> <\/strong>s.(ana) cuerpo humano; cuerpo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UKHU HARK&#8217;AKUNA:<\/span> <\/strong>s.(mil) armas defensivas<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UKHU PACHA:<\/span> <\/strong>s. mundo subterr\u00e1eo por cuyos caminos se cre\u00eda que peregrinaban los difuntos; infierno; infiernos; infierno (ukhupacha fue convertido en el infierno cat\u00f3lico por el clero del coloniaje)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UKHU SONQOTA (ANIMATA) CHUYAYACHIY:<\/span> <\/strong>v.intr. limpiar y aclarar la conciencia; purificar el alma<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UKHUCHAY:<\/span> <\/strong>v.tr. ahondar; profundizar; cavar profundizando<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UKHUNCHAY:<\/span> <\/strong>v.tr. profundizar; poner adentro<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UKHUPI:<\/span> <\/strong>postpos. en; entre; dentro de; en medio de<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UKHUPI; UKUPI:<\/span> <\/strong>adv.l. adentro; en su interior; dentro; interiormente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UKSIY:<\/span> <\/strong>v.tr. cavar su madriguera (animal); enterrarse; hozar; hociquear<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UKUKU:<\/span> <\/strong>s.(mit) hombres osos; guerreros espirituales de Taripay Pacha (nueva era); la \u00abpolic\u00eda\u00bb o los guardias de orden durante la fiesta de Q&#8217;oyllur Rit&#8217;i; danzas folkl\u00f3ricas nativas<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UKUKU:<\/span> <\/strong>s.(zoo) oso; oso de anteojos; osa<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UKUMARI; UKUKU:<\/span> <\/strong>s.(zoo) oso; oso de anteojos; osa<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UKUN:<\/span> <\/strong>s.pr. centro; fondo; lo de dentro<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UKUNCHANA:<\/span> <\/strong>s.(tex) ropa interior; camiseta; bragas; enaguas; camisilla debajo del uncu<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UKUNCHAY:<\/span> <\/strong>v.tr.(tex) ponerse camisa o ropa debajo del vestido<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UKUNTA:<\/span> <\/strong>adv.l. por dentro; hondo; profundo; por debajo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UKUSIPAQ:<\/span> <\/strong>s.pr. centro; fondo; lo de dentro<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UKYACHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. dar de beber; invitar a tomar (beber); hacer beber; hacer tomar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UKYANA:<\/span> <\/strong>adj. potable; bebible<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UKYANA:<\/span> <\/strong>s. abrevadero; vaso; copa; bebedero; bebida<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UKYAY; UFYAY; UHAY; UPYAY; OQYAY:<\/span> <\/strong>v.tr. beber; tomar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ULLASKU:<\/span> <\/strong>s.(zoo) gallinazo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ULLPUKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. arrodillarse; humillarse; abatirse; bajar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ULLTI LLIPTA CHURANA:<\/span> <\/strong>s.(tex) bolsilla de la cal con que comen coca<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ULLU:<\/span> <\/strong>s.(ana) pene; falo; pichico (pene); verga; \u00f3rgano genital del hombre<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ULLUKU:<\/span> <\/strong>s.(bot) papalisa; papa lisa; olluco (un tub\u00e9rculo parecido a la papa); planta basell\u00e1cea; el tub\u00e9rculo es alimenticio; olluco, tub\u00e9rculo nativo del Per\u00fa (sus hojas suaves como las de espinaca y sus tub\u00e9rculos de c\u00e1scara muy delgada son omestibles); olluco; melloco; lisas<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ULLURUY:<\/span> <\/strong>v.tr. picotear<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">ULUYPI\u00d1A:<\/span> <\/strong>s.(bot) especie de hierba; ulupica<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UMA:<\/span> <\/strong>s.(ana) cabeza; cabeza; cumbre; c\u00faspide; pico de monta\u00f1a; capital<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UMA:<\/span> <\/strong>s.(geo) cumbre de la monta\u00f1a; cumbre; cima; c\u00faspide; pin\u00e1culo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UMA CHAKI:<\/span> <\/strong>s. cabeza abajo, patas arriba; cabizbajo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UMA CHUKU:<\/span> <\/strong>s. casco<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UMA K&#8217;ULLU:<\/span> <\/strong>adj.(k) cabeza de madera; tardo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UMA LLAQTA:<\/span> <\/strong>s.(pol) capital<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UMA RAYMI:<\/span> <\/strong>s.(his) festejo principal en el tiempo Inka (en octubre)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UMA RAYMI KILLA:<\/span> <\/strong>s.(mes) octubre (en la era de los Inkas: Mes del festejo principal. Ofrec\u00edan sacrificios a las divinidades principales, ataban carneros en la plaza y a los perros, para que ayuden a llorar de hambre pidiendo a Runa Camac el agua. Andaban de cerro en cerro haciendo procesiones, gimiendo de coraz\u00f3n pidiendo agua al dios del cielo)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UMA RUNA:<\/span> <\/strong>s. jefe<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UMA SAPA:<\/span> <\/strong>adj.(1) cabez\u00f3n; cabezudo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UMA TUKUYNIN:<\/span> <\/strong>s. cumbre<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UMA TULLU:<\/span> <\/strong>s.(ana) cr\u00e1neo; calavera<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UMA TULLUKUNA:<\/span> <\/strong>s.(ana) huesos de cabeza<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UMAKIPAKUQ:<\/span> <\/strong>s.a. zambullidor<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UMAKIPAKUQ:<\/span> <\/strong>s.a. zambullidor<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UMAKIPAY:<\/span> <\/strong>v.tr. hundir; zambullir<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UMALLI:<\/span> <\/strong>s. t\u00edtulo; r\u00f3tulo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UMALLI LLAQTA:<\/span> <\/strong>s.(pol) capital<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UMALLIQ:<\/span> <\/strong>s.a.(neo) presidente; jefe; representante; el que encabeza; director de escuela; director<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UMAMUYUY:<\/span> <\/strong>s.(med) v\u00e9rtigo; mareo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UMAPI HAP&#8217;IY:<\/span> <\/strong>v.tr. entender; comprender; memorizar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UMAPURIQ:<\/span> <\/strong>s.a.(mit)(his) brujas; seres nocturnos fant\u00e1sticos (dicen que las topaban de noche en figuras de cabeza humana solamente silbando as\u00ed no m\u00e1s: wis-wis)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UMAQE:<\/span> <\/strong>s. antepasados; origen<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UMASU:<\/span> <\/strong>s.(ana) cuajar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UMATE:<\/span> <\/strong>s. cumbre de cabeza; raya<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UMAYOQ:<\/span> <\/strong>adj. inteligente; memorioso; ingenioso; sabio; perito; h\u00e1bil<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UMI\u00d1A:<\/span> <\/strong>s. piedra preciosa; alhaja; joya; presea<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UMITA:<\/span> <\/strong>s.(mik) una variedad de comida; tamal<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UMIY:<\/span> <\/strong>v.tr. dar un beso prolongado; alimentar las aves a sus polluelos mediante el pico; alimentar a pichones; dar de comer a sus polluelos<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UMPHUY:<\/span> <\/strong>v.tr. encoger; postrarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UMSIRI:<\/span> <\/strong>s.(zoo) hur\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UMU:<\/span> <\/strong>s.(1) brujo; bruja; sacerdote (pagano); sacerdote dentro de la religi\u00f3n incaica; adivino; hechicero; pr\u00e9sago<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UMU:<\/span> <\/strong>s.(2) hechizo; brujer\u00eda<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UMUY:<\/span> <\/strong>v.tr. embrujar; brujear; hechizar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UNACHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. retardar; demorar; prolongar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UNANCHA:<\/span> <\/strong>s. bandera; se\u00f1al; insignia; estandarte; s\u00edmbolo; signo; significado; raz\u00f3n; idea; distintivo; se\u00f1al honor\u00edfica; escudo; icono; marca; pend\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UNANCHASQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. se\u00f1alado; entendido; discernido; simb\u00f3lico; marcado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UNANCHAY:<\/span> <\/strong>v.tr. entender; comprender; interpretar; alargar; se\u00f1alar; considerar; discernir; idear; razonar; acotar; deducir; comprender claramente; simbolizar; meditar; pensar; profetizar; marcar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UNAQ:<\/span> <\/strong>s. per\u00edodo; \u00e9poca; era; espacio de tiempo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UNAY:<\/span> <\/strong>s. tardanza; demora; retraso; tiempo dilatado; larga \u00e9poca; transcurso del tiempo; tiempo largo; dilataci\u00f3n; demora; tiempo; mucho tiempo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UNAY:<\/span> <\/strong>v.intr. tardar; demorar; retrasar; demorar; dilatar el tiempo; atrasarse; durar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UNAYCHAY:<\/span> <\/strong>v.tr. eternizar; inmortalizar; demorar; perpetuar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UNAYMANTA:<\/span> <\/strong>adv.t. despu\u00e9s de largo; desde antes<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UNAYTAN P&#8217;ACHAY MAWK&#8217;AN:<\/span> <\/strong>expr. d\u00farame mucho el vestido<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UNIY:<\/span> <\/strong>v.tr. aceptar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UNKA:<\/span> <\/strong>s.(bot) unca; especie de \u00e1rbol; unca (\u00e1rbol de la puna, de madera dura y de frutos negros y dulces); \u00e1rbol de madera blanca y dura que sirve para hacer mangas de varias herramientas<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UNKU:<\/span> <\/strong>s.(tex) prenda masculina sin mangas de origen peruano; camiseta que usaban antiguamente los ind\u00edgenas; poncho peque\u00f1o; camisa; camiseta; t\u00fanica; camiseta de indios; vestido de los ind\u00edgenas; especie de saco o camisa sin manga ni cuello, de genero de lana de color colorado o amarillo que se lleva sobre el cutis<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UNKUCHA:<\/span> <\/strong>s.(bot) variedad de planta tub\u00e9rcula; uncucha; pituca; ra\u00edz parecida al camote, harinosa y de sabor dulce, que se come cocida y asada<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UNKULLIKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. vestirse; cubrirse el cuerpo con vestiduras; ponerse camiseta<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UNKUQ KUNKAN:<\/span> <\/strong>s.(tex) abertura de camiseta<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UNKUSAPA:<\/span> <\/strong>s.p. de la larga camiseta<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UNPHU:<\/span> <\/strong>adj. d\u00e9bil; enfermizo; achacoso; laxado; deca\u00eddo; abatido; mustio<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UNPHU:<\/span> <\/strong>adj.(med) abatido; deprimido<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UNPHUY; UMPHUY:<\/span> <\/strong>v.intr. decaer; sentirse sin aliento; descaecer; estar agobiado; postrarse; extenuarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UNPHUYAY:<\/span> <\/strong>v.intr. encogerse; acurrucarse; debilitarse; languidecer<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UNQUSQA; ONQOSQA:<\/span> <\/strong>s.a. enfermo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UNU:<\/span> <\/strong>s. agua; aguada; aguas; manantial; agual; cualquier l\u00edquido<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UNU:<\/span> <\/strong>adj. acuoso; aguanoso; hervido<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UNU:<\/span> <\/strong>s.(1) agua<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UNU KARPAY:<\/span> <\/strong>s.(spi) integraci\u00f3n energ\u00e9tica, transferencia de poder por agua<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UNU KAWSAY:<\/span> <\/strong>s.(mit) energ\u00eda vital del agua; esp\u00edritu del agua<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UNU KURU:<\/span> <\/strong>s.(zoo) gusano de agua<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UNU PACHA:<\/span> <\/strong>s. mar; oc\u00e9ano<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UNU PACHA PUMA:<\/span> <\/strong>s.(zoo) foca marina; lobo marino<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UNU RAYMI ARMAY KILLA:<\/span> <\/strong>s.(mes) octubre<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UNU T&#8217;IMPUYKUY:<\/span> <\/strong>s. inundaci\u00f3n; marea alta<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UNU T&#8217;IMPUYKUY:<\/span> <\/strong>v.tr. inundar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UNU WIKSA:<\/span> <\/strong>s.(med) ascites; ascitis<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UNUCHASQA:<\/span> <\/strong>s.(spi) echado de agua; bautizo lego realizado pronto despu\u00e9s del nacimiento por los padres y compadres, creando compadrazgo entre los participantes<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UNUCHAY:<\/span> <\/strong>v.tr. rociar; asperjar; bautizar; preparar vell\u00f3n para hilar moj\u00e1ndolo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UNUQ&#8217;O\u00d1I; UNU Q&#8217;O\u00d1I:<\/span> <\/strong>s. desayuno; mate<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UNUTA APAMUY!:<\/span> <\/strong>expr. trae agua<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UNUYACHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. derretir; licuar; aguar; fundir la cera, los metales, etc.<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UNUYAY:<\/span> <\/strong>v.intr. derretirse; licuarse; aguarse; diluirse; disolverse; derretir; fundirse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">U\u00d1A:<\/span> <\/strong>adj. tierno<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">U\u00d1A:<\/span> <\/strong>s.(bio) infante; bebe; cr\u00eda; animal tierno mientras est\u00e1 mamando; becerro; animal peque\u00f1o<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">U\u00d1A:<\/span> <\/strong>s.(zoo)(2) ternero; becerro<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">U\u00d1A PALLAYNIN:<\/span> <\/strong>s.(tex) pallay de cr\u00eda, tejido dise\u00f1ado por urdimbre en centro de tiras estrechas (guarda o guarda de cr\u00eda)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">U\u00d1A WAKA:<\/span> <\/strong>s.(zoo) becerro; ternero<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">U\u00d1A WAWA:<\/span> <\/strong>s.(fam) cr\u00edo reci\u00e9n nacido; ternero reci\u00e9n nacido; becerro reci\u00e9n nacido; nene; nena; ni\u00f1o peque\u00f1o<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UPA:<\/span> <\/strong>adj. sordo; mudo; silencioso; mudo; idiota; bobo; necio; tonto<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UPA:<\/span> <\/strong>adj.(med) sordo; mudo; silencioso; callado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UPA; OPA:<\/span> <\/strong>adj. tonto; loco; in\u00fatil; bobo; idiota; necio; torpe; zonzo; zopenco; bruto; imb\u00e9cil; est\u00fapido; sonso<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UPALLA:<\/span> <\/strong>s. silencio<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UPALLALLA:<\/span> <\/strong>adj. silencioso; callado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UPALLAY:<\/span> <\/strong>v.intr. callarse; enmudecer; tranquilizarse; calmarse; callar; enmudecerse; cesar el ruido; guardar silencio<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UPALLAY!:<\/span> <\/strong>expr. \u00a1Silencio! \u00a1C\u00e1llate!; chit\u00f3n!<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UPAYAY:<\/span> <\/strong>v.intr. ensordecer; perder la audici\u00f3n; enmudecer; enloquecer; enmudecerse; atontar; atontarse; idiotizarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UPHAKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. lavarse la cara; asearse el rostro<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UPHAY:<\/span> <\/strong>v.tr. lavar la cara (de otra persona)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UPI:<\/span> <\/strong>s. chicha no acabada de fermentar; chicha reci\u00e9n hecha; chicha sin fermentar; mosto<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UPICHU:<\/span> <\/strong>adj.(med) an\u00e9mico<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UPICHUKAY:<\/span> <\/strong>s.(med) anem\u00eda<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UPIY:<\/span> <\/strong>s. se\u00f1or<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UPIY:<\/span> <\/strong>v.tr. beber en porciones peque\u00f1as; beber a sorbos; absorver; sorber; aspirar un l\u00edquido; tomar algo preparado; tomar licor; beber aspirando<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">URA:<\/span> <\/strong>adj. bajo; inferior; lugar inferior; sitio inferior; abajo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">URA:<\/span> <\/strong>adj.(geo) meridional<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">URA:<\/span> <\/strong>adv.l. debajo; abajo; parte baja; bajo,a<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">URA:<\/span> <\/strong>adv.t. pasado; anterior; vez pasada<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">URA:<\/span> <\/strong>postpos. bajo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">URA:<\/span> <\/strong>s.(geo) sur; direcci\u00f3n meridional<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">URA:<\/span> <\/strong>s.(uni)(esp) hora; tiempo; per\u00edodo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">URA AYLLU:<\/span> <\/strong>s.(top) comunidad inferior; comunidad orientada a las tierras bajas<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">URA QHAWAY:<\/span> <\/strong>v.intr. leer la hora<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">URA WATA:<\/span> <\/strong>adv.t. a\u00f1o pasado; a\u00f1o anterior<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">URAN:<\/span> <\/strong>adv.l. hacia abajo; abajo; hacia un lugar inferior<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">URANCHAY:<\/span> <\/strong>v.tr. colocar debajo; poner debajo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">URANPI:<\/span> <\/strong>adv.l. debajo; abajo; en la parte de abajo; bajo,a<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">URA\u00d1A:<\/span> <\/strong>s.(med)(l.esp) hura\u00f1\u00eda; susto; mal de susto; estado del alma espantado fuera del cuerpo, sufrido sobre todo por ni\u00f1os, que seg\u00fan dicen tienen una relaci\u00f3n d\u00e9bil entre cuerpo y alma, s\u00edntomas son diarrea, calentura y llorar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">URA\u00d1ASQA:<\/span> <\/strong>s.(med)(l.esp) curaci\u00f3n ritual de la hura\u00f1\u00eda (susto) que consiste en ba\u00f1ar el cuerpo con sustancias dulces y pedir a seres sobrenaturales andinos y cat\u00f3licos; estado de una persona que es curada de hura\u00f1\u00eda<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">URAPATA:<\/span> <\/strong>postpos. bajo; desnivel<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">URAQAY:<\/span> <\/strong>v.mov. bajar; bajarse; descender<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">URAY:<\/span> <\/strong>adj.(1) inferior; bajo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">URAY:<\/span> <\/strong>adv.l. abajo; hacia abajo; hacia un lugar inferior; debajo; bajo; cuesta abajo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">URAY:<\/span> <\/strong>s. bajada; descenso; cuesta; parte baja<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">URAY:<\/span> <\/strong>v.mov. bajar; descender<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">URAYKUMUY:<\/span> <\/strong>v.mov. bajarse ac\u00e1<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">URAYKUY:<\/span> <\/strong>v.mov. bajarse; descender; descabalgar; bajar; bajarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">URAYKUY:<\/span> <\/strong>v.mov. bajarse; descender; apearse; descabalgar; bajar; bajarse; despegarse; bajarse; depreciar; detenerse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">URI:<\/span> <\/strong>adj. prematuro; anticipado; que se da antes de tiempo; fruto temprano; precoz<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">URIN:<\/span> <\/strong>s. parte baja<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">URIN QOSQO:<\/span> <\/strong>s.(top) Cuzco Bajo; Cuzco Inferior; parte baja de la capital de los Inkas, Qosqo; primera dinast\u00eda Inka (hacia 1200 a 1350), bajo la cual fue construida la parte baja del Qosqo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">URIN SUYU:<\/span> <\/strong>s. parte baja<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">URIN YARI:<\/span> <\/strong>adj.(fil) subcontrario<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">URIN; URA:<\/span> <\/strong>s.(geo) sur<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">URIN; URA; URAY:<\/span> <\/strong>adj. bajo; lugar inferior; sitio inferior; parte baja; inferior; menor<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">URIN; URA; URAY:<\/span> <\/strong>adv.l. abajo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">URINSAYA:<\/span> <\/strong>s.(pol) regi\u00f3n inferior de un ayllu; parte baja; parcialidad baja<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">URITU:<\/span> <\/strong>s.(zoo) cotorra; cata; perico; papagayo; loro; loro hablador; papagayo mediano<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">URMA:<\/span> <\/strong>s. ca\u00edda; ruina<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">URMAKUY:<\/span> <\/strong>v.tr. tumbarse; caerse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">URMANA:<\/span> <\/strong>s. trampa; armadijo; armado; obst\u00e1culo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">URMASQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. caido; derrumbado; ca\u00eddo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">URMAY:<\/span> <\/strong>v.mov. caer; caerse; derrumbarse; desplomarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">URMAY:<\/span> <\/strong>v.mov. caer; caerse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">URMAY:<\/span> <\/strong>s. caso; ca\u00edda<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">URMAY:<\/span> <\/strong>v.mov. caer; caerse; desplomarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">URMAYKUY:<\/span> <\/strong>v.mov. echarse; precipitarse; desbaratar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">URPI:<\/span> <\/strong>s.(zoo) paloma; t\u00f3rtola; paloma aborigen; raviblanca; p\u00e1jaro<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">URPI CHAQLLA WASI:<\/span> <\/strong>s. jaula de p\u00e1jaro<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">URPI SONQO!:<\/span> <\/strong>expr. \u00a1Muchas Gracias!<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">URPILLAY:<\/span> <\/strong>expr. amada m\u00eda; palomita; pich\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">URPITU:<\/span> <\/strong>s.(zoo) p\u00e1jaro; ave<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">URPU:<\/span> <\/strong>s.(cer) tinaj\u00f3n; c\u00e1ntaro; vasija grande de arcilla cocida; porongo grande de boca ancha; vasija de gran tama\u00f1o; tinaja<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">URQOP SENQAN:<\/span> <\/strong>s.(geo) lo que est\u00e1 entre dos quebradas<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">URQU:<\/span> <\/strong>s.(top) pueblo en el departamento del Qosqo (Per\u00fa), capital provincial de Qispiqanchi; (esp.) Urcos (cerro)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">URU:<\/span> <\/strong>s. bichos; gusano<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">URU:<\/span> <\/strong>s.(tri) pueblo habitando en la zona del lago Titicaca, todav\u00eda quedan familias de \u00e9l en algunas islas de los lagos Titicaca y Poop\u00f3, y su lengua<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">URU:<\/span> <\/strong>s.(zoo)(1) ara\u00f1a<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">URU K&#8217;USILLU:<\/span> <\/strong>s.(zoo) mono ara\u00f1a<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">URUPAMPA:<\/span> <\/strong>s.(top) ciudad y provincia en el departamento del Qosqo (Per\u00fa), dio al r\u00edo Urubamba (Willkamayu, Willka \u00d1ust&#8217;a, Vilcanota) su nombre actual; (esp.) Urubamba (campo de ar\u00e1cnidos)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">URUYA:<\/span> <\/strong>s. funicular; pasarela; oroya<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">URWA:<\/span> <\/strong>adj. est\u00e9ril; improductivo; mujer sin hijos; infruct\u00edfero; est\u00e9ril (animal); est\u00e9ril (planta); machorra<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">USA:<\/span> <\/strong>s.(zoo) piojo; piojo de cabeza; par\u00e1sito de animales y plantas<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">USA Q&#8217;EPE:<\/span> <\/strong>adj.(k) piojoso<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">USACHIKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. proporcionarse ventaja de<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">USACHINALLA:<\/span> <\/strong>adj. f\u00e1cil de avanzar en una actividad; f\u00e1cil de adelantar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">USACHIY:<\/span> <\/strong>v.tr.(1) ganar; obtener; adquirir; alcanzar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">USACHIY:<\/span> <\/strong>v.tr.(2) crear<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">USAPU:<\/span> <\/strong>adj. afortunado; pr\u00f3spero; venturoso; que consigue sus prop\u00f3sitos propuestos; acaudalado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">USARIY:<\/span> <\/strong>s. sequ\u00eda; aridez<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">USARIY:<\/span> <\/strong>v.impers. excampar; despejar; cesar de llover; escampar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">USASAPA:<\/span> <\/strong>adj. piojoso<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">USAY:<\/span> <\/strong>v.tr.(1) acabar; terminar; crear; terminar; completar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">USAY:<\/span> <\/strong>v.tr.(2) espulgar; despiojar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">USKA:<\/span> <\/strong>s. mendigo; limosnero<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">USKAY:<\/span> <\/strong>v.tr. mendigar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">USLILLA:<\/span> <\/strong>s. sencillo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">USNU:<\/span> <\/strong>s. tarima; plataforma; c\u00e1tedra; trono; menhir; piedra plantada en lugares estrat\u00e9gicos (sirve para delimimitaci\u00f3n geogr\u00e1fica, sacralizaci\u00f3n del lugar o reloj solar); altar; ara; portal; pozo; escenario<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">US\u00d1UY:<\/span> <\/strong>v.intr. aspirar con ruido por la nariz<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">USPHA:<\/span> <\/strong>adj.(k) est\u00e9ril<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">USPHA:<\/span> <\/strong>s. ceniza<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">USPHA CHURANA:<\/span> <\/strong>s. cenicero<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">USPHA RUNA:<\/span> <\/strong>s. persona sin hijos<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">USQAY:<\/span> <\/strong>adj. r\u00e1pido; presto; presuroso; ligero; breve<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">USQAY; USQHAY:<\/span> <\/strong>adj. r\u00e1pido; presto; presuroso; ligero; breve<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">USQAYCHAY:<\/span> <\/strong>v.tr. apurar; acelerar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">USQHACHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. apurar; acelerar; apremiar; apresurar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">USQHAQ:<\/span> <\/strong>s.a. r\u00e1pido; veloz; pronto; impetuoso; ligero; presuroso<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">USQHAY:<\/span> <\/strong>s. premura; prisa; presteza<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">USQHAY; USQAY; UTQAY:<\/span> <\/strong>adv.t.(1) pronto; deprisa; r\u00e1pido; breve; apresuradamente; rapidamente; rapido; sin demora<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">USQHAY; USQAY; UTQAY:<\/span> <\/strong>v.intr. apurarse; apresurarse; correr; darse prisa; abreviar o acelerar un trabajo; apurar; apresurar; dar prisa; hacer de prisa<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">USQHAYLLA; USQAYLLA; UTQAYLLA:<\/span> <\/strong>adv.t. inmediatamente; prestamente; presurosamente; prontamente; apresuradamente; rapido; apurado; presto<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">USQHAYTA:<\/span> <\/strong>adv.m. muy de prisa; r\u00e1pidamente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">USQHAYTA:<\/span> <\/strong>adv.m. muy de prisa<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">USU:<\/span> <\/strong>s.(esp) desperdicio; deshecho; residuo inservible; costumbre; uso; tradici\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">USU:<\/span> <\/strong>s.(tex)(esp) huso; instrumento que sirve para hilar y envolver en \u00e9l lo hilado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">USUCHIQ:<\/span> <\/strong>s.(p.esp) desperdicial; gorr\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">USUCHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. causar desperdicio; desperdiciar; hacer sufrir necesidades; andar de gorra; derramar; malgastar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">USUMA:<\/span> <\/strong>s.(bot) ciruela de fraile<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">USUQ SULK&#8217;A CH&#8217;UNCHUL:<\/span> <\/strong>s.(ana) ap\u00e9ndice vermiforme<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">USURPA:<\/span> <\/strong>s. errante; vagabundo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">USUSI:<\/span> <\/strong>s.(fam) hija; hija respecto al padre; hija del var\u00f3n; hija (Ecuador: hija en general &#8211; Per\u00fa, Bolivia: hija del var\u00f3n); hija de hombre; hija del padre<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">USUT&#8217;A:<\/span> <\/strong>s.(tex) sandalia; abarca; ojota; calzado; zapato, alpargata; ojotas; llankas; sandalias; abarcas<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">USUY:<\/span> <\/strong>v.intr.(1) carecer; sufrir necesidades<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">USUY:<\/span> <\/strong>v.intr.(2) desperdiciarse; derramarse productos<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">USUY:<\/span> <\/strong>v.tr. derramar; desperdiciar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">USYAY WATA:<\/span> <\/strong>s.(met) a\u00f1o seco<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UTA:<\/span> <\/strong>s.(med) uta; leishmaniasis (enfermedad tr\u00f3pica temida por los mineros de Madre de Dios); leishmaniasis<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UTALLAQ&#8217;E:<\/span> <\/strong>s.(zoo) especie de ave frug\u00edvora<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UTHU:<\/span> <\/strong>s. enano<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UTI:<\/span> <\/strong>s. cansancio; fatiga; rendici\u00f3n al esfuerzo; asombro; admiraci\u00f3n; adormecimiento; hormigueo muscular<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UTINKAYNIYOQ:<\/span> <\/strong>s.p. mago; hechicero<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UTIRAYACHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. rendir; sorprendir; confundir; desconcertar; delirar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UTIRAYAY:<\/span> <\/strong>v.intr. quedarse rendido; quedarse inmovilizado por la fatiga; quedarse sorprendido; quedarse turbado; quedarse perplejo; quedar suspenso por el asombro o la estupefacci\u00f3n; maravillarse; asombrarse; embelesarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UTI-UTI:<\/span> <\/strong>s.(zoo) especie de cole\u00f3ptero<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UTIY:<\/span> <\/strong>v.pron. estar realmente cansado; adormecerse (el pie); cansarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UTKHU; UTKU:<\/span> <\/strong>s.(bot) algod\u00f3n; algod\u00f3n &#8211; en la medicina popular, su flor sirve de cicatrizante. su semilla sirve contra la inflamaci\u00f3n intestinal. la disenter\u00eda y los catarros se curan con la infusi\u00f3n de las hojas y de las flores<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UTKU P&#8217;ACHA:<\/span> <\/strong>s.(tex) ropa de algod\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UTUKULLU; UTUKULLO:<\/span> <\/strong>s.(ana) velo del paladar; \u00favula; campanilla; galillo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UTULU:<\/span> <\/strong>s.(zoo) gallo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UTURUNKU; OTORONQO:<\/span> <\/strong>s.(zoo)(1) jaguar; tigre; otorongo; tigre sudamericano; tigre americano; felino de gran tama\u00f1o<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UWAS:<\/span> <\/strong>s.(bot)(esp) uva; racimo o cosa pendiente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UYA:<\/span> <\/strong>s.(ana) cara; rostro; tez; semblante; mejilla; cachete; gara; rostro; faz; cara de un s\u00f3lido<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UYA:<\/span> <\/strong>s.(neo) p\u00e1gina<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UYA K&#8217;AKLLA:<\/span> <\/strong>s. mejilla<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UYA SAPA:<\/span> <\/strong>adj. de cara grande; carant\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UYACHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. doblegar; convencer<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UYAKUQ:<\/span> <\/strong>s.a. oyente; d\u00f3cil; obediente; convencible<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UYAKUY:<\/span> <\/strong>v.tr. escuchar, aceptar; admitir; consentir; obedecer; atender; conceder<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UYANCHAQ:<\/span> <\/strong>s.a. testigo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UYANCHAY:<\/span> <\/strong>v.tr. decir cosas directamente; encarar; echar en cara; enfrentar; enrostrar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UYAPURA:<\/span> <\/strong>s. cara a cara; careo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UYARICHIKUY:<\/span> <\/strong>s. invocaci\u00f3n; apelaci\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UYARICHIKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. invocar; apelar; llamar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UYARICHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. hacer o\u00edr; hacer saber; exponer<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UYARILLANKI:<\/span> <\/strong>expr. escucha nom\u00e1s<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UYARINA:<\/span> <\/strong>s. o\u00eddo; oreja; audici\u00f3n; sentido del o\u00eddo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UYARIQ:<\/span> <\/strong>s.a. oidor; oyente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UYARIWAY; UYARIWAY!:<\/span> <\/strong>expr. esc\u00fachame<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UYARIY:<\/span> <\/strong>v.tr.(1) o\u00edr; escuchar; sentir<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UYARIY:<\/span> <\/strong>v.tr.(1) o\u00edr; escuchar; sentir; enterarse de<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UYNICHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. convencer; persuadir<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UYNIKUY:<\/span> <\/strong>v.tr. acceder; aceptar; consentir; conceder<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UYNIY:<\/span> <\/strong>adj. aceptable<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UYNIY:<\/span> <\/strong>v.tr. aceptar; asentir; acordar; convenir<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UYUY:<\/span> <\/strong>v.dic. sollozar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UYWA:<\/span> <\/strong>adj. dom\u00e9stico; domesticado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UYWA:<\/span> <\/strong>s.(zoo)(1) animal dom\u00e9stico; animal (domesticado, manso); cr\u00eda; ganado; animal; crianza<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UYWA:<\/span> <\/strong>s.(zoo)(2) caballo; animal domestico<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UYWA KAY:<\/span> <\/strong>s. bestialidad; irracionalidad; brutalidad<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UYWA MICHINA WARAQ&#8217;A:<\/span> <\/strong>s. honda del pastor<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UYWA QARANA:<\/span> <\/strong>s. pesebre<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UYWA WASI:<\/span> <\/strong>s. establo; cuadra; jard\u00edn zool\u00f3gico; zoo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UYWAQ:<\/span> <\/strong>s.a. el que cria animales dom\u00e9sticos; criador; el que cr\u00eda<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UYWAQE:<\/span> <\/strong>s. persona que mantiene, cr\u00eda y educa a un hijo ajeno; criador; criadora; tutor<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UYWASQA:<\/span> <\/strong>adj. dom\u00e9stico; domesticado; dom\u00e9stico (animal); criado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UYWASQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. adoptado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UYWAY:<\/span> <\/strong>v.tr.(2) criar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UYWAY:<\/span> <\/strong>v.tr.(2) criar; criar ni\u00f1os o animales dom\u00e9sticos; criar y educar a los propios hijos; criar animales dom\u00e9sticos; cuidar; protejar; educar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UYWAY:<\/span> <\/strong>v.tr.(1) criar; criar ni\u00f1os o animales dom\u00e9sticos; criar y educar a los propios hijos; criar animales dom\u00e9sticos; cuidar; protejar; educar; tener; alimentar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">UYWAY:<\/span> <\/strong>v.tr.(2) amaestrar; mansar; domesticar<\/li>\n<\/ul>\n\n<!-- Display4 -->\n<ins class=\"adsbygoogle\" style=\"display:block\" data-ad-client=\"ca-pub-1730987954818825\" data-ad-slot=\"1328331601\" data-ad-format=\"auto\" data-full-width-responsive=\"true\"><\/ins>\n<script>\n     (adsbygoogle = window.adsbygoogle || []).push({});\n<\/script>\n\n<h2><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Letra_W\"><\/span>Letra W<span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h2>\n<ul class=\"dicc-qu-esp\">\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">W:<\/span> <\/strong>fon. (fonema semiconsonante bilabial, sonoro); (semi consonante labial); (semiconsonante labial sonora); \/w\/ glide o semiconsonante bilabial<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-WA-:<\/span> <\/strong>suf.ve. me; m\u00ed; a m\u00ed; me<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WACHACHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. hacer parir; partear<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WACHAKUQ:<\/span> <\/strong>s.(med) mujer que da a luz; parturienta<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WACHAKUY:<\/span> <\/strong>s. parto; alumbramiento<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WACHAKUY:<\/span> <\/strong>v.tr. dar a luz (parto); dar a luz; alumbrar; desembarazar; parir<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WACHANQA:<\/span> <\/strong>s.(bot) especie de arbusto; planta euforfe\u00e1cea tiene aplicaciones medicinales<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WACHARU:<\/span> <\/strong>s.(zoo) lechuza del monte; especie de ave frug\u00edvora; huacharo; huacharo, ave nocturna, pariente del b\u00faho, habitaba las cuevas naturales (en extinci\u00f3n)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WACHAY:<\/span> <\/strong>s. parto; nacimiento<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WACHAY:<\/span> <\/strong>v.tr. parir; dar a luz; poner huevos; nacer; brotar; poner huevo; producir; desembarazar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WACH&#8217;I:<\/span> <\/strong>s.(1) flecha; saeta; dardo; arco; aguij\u00f3n; aguij\u00f3n de los insectos que pican<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WACH&#8217;I TULLU:<\/span> <\/strong>s.(ana) radio<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WACH&#8217;IKAMAYOQ:<\/span> <\/strong>s.(mil) flechero que hace las flechas<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WACH&#8217;IKOQ:<\/span> <\/strong>s.(mil) flechero que tira las flechas<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WACHO WACHOLLAN:<\/span> <\/strong>adj.(his) alineado en orden por ringleros parejos sin salir uno de otro (labradores en el tiempo Inka)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WACHOY; WACH&#8217;UY:<\/span> <\/strong>v.tr.(1) en el hombre fornicar; en la mujer cometer adulterio; fornicar; violar; adulterar; cometer adulterio<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WACH&#8217;U; WACHU; WACHO:<\/span> <\/strong>s.(agr) fila; surco; fila, l\u00ednea; camell\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WACHUQ:<\/span> <\/strong>s. ad\u00faltero; ad\u00faltera; fornicador<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WACHUY:<\/span> <\/strong>v.tr. abrir surcos; surcar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAK SUYU:<\/span> <\/strong>s.(mil) ej\u00e9rcito contrario; bando enemigo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAK; WAQ:<\/span> <\/strong>pron.dem. aquella; aquello; otro<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAK; WAQ:<\/span> <\/strong>adj. distinto; diferente; extra\u00f1o; muy lejos; distante; otro; a la otra banda; aquel<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAK; WAQ:<\/span> <\/strong>pron.dem. aquella; aquello; otro; aquel; esa, ese<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAKA:<\/span> <\/strong>s.(zoo)(l.esp) vaca<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAK&#8217;A:<\/span> <\/strong>adj. sacro; sagrado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAK&#8217;A:<\/span> <\/strong>s.(spi) roca o quebrada sagrada; lugar sacro; cosa sagrada; deidad; dios de la divinidad; lugar santo y peligroso habitado por esp\u00edritus y demonios donde prepondera lo mal; ofrendas presentadas al sol, a las grandes cordilleras, nevados, todo lo singular o lo sobre natural; lugares rituales (religi\u00f3n); amuleto; santuario<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAKA P&#8217;USTI:<\/span> <\/strong>s.(zoo) becerro<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAKA QALLU:<\/span> <\/strong>s.(bot) llant\u00e9n; llant\u00e9n macho<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAKA SULLU:<\/span> <\/strong>s.(bot) especie de planta herb\u00e1cea usada para el parto de los terneros<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAKA U\u00d1A:<\/span> <\/strong>s.(zoo) becerro<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAKAMAYU; WAKAMAYO:<\/span> <\/strong>s.(zoo) papagayo; guacamayo; loro; especie de loro; papagayo grande<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAKAQ \u00d1AWIN:<\/span> <\/strong>s.(tex) motivo pallay en tejidos (significado: ojos de vaca)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAK&#8217;ARPAY:<\/span> <\/strong>s.(top) pueblo en el departamento del Qosqo (Per\u00fa); (esp.) Huacarpay (lugar de sacrificios?)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAKATAY:<\/span> <\/strong>s.(bot) huacatay; una planta comp\u00f3sita; especie de planta compuesta, se emplea como condimento culinario<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAK&#8217;AY:<\/span> <\/strong>s.(spi)(his) mochas o saludados a las huacas y apachetas<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAKCHA:<\/span> <\/strong>adj. sin tierra; pobre; hu\u00e9rfano; menesteroso; mendigo; pobre; sin recursos; indigente; falto; necesitado; solitario; proletario<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAKCHA:<\/span> <\/strong>s. hu\u00e9rfano; hu\u00e9rfana; campesino sin tierra<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAKCHA KAY:<\/span> <\/strong>s. pobreza; orfandad; mendicidad<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAKCHA KAY:<\/span> <\/strong>v.intr. estar pobre<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAKCHA PAQARIQ:<\/span> <\/strong>s.a. los que nacen pobres<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAKCHA PITIWIKUQ:<\/span> <\/strong>s.(his) procurador de pobres colonial<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAKCHA RIMAPUKUQ:<\/span> <\/strong>s.(his) procurador de pobres colonial<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAKCHA WAWA:<\/span> <\/strong>s. hijo natural; hijo hu\u00e9rfano<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAKCHAYAY:<\/span> <\/strong>v.intr. empobrecer; emprobrecerse; quedar hu\u00e9rfano; hacerse mendigo; empobrecerse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAKI:<\/span> <\/strong>adj. particular<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAKICHAY:<\/span> <\/strong>v.tr. comparar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAKICHIY:<\/span> <\/strong>v.tr.(1) preparar; alistar; guisar; organizar; planificar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAKIN:<\/span> <\/strong>adj.(1) algunos; unos; alguno; alguna; otros; otro; alg\u00fan; dem\u00e1s<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAKIN:<\/span> <\/strong>adj.(2) particular<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAKIN:<\/span> <\/strong>pron.indef. parte; resto; los dem\u00e1s; los restantes; algunos; los otros; alguno<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAKIN:<\/span> <\/strong>s. imagen<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAKIN:<\/span> <\/strong>s.(gra) sufijo; morfema gramatical<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAKINMANTA:<\/span> <\/strong>adj. particular; particularmente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAKIY:<\/span> <\/strong>v.tr. comparar; negociar; tratar; igualar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAKLLICHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. da\u00f1ar; desviar; malograr; pervertir<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAKPI:<\/span> <\/strong>adv.l. all\u00e1; en otro lugar; en otro sitio<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAKSI:<\/span> <\/strong>s. vapor; vaho; vapor que se desprende del agua hirviendo; vapor de tierra; vaho de olla; gas; humareda<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAKSICHIQ:<\/span> <\/strong>s.a. evaporador; evaporatorio<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAKSIY:<\/span> <\/strong>v.intr. evaporarse; vaporizarse; vacear; evaporar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAKU:<\/span> <\/strong>s.(bot) guaco; especie de planta medicinal de la selva<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WALAY:<\/span> <\/strong>v.mov. correr en hato o reba\u00f1o; correr el ganado pasando por encima los cercos del corral<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WALAYCHUY:<\/span> <\/strong>v.mov. caminar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WALEKUY; VALEKUY:<\/span> <\/strong>v.tr.(l.esp) rogar; preguntar; solicitar; suplicar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WALEQ:<\/span> <\/strong>adv.m.(l.esp)(1) bien; bien; abundante; bastante; harto;<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WALEQ:<\/span> <\/strong>adv.m.(l.esp)(2) mucho; harto; abundante; bastante<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WALEQ; WALIQ:<\/span> <\/strong>adj.(l.esp) abundante<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WALEQ; WALIQ:<\/span> <\/strong>s.(l.esp) abundancia<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WALLA:<\/span> <\/strong>s. guerrero; soldado; militar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WALLA:<\/span> <\/strong>s.(tri) pueblo antiguo en el valle del Qosqo, conquistado por Manqu Qhapaq<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WALLA QHOYU:<\/span> <\/strong>s. ej\u00e9rcito<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WALLA WISA QHOYU:<\/span> <\/strong>s. ej\u00e9rcito<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WALLAQA:<\/span> <\/strong>s.(top)(?) r\u00edo en los departamentos de Jun\u00edn, Pasco, Hu\u00e1nuco y San Mart\u00edn (Per\u00fa); (esp.) Huallaga<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WALLATA:<\/span> <\/strong>s.(zoo)(aym) ganso andino; ave de la familia de los \u00e1nsaridos de plumaje blanco excepto en el dorso que es negro; vive a orillas de las lagunas<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WALLPA:<\/span> <\/strong>s.(zoo) gallina; gallina; nombre impuesto por los conquistadores como una insidia a atux wallpa inka; gallo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WALLPA CHAKI:<\/span> <\/strong>s.(bot) pie de gallina (especie de planta)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WALLPA SILLU:<\/span> <\/strong>s. u\u00f1a de gallina<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WALLPA WAQAY:<\/span> <\/strong>s. canto del gallo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WALLPAPU:<\/span> <\/strong>adj. que se adorna y viste muy lucido y vistoso<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WALLPARIKUY:<\/span> <\/strong>v.tr.(his) armarse para la guerra galanamente; adornarse y vestirse muy hermosamente (guerrero); vestirse y armarse para la guerra<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WALLPARIKUYKUNA:<\/span> <\/strong>s.(his) todo g\u00e9nero de armas y adorno de guerra; gala; adorno del vestido<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WALLQANQAKUNA:<\/span> <\/strong>s.(mil) armas defensivas<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WALLUY:<\/span> <\/strong>v.tr.(1) cortar; cortar en pedazos; cercenar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WALLWA:<\/span> <\/strong>s.(bot) trinitaria; especie de planta medicinal; hual-huas<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WALLWAK&#8217;U:<\/span> <\/strong>s.(ana) \u00e1xila; sobaco<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WALQA:<\/span> <\/strong>s.(tex) collar; cadena; cuenta; sarta de cuentas; rosario; medalla<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WALQAKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. colgar algo al cuello; adornarse con collares<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WALQANQA; WALLQANQA:<\/span> <\/strong>s.(mil) escudo; adarga; adarga de cuero cubierta de plumas de colores; broquel; rodela; escudo; arma<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WALQAYKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. ponerse collar o cadena<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WALTHANA:<\/span> <\/strong>s. pa\u00f1ales; vendaje<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WALTHAY:<\/span> <\/strong>v.tr. envolver en su pa\u00f1al el ni\u00f1o; fajar envolver; fajar; envolver<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAMAN:<\/span> <\/strong>s.(zoo) gavil\u00e1n; aguilucho cordillerano; halc\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAMAN QERO:<\/span> <\/strong>s.(bot) huamanquero; especie de \u00e1rbol<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAMAN TULLU:<\/span> <\/strong>s.(ana) parte delantera de la canilla de la pierna; espinilla<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAMANI:<\/span> <\/strong>s.(ana) om\u00f3plato; esc\u00e1pula; paletilla<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAMANI:<\/span> <\/strong>s.(his) provincia de 10000 habitantes<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAMANQA:<\/span> <\/strong>s.(top) capital del departamento de Ayacucho (Per\u00fa); (esp.) Huamanga; (sin\u00f3n.) Ayacucho (Ayakuchu)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAMANRIPA:<\/span> <\/strong>s.(bot) planta de medicinal de los Andes<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAMANRIPA:<\/span> <\/strong>s.(top) un cerro y apu en Q&#8217;ero<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAMAQ:<\/span> <\/strong>adj.(2) primer; primario; primerizo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAMAQ:<\/span> <\/strong>adv.t.(1) alguna vez; rara vez<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAMAQ AWQAQ:<\/span> <\/strong>s.(mil) soldado biso\u00f1o<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAMAQ P&#8217;ACHA:<\/span> <\/strong>s.(tex) ropa (vestido, traje) nuevamente inventada<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAMINK&#8217;A; WAMENQA:<\/span> <\/strong>s.(his) general; capit\u00e1n; valeroso soldado viejo; capit\u00e1n famoso<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAMINKU:<\/span> <\/strong>s.(zoo) hur\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAMPAR UNKU:<\/span> <\/strong>s.(tex) camiseta de pinturas triangulares<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAMPHU:<\/span> <\/strong>s. abertura<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-WAN:<\/span> <\/strong>suf.no. [INSTRUMENTAL]; con; por medio de; mediante; y; e<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-WAN:<\/span> <\/strong>suf.ve. \u00e9l &#8230; me; ella &#8230; me<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WANAKAWRI:<\/span> <\/strong>s.(top) cerro en el departamento del Qosqo; (esp.) Huanacaure<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WANAKU:<\/span> <\/strong>s.(zoo) guanaco; auqu\u00e9nido; especie intermedia entre la llama y la vicu\u00f1a<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WANANA:<\/span> <\/strong>adj. incorregible; desobediente; rebelde; recalcitrante; pertinaz<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WANAY:<\/span> <\/strong>s.(zoo) guanay; ave marina cuyo barro constituye el guano<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WANAY:<\/span> <\/strong>v.intr. mejorarse; convertirse; experimentar; arrepentirse; escarmentar; corregir; enmendarse; enmendar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-WANCHIS; -WANCHEQ:<\/span> <\/strong>suf.ve. \u00e9l; ella &#8230; nos (me y te)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WANKA:<\/span> <\/strong>s.(mus) canto sacro; canto<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WANKA:<\/span> <\/strong>s.(tri) pueblo antiguo en el departamento actual de Jun\u00edn (Per\u00fa), enemigos de los Inkas, conquistados por Pachakutiq; quechua hablado en el sur de Jun\u00edn<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WANK&#8217;A:<\/span> <\/strong>s.(1) roca; pe\u00f1a; piedra; piedra enorme; piedra lindera; piedra larga puesta como lindero; pe\u00f1asco; pe\u00f1\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WANK&#8217;A WILLKA:<\/span> <\/strong>s.(top) ciudad departamental en Per\u00fa; (esp.) Huancavelica; Huancavelica; departamento minero del Per\u00fa (significado: piedra sagrada)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WANK&#8217;ALLI; WANKALLI:<\/span> <\/strong>s. pilar de piedra; columna de piedra<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WANKANE:<\/span> <\/strong>s. instrumento musical aer\u00f3fono paraceido a la zampo\u00f1a<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WANKANE:<\/span> <\/strong>s.(top) ciudad en el departamento de Puno (Per\u00fa); (esp.) Huancane<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WANKAPI:<\/span> <\/strong>s.(top) ciudad en el departamento de Ayacucho (Per\u00fa); (esp.) Huancapi<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WANKAR TIPA:<\/span> <\/strong>s.(bot)(1) huancartipa; especie de \u00e1rbol<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WANKAR; WANKARA; WANQAR; WANQARA:<\/span> <\/strong>s.(mus) tambor; bombo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WANKARTIPA:<\/span> <\/strong>s.(bot)(2) huancartipa; especie de planta<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WANKAY:<\/span> <\/strong>v.tr. cantar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WANK&#8217;AYOQ; WANKAYO:<\/span> <\/strong>s.(top) ciudad departamental de Jun\u00edn (Per\u00fa); (esp.) Huancayo (que tiene piedra [wank&#8217;ayuq] o clan de los Wankas [wanka ayllu])<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WANKI:<\/span> <\/strong>s. figura; imagen; busto; modelo; escultura; estatua; monumento; est\u00e1tua<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-WANKI:<\/span> <\/strong>suf.ve. t\u00fa &#8230; me<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-WANKICHIS; -WANKICHEQ:<\/span> <\/strong>suf.ve. vosotros &#8230; me<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-WANKIKU:<\/span> <\/strong>suf.ve. t\u00fa &#8230; nos<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WANKU:<\/span> <\/strong>s.(tex) atado; envoltorio<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-WANKU:<\/span> <\/strong>suf.ve. \u00e9l &#8230; nos (no te); ella &#8230; nos (no te)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WANKUY:<\/span> <\/strong>v.tr. atar; amarrar; envolver; cubrirse la cabeza; vendar; enterciar; envolver (vendar); fajar (vendar); unir la yunta; enrollar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WANLLA:<\/span> <\/strong>s.(mik) comida llevada de un banquete o viaje para la familia<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WANP&#8217;AR; WAMP&#8217;AR; WANPAR; WAMPAR:<\/span> <\/strong>s. mesa; mesa de uso familiar; mesa ceremonial<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WANP&#8217;U; WAMP&#8217;U; WANPU; WAMPU:<\/span> <\/strong>s.(1) barca; bote; barco; lancha; piragua<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-WANQA:<\/span> <\/strong>suf.ve. \u00e9l &#8230; me [Futuro]; ella &#8230; me [Futuro]<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-WANQAKU:<\/span> <\/strong>suf.ve. \u00e9l &#8230; nos (no te) [Futuro]; ella &#8230; nos (no te) [Futuro]<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WANQANA:<\/span> <\/strong>s.(zoo) huangana; huangana (un mam\u00edfero); cerdo selvaje (de carne muy apreciada); p\u00e9cari<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WANQHA:<\/span> <\/strong>s. palanca<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WANQHAY:<\/span> <\/strong>v.tr. palanquear; levantar (utilizando una palanca); alzar (utilizando una palanca); despe\u00f1ar; escarbar; palanquear<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WANTA:<\/span> <\/strong>s.(top) ciudad y provincia en el departamento de Ayacucho (Per\u00fa); (esp.) Huanta<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WANTAR:<\/span> <\/strong>s.(bot) cortader\u00eda<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WANTHI:<\/span> <\/strong>s.(med) infarto ganglionar; tumor; chancro<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WANTHI:<\/span> <\/strong>s.(med) s\u00edfilis<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WANTU:<\/span> <\/strong>s. litera; parihuela; camilla<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WANTUY:<\/span> <\/strong>v.tr. trasladar; portar; conducir en litera; llevar entre dos; trasladar al hombro<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WANU:<\/span> <\/strong>s.(agr) esti\u00e9rcol; abono; bosta; guano; abono org\u00e1nico; estiercol; guano; esti\u00e9rcol; bosta; basura; fertilizante natural; fertilizante<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WANUCHAY:<\/span> <\/strong>v.tr. abonar; estercolar; fertilizar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WANUKU:<\/span> <\/strong>s.(top) ciudad departamental en el Per\u00fa (y el departamento del mismo nombre); (esp.) Hu\u00e1nuco<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WANUY:<\/span> <\/strong>v.tr. abonar; fertilizar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WA\u00d1U:<\/span> <\/strong>s.(1) muerte; vida despu\u00e9s de la muerte<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WA\u00d1U KILLA:<\/span> <\/strong>s. luna menguante<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WA\u00d1UCHINAKUNA:<\/span> <\/strong>s.(mil) armas ofensivas<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WA\u00d1UCHIQ:<\/span> <\/strong>s.a. asesino; matador; el que mata<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WA\u00d1UCHIY:<\/span> <\/strong>s. matanza; asesinato<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WA\u00d1UCHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. asesinar; matar (seres humanos y animales de gran tama\u00f1o); matar; apagar; hacer morir; matar; asesinar; extingir; apagar la luz; apagar (apagar la vela); extinguir<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WA\u00d1UNA:<\/span> <\/strong>s.(ana) sien<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WA\u00d1UNA TULLU:<\/span> <\/strong>s.(ana) temporal<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WA\u00d1UNAYAQ:<\/span> <\/strong>s.a. moribundo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WA\u00d1UNAYAY:<\/span> <\/strong>v.intr. agonizar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WA\u00d1UQ:<\/span> <\/strong>s.a. mortal; finado; el que muere; finito<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WA\u00d1URQACHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. asesinar; matar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WA\u00d1USQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. muerto; extinto; finado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WA\u00d1USQA:<\/span> <\/strong>s. cad\u00e1ver<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WA\u00d1UY:<\/span> <\/strong>s. muerte; fallecimiento; muerte; eclipse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WA\u00d1UY:<\/span> <\/strong>v.intr. morir; fallecer; fallecer; apagarse; expirar; perecer<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WA\u00d1UY P&#8217;ITIY:<\/span> <\/strong>v.intr. agonizar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAQ&#8217;A:<\/span> <\/strong>adj. loco; atolondrado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAQACHAY:<\/span> <\/strong>s. seguridad<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAQ&#8217;ALANKU:<\/span> <\/strong>adj. alocado; loco; insano; chiflado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAQAPUKUQ:<\/span> <\/strong>s.a. endechadera; que llora y endecha a los muertos; mujer pla\u00f1idera<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAQ&#8217;AR:<\/span> <\/strong>s.(zoo) garza<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAQATE:<\/span> <\/strong>s. afeminado; homosexual; maric\u00f3n; cobarde; llor\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAQAY:<\/span> <\/strong>s. l\u00e1grima; llanto; l\u00e1grima; ilanto; timbre de un instrumento musical; canto del gallo; graznido<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAQAY:<\/span> <\/strong>v.dic. llorar; pla\u00f1ir; mugir algunos animales; murmurar las corrientes de un r\u00edo; trinar; gorjear los p\u00e1jaros; gemir; gritar; llamar; aular; quejarse; sonar; crujir; cantar el gallo; gru\u00f1ir; mugir; llorar; lamentar; sonar; derramar l\u00e1grimas; gorjear; sollozar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAQAY CH&#8217;URU:<\/span> <\/strong>s.(k) llor\u00f3n; pla\u00f1idero<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAQ&#8217;AYASQA:<\/span> <\/strong>adj. violento; loco; trastornado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAQ&#8217;AYAY:<\/span> <\/strong>v.intr. enloquecer; volverse loco; alocarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAQAYCHAKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. guardarse; cuidarse; sobrevivir; estar sano; conservarse; precaverse; preservarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAQAYCHAQ APU:<\/span> <\/strong>s.(mil) capit\u00e1n de la guarda<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAQAYCHAQ RUNA:<\/span> <\/strong>s.(mil) guardia; soldado de centinela<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAQAYCHAY:<\/span> <\/strong>v.tr. guardar; conservar; ahorrar; preservar; atesorar; asegurar; almacenar; acaparar; acumular; reservar; economizar; depositar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAQAYPATA:<\/span> <\/strong>s.(top) Plaza de Armas en la ciudad del Cuzco<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAQAYSIKI:<\/span> <\/strong>s. llor\u00f3n; pla\u00f1idero<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAQE!:<\/span> <\/strong>interj. \u00a1Qu\u00e9 viva!<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAQLLISQA; WAKLLISQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. mal; malogrado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAQMANTA:<\/span> <\/strong>adv.m. de otro; nuevamente; denuevo; otra vez<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAQO:<\/span> <\/strong>s.(ana) mejilla; mand\u00edbula; quijada; maxilar; mandibula inferior; carrillo; mand\u00edbula<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAQO KIRU:<\/span> <\/strong>s.(ana) muela; molar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAQO TULLU:<\/span> <\/strong>s.(ana) hueso maxilar inferior<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAQORO:<\/span> <\/strong>s.(ana) muela cordal; muela<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAQRA:<\/span> <\/strong>s.(zoo.ana) cuerno; asta; cornamenta; cacho<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAQRAY:<\/span> <\/strong>v.tr. cornear; dar una cornada<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAQSA:<\/span> <\/strong>s.(ana) colmillo; canino<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAQSA KIRU:<\/span> <\/strong>s.(ana) canino; colmillo; diente torcido<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAQTA; WAQTAN:<\/span> <\/strong>s.(ana)(1) costilla; costado; ijada; vertebra; costilla completa; flanco; lado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAQTANA:<\/span> <\/strong>s. club; maza; mayal; trillo; martillo; objeto para golpear; l\u00e1tigo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAQTANAKUY:<\/span> <\/strong>v.recip. golpearse (uno a otro); latiguearse; azotarse mutuamente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAQTAPAY:<\/span> <\/strong>v.tr. destrozar golpeando con un palo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAQTAY:<\/span> <\/strong>v.tr. golpear; dar golpes; ta\u00f1er; ejecutar instrumentos musicales de cuerda o percusi\u00f3n; pegar; golpear con un arma contundente; beber de golpe; ir de prisa; dar golpes o azotes en las costillas; azotar; flagelar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAQTU:<\/span> <\/strong>s. bebida<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAQTU:<\/span> <\/strong>s.(che) alcohol<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAQWA:<\/span> <\/strong>s.(zoo) especie de ave altoandina<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAQYA:<\/span> <\/strong>s. llamada; advertencia; nota; llamamiento<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAQYANA:<\/span> <\/strong>s. llamada; tel\u00e9fono<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAQYANCHAY:<\/span> <\/strong>v.tr. proclamar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAQYAY:<\/span> <\/strong>v.tr. llamar; citar; anunciar; convovar en voz alto; invocar; convocar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WARA:<\/span> <\/strong>s.(tex)(1) pantal\u00f3n; pa\u00f1ete; taparrabo; pantalones; pa\u00f1etes; zaraguelles estrechos ; pantal\u00f3n de lana; calz\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WARA:<\/span> <\/strong>s.(tex)(2) falda; pollera<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WARACHIKUY:<\/span> <\/strong>s.(his) fiesta o borrachera de los Incas para celebrar el d\u00eda primero en que pon\u00edan zaraguelles sus muchachos<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WARACHIKUY:<\/span> <\/strong>v.tr. poner zaraguelles al ni\u00f1o con abusi\u00f3n y con borrachera<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WARAK&#8217;A:<\/span> <\/strong>s. honda<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WARAK&#8217;AY:<\/span> <\/strong>v.tr. tirar con honda; hondear; tirar (lanzar un hondazo); pedradadar con honda<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WARALLI:<\/span> <\/strong>s.(tex) calzoncillo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WARALLICHIKUY:<\/span> <\/strong>v.tr. hacerse poner los zaraguelles o pa\u00f1etes<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WARALLICHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. ponerle zaraguelles al ni\u00f1o<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WARALLIKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. ponerse los zaraguelles o pa\u00f1etes; ponerse el pantal\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WARANI:<\/span> <\/strong>s.(ast) constelaci\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WARANNAQ:<\/span> <\/strong>adj. que no trae zaraguelles o pa\u00f1etes; persona que no usa pantalones<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WARANQA:<\/span> <\/strong>num.c. mil; el n\u00famero 1000<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WARANQA HUNU:<\/span> <\/strong>num.c. mil millones<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WARANQA \u00d1EQEN:<\/span> <\/strong>num.o. mil\u00e9simo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WARANQA WARANQA:<\/span> <\/strong>num.c. mill\u00f3n; el n\u00famero 1.000.000<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WARANQO:<\/span> <\/strong>s.(bot) huarango; faique; especie de acacia; tamarisco<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WARANTA AWAKUY:<\/span> <\/strong>v.tr. tejer sus zaraguelles<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WARANWAY:<\/span> <\/strong>s.(bot) huaranhuay; variedad de arbusto de madera blanca cuyos frutos en forma de vaina cuelgan de las ramas durante largo tiempo, abunda en lugares vecinos a los r\u00edos; huarango<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WARAPU:<\/span> <\/strong>s. guarapo; mosto<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WARAQO:<\/span> <\/strong>s.(bot) cactus; cacto; especie de cact\u00e1cea de la suni y sallqa o puna<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WARAS:<\/span> <\/strong>s.(top) ciudad en el departamento de Ancash (Per\u00fa); (esp.) Huaraz (amanecer)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WARAYOQ:<\/span> <\/strong>s.p.(p.esp) que tiene la vara; concejal; varayo; que usa taparrabo (etimolog\u00eda incorrecta); que trae zaraguelles o pa\u00f1etes (etimolog\u00eda incorrecta); alguacil<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WARI:<\/span> <\/strong>s.(top)(1) centro de la cultura Wari (hoy sitio arqueol\u00f3gico) en el departamento de Ayacucho (Per\u00fa); (esp.) Huari<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WARKUKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. pender; colgarse; ahorcarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WARKUNA:<\/span> <\/strong>s.(1) colgadero; garfio; gancho; percha; armador; colgador; donde se cuelga algo; horca<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WARKUNA:<\/span> <\/strong>s.(2) cortina<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WARKUSQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. colgado; ahorcado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WARKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. colgar; pender; tenderse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WARKUY:<\/span> <\/strong>v.tr. colgar; ahorcar; guindar; suspender; suspender (elevar o colgar)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WARMA:<\/span> <\/strong>adj. joven; mozo; muchacho; p\u00faber; adolescente; joven; joven (hombre o mujer); adolescente (var\u00f3n o mujer)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WARMA:<\/span> <\/strong>s.(fam) ni\u00f1o (unos 5 a\u00f1os); ni\u00f1a (unos 5 a\u00f1os); p\u00e1rvulo; ni\u00f1o; ni\u00f1a; joven; muchacho; muchacha; moza; mozo; servidumbre; p\u00faber; chica (ni\u00f1a); se\u00f1orita; adolescente; j\u00f3ven; ni\u00f1o; criatura; hijo; hija; ni\u00f1o(a) de 4 a 6 a\u00f1os (sentido hoy en d\u00eda) (momento cr\u00edtico de cambio: corte de pelo, ayuda en tareas dom\u00e9sticas, cuidado de hermanos y pastoreo, autonom\u00eda para trasladarse y cuidarse, inicio de la escolaridad); ni\u00f1o(a) de 1 a 5 a\u00f1os (sentido en el tiempo inka); ni\u00f1a de poca edad; ni\u00f1a (sentido solamente femenino en quechua de Wanka y de San Mart\u00edn); hombre joven (sentido masculino en Ecuador); p\u00fabera; p\u00faber var\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WARMACHA:<\/span> <\/strong>s. ni\u00f1o de edad escolar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WARMI:<\/span> <\/strong>adj. hembra; femenino<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WARMI:<\/span> <\/strong>s.(fam) mujer; esposa; persona; hembra; c\u00f3nyuge<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WARMI ERQECHA:<\/span> <\/strong>s. ni\u00f1a mujer<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WARMI KAY:<\/span> <\/strong>s. femenidad; sexo femenino; g\u00e9nero femenino; feminidad<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WARMI WAWA:<\/span> <\/strong>s. hija (referente a la madre); ni\u00f1a; hija con relaci\u00f3n a la madre; hija de la mujer; ni\u00f1a (3 a 6 a\u00f1os); hija de la madre<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WARMI WILLKA:<\/span> <\/strong>s. nieta<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WARMICHAKUY:<\/span> <\/strong>s. matrimonio; enlace<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WARMICHAKUY:<\/span> <\/strong>v.tr. casar (hombre); tomar a una mujer; tener esposa; harcerse ude mujer un var\u00f3n; tomar pareja un hombre<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WARMIQHARI:<\/span> <\/strong>s. c\u00f3nyuges<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WARMIY:<\/span> <\/strong>s. mi mujer<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WARMIYOQ:<\/span> <\/strong>s.p. hombre casado; que tiene mujer; el que tiene esposa; casado; casado (hombre)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WARPI:<\/span> <\/strong>s. endecha; canto<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WARUCHIRI:<\/span> <\/strong>s.(top) comunidad a orillas del r\u00edo Mala y provincia (capital Matucana) en el departamento de Lima (Per\u00fa); valle situado en el distrito de Matucana al sur de Lima (Per\u00fa); (esp.) Huarochir\u00ed<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WARU-WARU:<\/span> <\/strong>s.(geo) camellones en las orillas del lago Titicaca; camellones<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WARWASKU:<\/span> <\/strong>s.(bot)(esp) barbasco; timbo; especie de planta de la selva (uso principal: pesquer\u00eda); especie de planta narc\u00f3tica<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WASA:<\/span> <\/strong>s.(ana) espalda; trasero; dorso; la parte de atr\u00e1s<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WASA CHAKI:<\/span> <\/strong>s.(ana) empeine<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WASA RURU:<\/span> <\/strong>s. ri\u00f1\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WASA RURUN NANAY:<\/span> <\/strong>s.(med) dolor de ri\u00f1ones<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WASA RURUN ONQOY:<\/span> <\/strong>s.(med) nefritis<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WASA RURUN RUMI ONQOY:<\/span> <\/strong>s.(med) litiasis renal<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WASANACHANA K&#8217;ASPI:<\/span> <\/strong>s.(tex) separador de urdimbre usado en la \u00faltima fase de tejer en el telar horizontal (reemplazando los awa k&#8217;aspikuna)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WASANCHAY:<\/span> <\/strong>s. ad\u00faltero<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WASANCHAY:<\/span> <\/strong>v.tr. adulterar; cometer adulterio; traicionar; traicionar al c\u00f3nyuge<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WASAPAY:<\/span> <\/strong>v.tr. trepar sobre; superar; trasmontar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WASHKA:<\/span> <\/strong>s. cuerda; soga<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WASI:<\/span> <\/strong>s. casa; albergue; vivienda; posada; nido; cueva; habitaci\u00f3n; vivienda; morada; residencia; hogar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WASI RUWANA:<\/span> <\/strong>s. quehaceres dom\u00e9sticos<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WASI RUWAQ:<\/span> <\/strong>s.a. constructor de casa; arquitecto<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WASI WATANA:<\/span> <\/strong>s.(bot) especie de planta trepadora<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WASICHA:<\/span> <\/strong>s. peque\u00f1a casa<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WASICHAKUQ:<\/span> <\/strong>s.a. el que construye su casa<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WASICHAKUY:<\/span> <\/strong>v.tr. construirse casa propia; construir su casa<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WASICHAQ:<\/span> <\/strong>s.a. \u00e9l que edifica una casa; constructor; constructor; constructor; alba\u00f1il<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WASICHAY:<\/span> <\/strong>s.(neo) construcci\u00f3n; estructura<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WASICHAY:<\/span> <\/strong>v.tr. hacer casa; edificar; construir una casa; edificar; construir; techar casa; construir casa; edificar una casa<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WASIK&#8217;IKLLU:<\/span> <\/strong>s.(arc) pasillo; corredor<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WASIMASI:<\/span> <\/strong>s. vecino; vicino<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WASIP&#8217;AKU:<\/span> <\/strong>s. chimenea<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WASIPATA:<\/span> <\/strong>s. techo de la casa; techo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WASIQATA:<\/span> <\/strong>s. techo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WASITA PICHAY:<\/span> <\/strong>expr. barrer la casa<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WASI-WASI:<\/span> <\/strong>s. muchas casas cercanas; villorio<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WASIY:<\/span> <\/strong>expr. mi casa<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WASIYKI:<\/span> <\/strong>expr. su (o t\u00fa) casa<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WASIYOQ:<\/span> <\/strong>s.p. el due\u00f1o de la casa; due\u00f1o de casa; due\u00f1o de casa; el que tiene casa; due\u00f1o de casa; propietario; due\u00f1a de casa<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WASIYPI:<\/span> <\/strong>adv.l. en mi casa<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WASK&#8217;A:<\/span> <\/strong>adj. largo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WASKA KAWCHUSQA:<\/span> <\/strong>s.(tex) soga delgada y de tres torzales torcida en la pierna<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WASK&#8217;ANA:<\/span> <\/strong>s. largura; longitud<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WASK&#8217;APAMANTA:<\/span> <\/strong>postpos. a lo largo de<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WASKAR:<\/span> <\/strong>s.(per) el doce de los emperadores Inkas (1525-1532); hijo de Wayna Qhapax y Mama Rawa Uxllu, \u00faltimo soberano Inka \u00abseleccionado oficialmente\u00bb<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WASKATA RUWAY:<\/span> <\/strong>v.tr. hacer soga<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WASKHA; WASKA:<\/span> <\/strong>s. lonja; tiento; soga; cuerda; bejuco; liana; cuerda gruesa; lazo; cable; cordel gordo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WASKHAR:<\/span> <\/strong>s. cadena<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WASKHAY:<\/span> <\/strong>v.tr. echar lazo; enlazar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WASKHAYKUY:<\/span> <\/strong>v.tr. echar lazo; echar la soga a un carnero entre muchos<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WASQEY:<\/span> <\/strong>v.intr. abdicar; renunciar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-WASUN; -WASUNCHIS; -WASUNCHEQ:<\/span> <\/strong>suf.ve. \u00e9l &#8230; nos (me y te) [Futuro]; ella &#8230; nos (me y te) [Futuro]<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WASWA:<\/span> <\/strong>s.(zoo) pato de laguna; pato; ganso<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WATA:<\/span> <\/strong>s. a\u00f1o; edad<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WATA:<\/span> <\/strong>s.(tex) cinta; cinta usada por las mujeres para atar sus trenzas tras sus espaldas<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAT&#8217;A:<\/span> <\/strong>s.(geo) isla<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WATA HAMUQMANQA TAKANAKUNKI\u00d1A:<\/span> <\/strong>expr. el a\u00f1o entrante ya podr\u00e1s participar en el takanakuy o pelea ritual<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WATA HUNT&#8217;AY:<\/span> <\/strong>s. cumplea\u00f1os; aniversario natal<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WATAKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. amarrarse; enlazarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WATAN WATAN:<\/span> <\/strong>adv.t. anualmente; todos los a\u00f1os; anualmente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WATANA:<\/span> <\/strong>s. atadero; amarradero; lazo; cuerda; soga; amarradero; cabresto; soga; cordel para amarrar caballo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WATANAY:<\/span> <\/strong>s.(top) r\u00edo en valle de Cuzco; (esp.) Huatanay<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WATANQILLQA:<\/span> <\/strong>s.(neo) calendario<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WATASQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. atado; amarrado; preso; apresado; enlazado; liado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAT&#8217;ATATAY:<\/span> <\/strong>v.tr. conmover; agitar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WATAY:<\/span> <\/strong>v.tr.(1) atar; amarrar; sujetar; liar; encadenar; cuplir con un ciclo; amarrar; atar; enlazar; envolver (vendar); amarrar con cabresto; juntar cabos<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WATAY WASI:<\/span> <\/strong>s. c\u00e1rcel com\u00fan; prisi\u00f3n; c\u00e1rcel<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WATAY, WATADO:<\/span> <\/strong>s.(tex)(f.esp) atado o envuelto (t\u00e9rmino usado para t\u00e9cnica de atar y te\u00f1ir)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAT&#8217;AYKACHAY:<\/span> <\/strong>v.tr. conmover; agitar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WATEQAY:<\/span> <\/strong>s. tentaci\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WATEQAY:<\/span> <\/strong>v.tr. observar; examinar; espiar; investigar; vigilar; acechar; atisbar; escudri\u00f1ar; fisgonear<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WATHIA; WATHIYA:<\/span> <\/strong>s.(mik) papas asadas; comida de papas; tub\u00e9rculo cocido en peque\u00f1o horno de terrones; comida preparada en un horno de tierra; horno de terrones; papa asada; pachamanca; watiya<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WATIQMANTA:<\/span> <\/strong>adv.t. otra vez; de nuevo; de otro; nuevamente; nuevamente; de nuevo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WATU:<\/span> <\/strong>s.(1) cordel; faja; cintur\u00f3n; hilo; pita; cadena; cordeles para amarrar; asa; cord\u00f3n; cuerda delgada<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WATUCHI:<\/span> <\/strong>s. adivinanza; acertijo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WATUCHIKUY:<\/span> <\/strong>s.(spi)(his) interrogaci\u00f3n a los or\u00e1culos<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WATUCHONAKU:<\/span> <\/strong>s. adivinanza<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WATUKUSHAY:<\/span> <\/strong>v.tr. ocuparse de<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WATUKUY:<\/span> <\/strong>s. pregunta<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WATUKUY:<\/span> <\/strong>v.tr.(1) visitar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WATUQ; WATOQ:<\/span> <\/strong>s.a. adivino; adivina; m\u00e1gico; agorero; hechicero; brujo; pr\u00e9sago; adivinador<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WATURIKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. faltar (emocional)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WATUY:<\/span> <\/strong>s. adivinaci\u00f3n en coca que hacen los chamanes andinos; adivinanza; acertijo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WATUY:<\/span> <\/strong>v.tr.(1) hechizar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WATUY:<\/span> <\/strong>v.tr.(2) preguntar; adivinar; presagiar; adivinar; acertar; presagiar; augurar; pronosticar; predecir; vaticinar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAWA:<\/span> <\/strong>s.(fam) ni\u00f1o; infante; bebe; hijo; hija; ni\u00f1o (referente a la madre); ni\u00f1a (referente a la madre); ni\u00f1a; cachorro; peque\u00f1o; bebe; ni\u00f1o; hijo (a); criatura; ni\u00f1o o ni\u00f1a recien nacida; hijo; hija; beb; mu\u00f1eca; infante de 0 a 3 a\u00f1os; criatura; ni\u00f1o en su primera infancia; ni\u00f1o(a) de 0 a 3 a\u00f1os (sentido hoy en d\u00eda) (momento cr\u00edtico de cambio: destete); ni\u00f1o(a) de 0 a 1 a\u00f1o (sentido en el tiempo inka); ni\u00f1o(a) de teta; p\u00e1rvulo; ni\u00f1o peque\u00f1o; nene; nena; hijo o hija de una mujer; ni\u00f1a (3 a 6 a\u00f1os)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAWACHA:<\/span> <\/strong>s. bebe<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAWAN CHUMPI:<\/span> <\/strong>s.(tex) faja m\u00e1s delgada<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAWQE:<\/span> <\/strong>s. estatua; estatura; talla<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAWSA:<\/span> <\/strong>s. semen; semen humano o de animal; esperma<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAYA:<\/span> <\/strong>adj. suelto; flojo; mal atado; flojamente amarrado; holgado vestido<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAYANAY:<\/span> <\/strong>s.(zoo) golondrina<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAYAQA:<\/span> <\/strong>s. bolso; talega; saquillo; tabaquera; saco; bolsa; bolsillo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAYAW:<\/span> <\/strong>s.(bot)(1) sauce real; sauce real; huayau; planta cuyas ra\u00edces se usan para te\u00f1ir de morado; sauce<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAYKA:<\/span> <\/strong>s. fa\u00e9na; trabajo popular conjunto; trabajo colectivo en bien de la comunidad; faena<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAYKA:<\/span> <\/strong>s. agresi\u00f3n colectiva a una sola persona; ataque<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAYKAY:<\/span> <\/strong>s. trabajo colectivo r\u00e1pido; ayuda colectiva<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAYKAY:<\/span> <\/strong>v.tr. atacar varios a uno solo para robar; despojar entre varios; quitar; atacar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAYK&#8217;U:<\/span> <\/strong>s. tub\u00e9rculo cocido en agua; papas y ocas cocidas en la pachamanca; sancochado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAYK&#8217;UQ:<\/span> <\/strong>s.a. cocinero; cocinera<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAYK&#8217;USQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. cocinado; sancochado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAYK&#8217;UY:<\/span> <\/strong>v.tr. cocinar; atizar fuego; atizar; guisar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAYLAS:<\/span> <\/strong>s.(top) valle en el departamento de Ancash (Per\u00fa), valle del r\u00edo Santa; (esp.) Callej\u00f3n de Huaylas<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAYLLA:<\/span> <\/strong>s.(geo) prado; c\u00e9sped; pradera; llanura; cubierta de verdor; lugar h\u00famedo cubierto de pasto; pasto; tierra con buen abastecimiento de agua<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAYLLA:<\/span> <\/strong>s.(mus) alegr\u00eda; danza<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAYLLA PANPA:<\/span> <\/strong>s. prado verde florido; pradera<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAYLLA PILLI:<\/span> <\/strong>s.(bot) especie de planta herb\u00e1cea<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAYLLA Q&#8217;EPA:<\/span> <\/strong>s. bocina de caracol, usada como instrumento musical; bocina<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAYLLAPAMPA:<\/span> <\/strong>s.(top) pueblo al Camino Inka en el departamento del Qosqo, provincia de Urupampa (Per\u00fa); (esp.) Huayllabamba (llanura de prado verde florido)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAYLLA-WAYLLA:<\/span> <\/strong>s. formaci\u00f3n cespitosa alternada con bosques y matorrales<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAYLLUNAKUY:<\/span> <\/strong>v.recip. acariciarse mutuamente; enamorarse tiernamente; mimarse; acariciarse; amarse; enamorarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAYLLUSQA:<\/span> <\/strong>adj. tiernamente amado; \u00f1a\u00f1o; \u00f1a\u00f1a; mimado; acariciado; halagado; amor<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAYLLUY:<\/span> <\/strong>v.tr. querer apasionado; querer tierno; amar con ternura y devoci\u00f3n; acariciar; amar con ternura y cari\u00f1o; halagar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAYNA:<\/span> <\/strong>adj. joven (var\u00f3n, muchacho); joven (var\u00f3n); joven var\u00f3n; j\u00f3ven; adolescente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAYNA:<\/span> <\/strong>s.(1) var\u00f3n joven; muchacho; chico; hombre joven; joven var\u00f3n; mozo; joven<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAYNA KAY:<\/span> <\/strong>s. juventud<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAYNA QHAPAQ:<\/span> <\/strong>s.(per) el once de los emperadores Inkas; hijo y sucesor de Tupax Yupanki, gobern\u00f3 aproximadamente entre 1493 y 1525<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAYNA RUNA:<\/span> <\/strong>s. var\u00f3n joven; muchacho; chico; hombre joven<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAYNA\u00d1AN KASHANKI WAWQEY:<\/span> <\/strong>expr. hermano, ya est\u00e1s hecho un joven<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAYNAPIKCHU:<\/span> <\/strong>s.(bot) una hierba de la ceja de selva<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAYNAPIKCHU:<\/span> <\/strong>s.(zoo) escarabajo serruchador<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAYNAYAKUY:<\/span> <\/strong>v.recip. amancebarse la mujer<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAYNAYAY:<\/span> <\/strong>v.intr. hacerse joven; rejuvenecer; volverse joven<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAYNU:<\/span> <\/strong>s.(mus) huay\u00f1o; baile a pasitos cortos y r\u00e1pidos; danza muy movida que se ejecuta colectivamente por parejas asidas de las manos<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAYPITI:<\/span> <\/strong>s.(top) sitio minero en el departamento de Madre de Dios (Per\u00fa); (esp.) Huaypetue<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAYQE; WAWQE; WEYQE:<\/span> <\/strong>s.(fam) hermano (respecto del hermano); hermano (entre hermanos); hermano (con respecto a un hombre); hermano del hermano; hermano del hombre; hermano del var\u00f3n; hermano (entre varones); hermano (de hombre)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAYQO:<\/span> <\/strong>s.(esp) alud; aluvi\u00f3n; avalancha; huayco; torrentada; avenida torrentosa por la quebrada<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAYQ&#8217;O:<\/span> <\/strong>s.(geo) quebrada; hondonada; quebrada; barranco; hoyada; cuenca; ca\u00f1\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAYQ&#8217;OMANTA LLOQSIMUY:<\/span> <\/strong>expr. salir de la quebrada<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAYRA:<\/span> <\/strong>s.(met) viento; aire; brisa; aire; viento; aire; atm\u00f3sfera<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAYRA:<\/span> <\/strong>s.(mit) mal aire; mal viento, causado por fr\u00edo, gases, humos, viento y entidades malos como limbu o machus; enfermedad migrando en el aire<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAYRA CHAKI:<\/span> <\/strong>adj. intranquilo (persona); \u00e1gil; andorrero; ligero; pronto; andar\u00edn; andariego; mostrenco<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAYRA HAP&#8217;ISQA:<\/span> <\/strong>s.(med) mal viento<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAYRA KAWSAY:<\/span> <\/strong>s.(mit) energ\u00eda o esp\u00edritu vital del viento<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAYRA MILLP&#8217;UY:<\/span> <\/strong>s.(med) aerofagia<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAYRACHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. ventilar; aventar; airear; ventear; hacer ventilar; orear; ventear; abanicar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAYRANA:<\/span> <\/strong>s.(arc)(2) edificio que tiene tres paredes<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAYRAY:<\/span> <\/strong>v.impers. correr el viento; ventear; contraer mal aire; hacer viento; airear; ventear; hacer viento<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAYRONQO:<\/span> <\/strong>s.(zoo) abejorro; moscard\u00f3n; abeja<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAYRU:<\/span> <\/strong>s. cubo; dado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAYRURU:<\/span> <\/strong>s.(bot)(2) huayruro; huairoro; \u00e1rbol ornamental que tiene frutos peque\u00f1os de color rojo con manchas negras; especie de \u00e1rbol espinoso de flores peque\u00f1as blancas y de frutos rojos drup\u00e1ceos<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAYSALLPU:<\/span> <\/strong>s.(bot) rosa<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAYTA:<\/span> <\/strong>s.(bot)(1) flor; flor silvestre; flor campestre<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAYTA:<\/span> <\/strong>s.(tex) mantilla de mujer; tejido liso de telar vertical (pa\u00f1o de metro)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAYTA AWANA:<\/span> <\/strong>s.(tex) telar vertical a mano y pie (invento europeo)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAYT&#8217;AMPU:<\/span> <\/strong>s.(zoo) larva de la mariposa del chachacomo; huaytampu (oruga comestible)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAYTAY:<\/span> <\/strong>v.intr. florecer; florecer las plantas silvestres<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAYT&#8217;AY:<\/span> <\/strong>v.mov. nadar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAYWA:<\/span> <\/strong>s. disminuci\u00f3n; resta; merma<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WAYWAY:<\/span> <\/strong>v.intr. mermar; menguar; disminuir<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WELANCHUY:<\/span> <\/strong>v.tr. sacrificar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WEQA:<\/span> <\/strong>adj. loco<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WEQAW:<\/span> <\/strong>s.(ana) cintura; talle<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WEQAW WASA TULLU:<\/span> <\/strong>s.(ana) lumbar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WEQAW WASA TULLUKUNA:<\/span> <\/strong>s.(ana) lumbares<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WEQE; WAQE:<\/span> <\/strong>s. l\u00e1grima; llanto; rugido<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WEQEPACHA:<\/span> <\/strong>s. valle de l\u00e1grimas<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WEQO:<\/span> <\/strong>adj. encorvado; incorrecto; torcido<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WEQ&#8217;OY:<\/span> <\/strong>v.intr. vomitar; beber a grandes sorbos<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WEQRO:<\/span> <\/strong>s.(zoo) loro<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WEQRU:<\/span> <\/strong>adj. cojo; chueco; deforme (mano); deforme; torcido; curvo; zambo; combado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WEQRUY:<\/span> <\/strong>v.mov. cojear; torcer los pies<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WESQ&#8217;AY; WISQ&#8217;AY:<\/span> <\/strong>v.tr. cerrar; trancar; taponar; clausurar; encerrar; encarcelar; clausurar; encorralar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WEYQEY:<\/span> <\/strong>s. mi hermano (entre hermanos varones)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WICHANA:<\/span> <\/strong>s. gradas; escalera; cuesta; grada; subida; escalinata<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WICHARIY:<\/span> <\/strong>v.mov. subir; ascender<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WICHAY:<\/span> <\/strong>adj.(1) superior; del norte<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WICHAY:<\/span> <\/strong>adv.l. arriba; norte; hacia arriba; hacia lo alto; en lo alto; encima; cuesta arriba<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WICHAY:<\/span> <\/strong>s. subida; camino ascendente; cuesta; ladera<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WICHAY:<\/span> <\/strong>v.mov. subir; ascender; trepar; escalar; elevarse el costo; ir hacia arriba en la ladera<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WICH&#8217;I:<\/span> <\/strong>s.(cer) jarro; c\u00e1ntaro grande de boca ancha; jarra; c\u00e1ntaro de boca grande; taza de barro; pocillo de barro<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WICH&#8217;I:<\/span> <\/strong>s.(zoo.ana) cola, rabo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WICHIWICHI:<\/span> <\/strong>s.(tex) borla trenzada para bailes<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WICH&#8217;U:<\/span> <\/strong>s.(ana) tal\u00f3n; h\u00famero o f\u00e9mur; hueso largo del muslo o brazo; empeine de animal<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WICH&#8217;U Q&#8217;ONPO:<\/span> <\/strong>s.(ana) maleolo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WICH&#8217;UN:<\/span> <\/strong>s.(ana) f\u00e9mur<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WIKAPAY:<\/span> <\/strong>v.tr. descartar; arrojar; aventar; lanzar; tirar (lanzar); derribar; echar abajo; botar; precipitar, despe\u00f1ar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WIKCH&#8217;UNA:<\/span> <\/strong>adj. cosa despreciable digna de ser arrojada; botable<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WIKCH&#8217;UNAYAY:<\/span> <\/strong>s.(med) n\u00e1useas<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WIKCH&#8217;URAYAY:<\/span> <\/strong>v.intr. descansar; estar echado; estar acostado; yacer; permanecer tirado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WIKCH&#8217;UY; WISCH&#8217;UY:<\/span> <\/strong>v.tr. echar (sin direcci\u00f3n exacta); echar; arrojar; abandonar; botar; desechar; regurgitar; lanzar; tirar; desterrar; expeler; expulsar; destituir<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WIKSA:<\/span> <\/strong>s.(ana) est\u00f3mago; barriga; vientre; abdomen; panza<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WIKSA NANAY:<\/span> <\/strong>s.(med) dolor de est\u00f3mago<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WIKSA Q&#8217;EWI:<\/span> <\/strong>s.(med) c\u00f3lico intestinal<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WIKSA; WIKSAN; WEQSA:<\/span> <\/strong>s.(ana) est\u00f3mago; barriga; vientre; abdomen; panza; est\u00f3mago; panza; vientre; est\u00f3mago; barriga; est\u00f3mago<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WIKSALLIKUY:<\/span> <\/strong>v.tr. concebir<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WIKSAQ SIMIN:<\/span> <\/strong>s.(ana) epigastrio; cardias<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WIKSASAPA:<\/span> <\/strong>adj.(k) barrig\u00f3n; gordo; corpulento; barrigudo; panz\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WIKSAYAKUSQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. pre\u00f1ada; embarazada (personas); encinta; en estado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WIKSAYAY:<\/span> <\/strong>v.intr. embarazar; concebir<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WIKSAYOQ:<\/span> <\/strong>s.p. pre\u00f1ada; embarazada; embarazada (personas); encinta; en estado; mujer embarazada; mujer encinta<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WIK&#8217;U\u00d1A:<\/span> <\/strong>s.(zoo) vicu\u00f1a<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WILALI:<\/span> <\/strong>s. leche<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WILAPI:<\/span> <\/strong>adj. anaranjado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WILAPI:<\/span> <\/strong>adj.(col)(aym) rojo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WILA-WILA:<\/span> <\/strong>s.(bot) ajo macho (maleza); l\u00e1grima de virgen (flor)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WILLA:<\/span> <\/strong>s. aviso; noticia; anuncio<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WILLACHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. hacer avisar; denunciar o anoticiar; hacer narrar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WILLAKUQ:<\/span> <\/strong>s.a. narrador; narradora<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WILLAKUY:<\/span> <\/strong>s. cuento; leyenda; aviso; historia; noticia; relaci\u00f3n; relato; suceso que se comunica; denuncia<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WILLAKUY:<\/span> <\/strong>v.tr. narrar; avisar; confesar; enterar; divulgar; notificar; revelar; contar un cuento, narrar; relatar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WILLAKUYKUNA KAMACHIQ:<\/span> <\/strong>s.a.(neo) recopilador de cuentos<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WILLANA:<\/span> <\/strong>s. aviso; noticia; relato; referencia; informe; mensaje<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WILLANAKUY:<\/span> <\/strong>v.recip. conversar; comunicarse; narrarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WILLAPAKUY:<\/span> <\/strong>v.tr. lamentarse; quejarse; dar l\u00e1stima<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WILLAPUY:<\/span> <\/strong>v.tr. avis\u00e1rselo; revelar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WILLAQ:<\/span> <\/strong>adj. untado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WILLAQ:<\/span> <\/strong>s.a. portavoz; el que avisa; informante; entrevistado; narrador; ponente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WILLAQ UMU:<\/span> <\/strong>s. sacerdote inc\u00e1ico<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WILLARIWAY!:<\/span> <\/strong>expr. \u00a1cu\u00e9ntame!<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WILLARIY:<\/span> <\/strong>v.tr. avisar; relatar a muchos; comunicar; comentar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WILLARIY KAMAYOQ:<\/span> <\/strong>s.(neo) periodista<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WILLASQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. avisado; notificado; narrado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WILLAY:<\/span> <\/strong>s. noticia; cuento; relato; noticia; informe; comunicaci\u00f3n; informaci\u00f3n; noticias<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WILLAY:<\/span> <\/strong>v.tr.(1) avisar; advertir; prevenir; presagiar; predecir; anunciar; comunicar; contar; denunciar; anuncio; augurio; informar; narrar; relatar; declarar; confesar; manifestar; mencionar; anunciarse; avisar; comunicar; avisar; anoticiar; comunicar; denunciar; divulgar; notificar; revelar; avisar; explicar; referir; enterar; dar noticia; decir; comunicar; transmitir; delatar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WILLAYKUY:<\/span> <\/strong>s. cuento; leyenda<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WILLKA:<\/span> <\/strong>adj. sagrado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WILLKA:<\/span> <\/strong>s.(ast) sol<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WILLKA:<\/span> <\/strong>s.(fam) nieta; nieto; bisnieta; bisnieto; nieto respecto del abuelo; nieta respecto del abuelo; biznieto<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WILLKA:<\/span> <\/strong>s.(spi)(1) sacerdote; cura; dios; deidad menor; dios menor en la teogon\u00eda incaica<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WILLKA \u00d1UST&#8217;A:<\/span> <\/strong>s.(top) Vilcanota (\u00abprincesa del la luz negra\u00bb); nombre ant\u00edguo del r\u00edo Urubamba<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WILLKA QHESWA:<\/span> <\/strong>s.(top) Valle Sagrado; valle del r\u00edo Willkamayu (Vilcanota, Urubamba)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WILLKA WAMAN:<\/span> <\/strong>s.(top)(1) ciudad, provincia y sitio arqueol\u00f3gico de los Inkas en el departamento de Ayacucho (Per\u00fa); (esp.) Vilcas Huam\u00e1n (halc\u00f3n sagrado)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WILLKA WASI:<\/span> <\/strong>s. templo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WILLKACHAY:<\/span> <\/strong>v.tr. consagrar; deificar; santificar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WILLKAMAYU:<\/span> <\/strong>s.(top) R\u00edo Sagrado; r\u00edo en el departamento del Qosqo; (esp.) Vilcanota; Urubamba<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WILLKANQA:<\/span> <\/strong>s. portento<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WILLKAPAMPA:<\/span> <\/strong>s.(top) regi\u00f3n en el departamento del Qosqo; (esp.) Vilcabamba<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WILLKAWAMAN:<\/span> <\/strong>s.(top)(2) refugio hist\u00f3rico de los Inkas en la regi\u00f3n de Willkapampa, probablemente el presente Machu Pikchu; (esp.) Vilcashuam\u00e1n (halc\u00f3n sagrado)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WILLKAY:<\/span> <\/strong>v.tr. adorar; venerar; rendir<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WILLK&#8217;U:<\/span> <\/strong>s.(bot) especie de enredadera<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WILLU:<\/span> <\/strong>adj. manco<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WILLUY:<\/span> <\/strong>v.tr. cortar; talar; amputar; desmembrar; preparar la tierra para sembrar; mochar; seccionar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WIN:<\/span> <\/strong>s. sueno; sonido<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WINA:<\/span> <\/strong>adj. lleno<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WINAS NUCHIS!:<\/span> <\/strong>expr.(esp) \u00a1Buenas noches!<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WINAS TARDIS!:<\/span> <\/strong>expr.(esp) \u00a1Buenas tardes!<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WINAY:<\/span> <\/strong>v.tr. meter; llenar algo en costales o en algo; llenar; rellenar; echar adentro; ensacar; henchir; introducir<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WINKU:<\/span> <\/strong>adj. torcido; virolo; bizco; bisojo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WINKU:<\/span> <\/strong>s. recipiente; cuchar\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WINU:<\/span> <\/strong>s.(esp) vino<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WINU MAQANA:<\/span> <\/strong>s.(mil) porra de armas o de guerra, hecha de chonta como bast\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WINUS DIYAS!:<\/span> <\/strong>expr.(esp) \u00a1Buenos d\u00edas!<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WI\u00d1A:<\/span> <\/strong>adj. lleno<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WI\u00d1ACHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. criar; hacer crecer o acrecentar; educar; acrecentar; hacer crecer<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WI\u00d1APU:<\/span> <\/strong>s. harina fermentada para chicha; bebida fermentada de ma\u00edz que empieza a germinar; jora; cereal germinado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WI\u00d1AQ KILLA:<\/span> <\/strong>s.(ast) luna creciente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WI\u00d1AQ RUMI:<\/span> <\/strong>s.(mit) roca creciente, se refiere a la energ\u00eda vital y el cambio de la natura de la roca<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WI\u00d1A-WI\u00d1AYMANTA:<\/span> <\/strong>adv.t. desde la eternidad<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WI\u00d1AY:<\/span> <\/strong>adj. eterno; perdurable<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WI\u00d1AY:<\/span> <\/strong>adv.t. siempre; eterno; siempre en todo tiempo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WI\u00d1AY:<\/span> <\/strong>s.(1) eternidad; edad<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WI\u00d1AY:<\/span> <\/strong>s.(bio) crecimiento<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WI\u00d1AY:<\/span> <\/strong>v.intr. crecer; criarse; nacer; desarrollar; desarrollarse; desarrollar los vegetables; brotar; crecer (para animales y gente); crecer (verticalmente)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WI\u00d1AY HUNT&#8217;ASQA:<\/span> <\/strong>adj. adulto<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WI\u00d1AY KAQ:<\/span> <\/strong>adj. eterno<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WI\u00d1AY KASHAQ:<\/span> <\/strong>adj. eterno<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WI\u00d1AY KAWSAY:<\/span> <\/strong>s.(cri) vida eterna<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WI\u00d1AY MASI:<\/span> <\/strong>s. contempor\u00e1neo; de la misma edad<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WI\u00d1AY WAYNA:<\/span> <\/strong>s.(bot) variedad de orqu\u00eddea<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WI\u00d1AYCHAKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. perpetuarse; eternizarse; inmortalizarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WI\u00d1AYNINTIN:<\/span> <\/strong>adj. contempor\u00e1neo; actual<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WI\u00d1AYPAQ:<\/span> <\/strong>adv.t. eterno; para siempre; para siempre; eternamente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WI\u00d1AYPURA:<\/span> <\/strong>adj. contempor\u00e1neo; actual<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WI\u00d1AYWAYNA:<\/span> <\/strong>s. perpetuamente joven; siempre jove<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WIPAQ:<\/span> <\/strong>s. desechos; cintura; basura<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WIPHALA:<\/span> <\/strong>s. bandera; bandera del imperio inca; bandera del tawantinsuyu<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WIQONTOY:<\/span> <\/strong>s.(bot) especie de arbusto epif\u00edtico usado como medicina contra la reuma<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WIRA:<\/span> <\/strong>adj.(1) gordo; grueso; obeso; corpulento<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WIRA:<\/span> <\/strong>s. grasa; sebo; manteca; aceite; cebo; grasa injundia<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WIRA ONQOY:<\/span> <\/strong>s.(med) lipoma<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WIRA Q&#8217;ONPO; WIRA Q&#8217;OMPO:<\/span> <\/strong>s.(med) lipoma<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WIRACHAY:<\/span> <\/strong>v.tr. ensebar; engrasar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WIRAQOCHA:<\/span> <\/strong>s. persona de la sociedad no ind\u00edgena; blanco; caballero; se\u00f1or; hombre blanco; espa\u00f1ol; don<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WIRAQOCHA:<\/span> <\/strong>s.(mit) deidad andina; dios superior invisible; dios divino; hacedor supremo de los Incas; dios supremo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WIRAQOCHA INKA:<\/span> <\/strong>s.(per) el ocho emperador Inka<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WIRAQOCHAPAMPA:<\/span> <\/strong>s.(top) lugar cerca de la comunidad de Q&#8217;ero donde, seg\u00fan los mitos de Q&#8217;ero, fue derrotada una armada espa\u00f1ola por unos paqos de Q&#8217;ero, los \u00faltimos supervivientes de los Inkas y antepasados de la comunidad presente de Q&#8217;ero<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WIRASAPA:<\/span> <\/strong>s.p. gordo; corpulento; obeso; rechoncho; regordete<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WIRA-WIRA:<\/span> <\/strong>s.(bot)(1) planta de la familia de las compuestas; se usa como mate para la tos; un arbusto para los cuyes; huira-huira<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WIRAYACHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. hacer engordar; engordar; cebar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WIRAYAY:<\/span> <\/strong>v.intr. engordar; engordarse; engrosar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WIRI:<\/span> <\/strong>s.(agr)(aym)(1) tirapi\u00e9 andino<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WIRI:<\/span> <\/strong>s.(agr)(aym)(2) hombre que usa un tirapi\u00e9<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WIRKHI; WIRK&#8217;I:<\/span> <\/strong>s. vasija de barro de boca ancha; c\u00e1ntaro de gran tama\u00f1o de boca muy ancha; jarra<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WIRP&#8217;A; WERP&#8217;A; WIRPHA:<\/span> <\/strong>s.(ana) labio inferior; labios; labio; (BOL:) labio superior (?); labio superior; jeta; labio<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WIRREY:<\/span> <\/strong>s.(his)(esp) virrey (en el tiempo colonial)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WIRREYPA PACHAKAN:<\/span> <\/strong>s.(his)(p.esp) mayordomo mayor del Virrey<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WIRU:<\/span> <\/strong>s. ca\u00f1a; tallo de ma\u00edz; ca\u00f1a verde de ma\u00edz de jugo dulce; ca\u00f1a de mais; palo; ca\u00f1a de ma\u00edz<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WIRU MILLMA:<\/span> <\/strong>s.(tex) lana torcida y larga<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WISA:<\/span> <\/strong>s.(mil) guerrero inc\u00e1ico; militar; miliciano<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WISCH&#8217;URIY:<\/span> <\/strong>v.intr. acostarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WISINA:<\/span> <\/strong>s. envase; recipiente con que se extrae agua u otro l\u00edquido; recipiente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WISIY:<\/span> <\/strong>v.tr. sacar l\u00edquido de un recipiente; coger l\u00edquidos o granos; tomar un l\u00edqudo con un vaso para ponerlo en algo m\u00e1s grande; extraer agua u otro liquido de su dep\u00f3sito; extraer o sacar con un recipiente agua u otro l\u00edquido de su dep\u00f3sito<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WISK&#8217;ACHA:<\/span> <\/strong>s.(zoo) vizcacha; viscacha; mam\u00edfero roedor que vive en las monta\u00f1as andinas<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WISLLA:<\/span> <\/strong>s. cuchara; cuchar\u00f3n; cuchar\u00f3n de madera<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WISNIYKUY:<\/span> <\/strong>v.tr. desparramar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WISPA:<\/span> <\/strong>s.(fam) gemelo; mellizo; gemelos<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WISQ&#8217;ANA:<\/span> <\/strong>s. tranca; cerrojo; cerradura; bloqueo; instrumento para asegurar la cerradura de la puerta; llave<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WISQ&#8217;ARPARIY:<\/span> <\/strong>v.tr. cerrar; trancar; taponar; clausurar; encerrar; encarcelar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WISQ&#8217;ASQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. cerrado; encerrado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WISQ&#8217;AYKAPUY:<\/span> <\/strong>v.tr. cerrar nuevamente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WISQOCHO:<\/span> <\/strong>s.(mit)(his) brujas; seres nocturnos fant\u00e1sticos (dicen que las topaban de noche en figuras de cabeza humana solamente silbando as\u00ed no m\u00e1s: wis-wis)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WIST&#8217;U:<\/span> <\/strong>adj. torcido; chueco; torcido; curvo; cojo; torcido del pie<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WIST&#8217;U ASNU:<\/span> <\/strong>s.(k) \u00a1asno in\u00fatil!<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WIST&#8217;U CHAKI:<\/span> <\/strong>adj. cojo; patituerto<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WIST&#8217;UY:<\/span> <\/strong>v.mov. cojear; renguear<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WISWI:<\/span> <\/strong>adj.(k) seboso; grasiento; grasoso<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WIS-WIS:<\/span> <\/strong>s.onom. silbo de las brujas<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WITA:<\/span> <\/strong>s.(zoo) bagrecito de r\u00edo; especie de pez peque\u00f1o; m\u00fajol<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WITOQ:<\/span> <\/strong>s.(bot)(1) huito; huituc; variedad de \u00e1rbol frutal cuyos frutos son llamados jagua, el fruto verde sirve para proteger la piel contra los mosquitos y para te\u00f1ir de negro; especie de \u00e1rbol de la selva (uso principal: medicina, ritual); \u00e1rbol de madera dura, su fruto comestible es medicinal (tos). La fruta verde, tostada entre hojas de platano y luego frotada sobre la piel, tiene la virtud de poner a \u00e9sta completamente negra. Sirve a los indios para sus pinturas y tatuajes. Mientras perdura la pintura, mas de ocho dias, no molestan tanto los mosquitos, al desaparecer, queda el cutis mas limpio, blanco y libre de barros y erupciones. Es frecuente ver a los ind\u00edgenas completamente negros por haber pasado por todo su cuerpo tan curioso afeite<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WITOQ:<\/span> <\/strong>s.(bot)(2) variedad de higuera; oj\u00e9<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WIT&#8217;U:<\/span> <\/strong>s. rabo mocho; amputaci\u00f3n; corte<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">WIT&#8217;UY:<\/span> <\/strong>v.tr. amputar; mutilar; tronchar; cortar tallos gruesos; recortar; seccionar<\/li>\n<\/ul>\n\n<!-- Display3 -->\n<ins class=\"adsbygoogle\" style=\"display:block\" data-ad-client=\"ca-pub-1730987954818825\" data-ad-slot=\"3954494946\" data-ad-format=\"auto\" data-full-width-responsive=\"true\"><\/ins>\n<script>\n     (adsbygoogle = window.adsbygoogle || []).push({});\n<\/script>\n\n<h2><span class=\"ez-toc-section\" id=\"Letra_Y\"><\/span>Letra Y<span class=\"ez-toc-section-end\"><\/span><\/h2>\n<ul class=\"dicc-qu-esp\">\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">Y:<\/span> <\/strong>fon. (fonema semiconsonante palatal, sonoro); (semi consonante palatal); (semiconsonante palatal sonora); \/y\/ glide o semiconsonante palatal<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-Y:<\/span> <\/strong>suf.no. mi; m\u00edo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-Y:<\/span> <\/strong>suf.ve.(2) [Gerundio]; (acto de hacerlo); (lo que sucede)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-Y:<\/span> <\/strong>suf.ve.(3) [Infinitivo]<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-Y KAN:<\/span> <\/strong>expr.v.aux. tengo &#8230;<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-Y!:<\/span> <\/strong>suf.ve.(1) [Imperativo Singular]<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YA:<\/span> <\/strong>expr. \u00a1ya!; de acuerdo; asi; ya est\u00e1<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-YA-:<\/span> <\/strong>suf.ve.(1) volverse; [verbalizador]<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-Y\u00c1:<\/span> <\/strong>suf.am. [emoci\u00f3n]<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YACHA:<\/span> <\/strong>s. noci\u00f3n; noticia; sabidur\u00eda<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YACHACHIKUQ:<\/span> <\/strong>s.a. el que se hace ense\u00f1ar; alumno; estudiante; el que aprenden<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YACHACHINAKUY:<\/span> <\/strong>v.recip. estar de acuerdo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YACHACHIQ; YACHACHEQ:<\/span> <\/strong>s.a. maestro; profesor; educador; maestra; el que ense\u00f1a; profesor; preceptor; el que ense\u00f1a; profesor; el que enseg\u00f1; instructor; profesora; pedagogo-ga<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YACHACHISQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. aprendiz; instruido<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YACHACHIY:<\/span> <\/strong>s. principio; ense\u00f1anza; instrucci\u00f3n; doctrina; educaci\u00f3n; instrucci\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YACHACHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. ense\u00f1ar; capacitar; educar; hacer saber; anunciar; instruir; demostrar; acostumbrar; diciplinar; enterar; explicar; manifestar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YACHAKUQ:<\/span> <\/strong>s.a. alumno; alumna; el que aprende; aprendiz; estudiante; disc\u00edpulo; principiante<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YACHAKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. adaptarse; habituarse; acostumbrarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YACHAKUY:<\/span> <\/strong>v.tr. acostumbrarse; aclimatarse; adaptarse; aprender; estar sabiendo; estudiar; habituarse; acostumbrarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YACHANA:<\/span> <\/strong>s.(1) lecci\u00f3n; curso; aprendido; escuela<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YACHANA WASI:<\/span> <\/strong>s. escuela; centro educativo (escuela); aula; curso<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YACHAPA:<\/span> <\/strong>s. eco; remedo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YACHAPAKUQ:<\/span> <\/strong>s.a. aprendiz; estudiante; practicante<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YACHAPAYAY:<\/span> <\/strong>v.tr. remedar; imitar; parodiar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YACHAQ:<\/span> <\/strong>s.a. sabio; conocedor; curandero; brujo; bruja; hechicero; hechicera; entendido (sabio); cham\u00e1n; shaman; el que sabe; el que conoce; el que aprende; instructor; perito; sabedor; alumno; aprendiz; cient\u00edfico; pr\u00e1ctico<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YACHASQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. habituado; acostumbrado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YACHASQA:<\/span> <\/strong>p.p.p.(2) famoso; sabido; conocido; aprendido; practicado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YACHASQA UYAY SUWA:<\/span> <\/strong>s. p\u00fablico ladr\u00f3n cursado o conocido<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YACHAY:<\/span> <\/strong>v.intr. aprender<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YACHAY:<\/span> <\/strong>s. saber; sabidur\u00eda; conocimiento; ciencia; experiencia; amor con voluntad; estudio; ciencia; educaci\u00f3n; habilidad; capacidad; aptitud para algo; pericia<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YACHAY:<\/span> <\/strong>v.tr. saber; aprender; conocer; anoticiarse; enterarse; darse cuenta; enterarse de; saber de vida; estudiar; saber; entender<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YACHAY MUNAQ:<\/span> <\/strong>s. estudiante<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YACHAY PUKYU:<\/span> <\/strong>s. saber; sabidur\u00eda<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YACHAY SUNTUR:<\/span> <\/strong>s.(neo) universidad<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YACHAY WASI:<\/span> <\/strong>s. escuela; colegio; universidad; casa del saber; templo del saber<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YACHAYKACHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. aconsejar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YACHAYLLAWAN RUWAY:<\/span> <\/strong>s. habilidad<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YACHAYLLAWAN RUWAY:<\/span> <\/strong>v.intr. ser h\u00e1bil; ser astuto<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YACHAYNIYOQ:<\/span> <\/strong>s.(ass) experimentado; instruido; sabio<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YACHAYNIYOQ:<\/span> <\/strong>s.p. sabio; el que posee conocimiento; experto; con fuerza de saber; conocedor; entendido<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YACHAYPI TAKYAY:<\/span> <\/strong>v.intr. estar convencido; estar confiado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YACHAYSONQO:<\/span> <\/strong>s.(neo) fil\u00f3sofo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YACHAYSONQOKAY:<\/span> <\/strong>s.(neo) filosof\u00eda<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YACHAYWAYLLUKUQ:<\/span> <\/strong>s. fil\u00f3sofo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YACHAYWAYLLUKUY:<\/span> <\/strong>s. filosof\u00eda<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YACHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. instruir; cualificar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YACHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. instruir; cualificar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YAKI KIKIN:<\/span> <\/strong>pron.indef. casi lo mismo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YAKTA KAMACHIWAYCHU:<\/span> <\/strong>expr. No me mandes demasiado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YAKUMAMA:<\/span> <\/strong>s.(mit) deidad; madre del r\u00edo; madre espiritual del r\u00edo en forma de una anaconda gigante al fondo del agua, contraparte de la sachamama<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YAKUNAYAWACHKANMI:<\/span> <\/strong>expr. tengo sed<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YAKUNAYAY:<\/span> <\/strong>s. sed<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YAKUNAYAY:<\/span> <\/strong>v.pron. tener sed; tener deseos de agua; estar sediento<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YAKUTA APAMUY:<\/span> <\/strong>expr. trae agua<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YAKYAY:<\/span> <\/strong>v.tr. establecer<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YALLINRAQ:<\/span> <\/strong>conj. sino; pero; empero; sin embargo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YALLINRAQ:<\/span> <\/strong>adv.m. m\u00e1s bien<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YALLIY:<\/span> <\/strong>v.tr. pasar; exceder; sobrepasar; vencer; ganar; superar; aventajar; triunfar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YANA:<\/span> <\/strong>adj.(col) negro; obscuro<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YANA:<\/span> <\/strong>s. negra; negro; amante; amada; amado; parte perteneciente; enamorada o pareja del hombre<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YANA CH&#8217;ILLU:<\/span> <\/strong>adj.(col) negro; negro tinto; prieto; color oscuro<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YANA KISA:<\/span> <\/strong>s.(bot) ortiga de color negruzco<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YANA LLACHU:<\/span> <\/strong>s.(bot) especie de planta acu\u00e1tica<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YANA \u00d1AWI:<\/span> <\/strong>s. ojos negros<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YANA RUNA:<\/span> <\/strong>s. negros; persona negra<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YANA UHU:<\/span> <\/strong>s.(med) tos convulsiva; coqueluche<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YANA WAQTA:<\/span> <\/strong>s.(k) bald\u00f3n de flojo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YANACHAKUY:<\/span> <\/strong>s.(spi) ritual andino para juntar dos burbujas de energ\u00eda diferentes<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YANACHAY:<\/span> <\/strong>v.tr. ennegrecer; manchar; pintar de negro<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YANAKUNA:<\/span> <\/strong>s. yanaconas; esclavos; oprimidos; los negros; esclavos dentro el coloniaje; criados<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YANAKUQ:<\/span> <\/strong>s. siervo; esclavo; sirviente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YANAKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. servir<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YANALI:<\/span> <\/strong>s.(bot) especie de \u00e1rbol; yanali; planta cuyas hojas y granos se usan para te\u00f1ir de amarillo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YANAMANKA:<\/span> <\/strong>s. olla negra; tizna; holl\u00edn; olla negra; hollin; olla de color negro; oscuridad completa<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YANANCHAKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. tener pareja; casarse; unirse en matrimonio; reunirse en matrimonio; beber su segundo vaso de vino<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YANANTIN:<\/span> <\/strong>s. pareja; pareja de personas o cosas diferentes; alianzas entre energ\u00edas opuestas; alianzas entre diferentes; harmon\u00eda entre cosas diferentes<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YANANTIN, MASINTIN, TAWANTIN:<\/span> <\/strong>s.(spi) el juego de las relaciones de la totalidad<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YANAPA:<\/span> <\/strong>s. ayuda; patrocinio<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YANAPAKUQ:<\/span> <\/strong>s.a. ayudante; asistente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YANAPAQ:<\/span> <\/strong>s.a. ayudante; el que ayuda; el que presta ayuda; patrocinador<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YANAPAQ AKLLAY:<\/span> <\/strong>s.(spi) selecci\u00f3n y visualizaci\u00f3n de sus tres aliados personales<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YANAPAQ HU\u00d1UNAKUY:<\/span> <\/strong>s.(spi) reuni\u00f3n de aliados<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YANAPAQE:<\/span> <\/strong>s. el que ayuda; protector; socorro; amparo; auxilio; auxiliador; colaborador; patrocinador<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YANAPAQKUNA:<\/span> <\/strong>s. aliados<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YANAPAY:<\/span> <\/strong>s. ayuda; auxilio; socorro; favor; apoyo; protecci\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YANAPAY:<\/span> <\/strong>v.tr. ayudar; colaborar; auxiliar; cooperar; servir; apoyar; socorrer; cooperar; trabajar con otros a sus \u00f3rdenes; proteger; patrocinar; prestar servicios<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YANAQ:<\/span> <\/strong>s.a. sirviente; criado; criada; esclavo; esclava<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YANASA:<\/span> <\/strong>s. amiga; amigo; compa\u00f1era; amiga \u00edntima; amiga de la mujer; amiga del var\u00f3n; amiga (amante)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YANASQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. acompa\u00f1ado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YANAY:<\/span> <\/strong>s.(1) mi amor; novio (a); mi enamorado (a)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YANAY:<\/span> <\/strong>v.tr. acompa\u00f1ar; comprobar; servir; prestar servicio<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YANAYACHIY:<\/span> <\/strong>v.tr. ennegrecer; pintar de negro; negrecer<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YANAYAY:<\/span> <\/strong>v.intr. ennegrecerse; obscurecerse; ennegrecerse; hacerse negro; negrecer; ponerse negro; ennegrecer; negrear; obscurecer<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YANKIY:<\/span> <\/strong>s. intercambio; trueque<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YANKIY:<\/span> <\/strong>v.tr. intercambiar; canjear<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YANQA:<\/span> <\/strong>adj. gratis; gratuito; de balde; in\u00fatil; en vano; en balde; distra\u00eddo; tonto; papanatas; ordinario; com\u00fan; sin significaci\u00f3n; sin motivo; falso; en vano (mentira); vano; insulso; sin resultado; sin efecto; balad\u00ed; nulo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YANQA:<\/span> <\/strong>adv.m. en vano; in\u00fatilmente; nonada<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YANQALLA NIY:<\/span> <\/strong>v.dic. suponer<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YANQALLA TUMPALLA SIRANA:<\/span> <\/strong>s.(tex) costura f\u00e1cil<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YANQALLAMANTA:<\/span> <\/strong>adv.m. libremente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YANQAY:<\/span> <\/strong>s. infinidad; espacio; espacio inmenso<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YANUQ:<\/span> <\/strong>s.a. cocinero; cocinero\/a<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YANUY:<\/span> <\/strong>v.tr. cocinar; preparar comida; sancochar; guisar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YAPA:<\/span> <\/strong>s. a\u00f1adidura; aumento; agregado; suplemento; aditamento; repetici\u00f3n; otra vez; porci\u00f3n que el vendedor obsequia al comprador; uni\u00f3n; lo que se da m\u00e1s de lo debido; lo que se a\u00f1ade a una cantidad en las ventas; peque\u00f1a porci\u00f3n que, por condescendencia o gracia, se a\u00f1ade a lo que se vende; extensi\u00f3n de algunas cosas; yapa; adici\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YAPA YAPA:<\/span> <\/strong>adv.t. a menudo; con frecuencia; repetidamente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YAPAKUY:<\/span> <\/strong>v.tr. acrecentarse; aumentarse; incrementarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YAPAMANTA:<\/span> <\/strong>adv.m. de nuevo; otra vez; nuevamente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YAPAMANTATAQ:<\/span> <\/strong>adv.m. de nuevo; otra vez<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YAPAY:<\/span> <\/strong>s.(mat) adici\u00f3n; suma<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YAPAY:<\/span> <\/strong>v.intr. acrecentarse; aumentarse; aumentar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YAPAY:<\/span> <\/strong>v.tr. a\u00f1adir; suplementar; agregar; unir; aumentar; conectar; incrementar; sumar; yapar; repetir; ordenar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YAPAY:<\/span> <\/strong>v.tr.(mat) adicionar; sumar; a\u00f1adir<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YAPUQ:<\/span> <\/strong>s.a.(agr) campesino; el que ara; arador; labrador<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YAPUY:<\/span> <\/strong>v.tr.(agr) arar; arar la tierra; barbechar; roturar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YAQA KIKIN:<\/span> <\/strong>pron.indef. casi lo mismo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YAQA WAT&#8217;A:<\/span> <\/strong>s. pen\u00ednsula<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YAQA; YAQE:<\/span> <\/strong>adv.m. casi; por poco no; cerca de<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YAQALLA:<\/span> <\/strong>adv.preadj. casi<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YAQOLLAKUY; LLAQOLLAKUY; YAQOLLQAKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. cubrirse con una capa; ponerse la manta; cubrirse con el manto<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YARAWISQO:<\/span> <\/strong>s.(bot) leucena; yaravisco; especie de \u00e1rbol<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YARI:<\/span> <\/strong>adj. contrario<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YARINA:<\/span> <\/strong>s.(bot) yarina; palma de marfil; madera de palma (usada para husos); yarina; palmera de hojas anchas que se utiliza en el techado de tambos; marfil vegetal<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YARITA:<\/span> <\/strong>s.(bot) especie de umbel\u00edfera herb\u00e1cea de la sierra alta (janca) formando almohadillas; planta andina del altiplano; combustible<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YARQACHIKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. hacerse dar hambre; tener hambre; hambrear; padecer hambre; sentir hambre<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YARQANAYAWACHKANMI:<\/span> <\/strong>expr. tengo hambre<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YARQASQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. hambriento<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YARQAWANMI:<\/span> <\/strong>expr. tengo hambre<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YARQAY:<\/span> <\/strong>s.(2) hambre; apetito<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YARQAY:<\/span> <\/strong>v.pron. tener hambre; hambrear<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YARQAY:<\/span> <\/strong>s. hambre; apetito; habriento (insulto)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YARQAY:<\/span> <\/strong>v.pron. tener hambre; hambrear<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YARQHA:<\/span> <\/strong>s.(agr) acequia; zanja; arroyo; foso; acuaducto; canal; acueducto<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YARQHA:<\/span> <\/strong>adj. sediento<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YAW MAQLLA!:<\/span> <\/strong>expr.(k) \u00a1oye afeminado!; \u00a1oye maric\u00f3n!<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YAW!:<\/span> <\/strong>interj. \u00a1Eh!; \u00a1Oye!; \u00a1Hola!; \u00a1Que tal!; oiga! oye t\u00fa!; \u00a1escucha!<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YAW! KHUCHI HINA ASNAQ EH!:<\/span> <\/strong>expr.(k) \u00a1hediendo como el chancho!<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YAWAR:<\/span> <\/strong>s.(ana) sangre; noble<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YAWAR APARIY:<\/span> <\/strong>s.(med) hemorragia; flujo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YAWAR AQTUY:<\/span> <\/strong>s.(med) hematemesis<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YAWAR CH&#8217;ONQA:<\/span> <\/strong>s.(bot) onagra roja<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YAWAR CH&#8217;ONQA:<\/span> <\/strong>s.(zoo) sanguijuela<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YAWAR HAMUY:<\/span> <\/strong>v.pron. mestruar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YAWAR KHUTU:<\/span> <\/strong>s.(med) co\u00e1gulo de sangre<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YAWAR Q&#8217;ECHA:<\/span> <\/strong>s.(med) disenter\u00eda<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YAWAR UNU HISP&#8217;AY:<\/span> <\/strong>s.(med) hematuria<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YAWAR WA\u00d1USQA:<\/span> <\/strong>s.(med) hematoma<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YAWAR WAQAQ:<\/span> <\/strong>s.(per) el s\u00e9timo emperador Inka; \u00e9l que llora sangre; \u00e9l que lleva sangre (met\u00e1fora); hijo de Ruq&#8217;a Inka y de la Quya Mama Mikay; s\u00e9ptimo soberano del Tawantinsuyu<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YAWARCHAKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. ensangrentarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YAWARCHASQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. sangriento; ensangrentado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YAWARCHAY:<\/span> <\/strong>v.intr. sangrar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YAWARCHAY:<\/span> <\/strong>v.tr. ensangrentar; manchar con sangre<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YAWARCHUNKA:<\/span> <\/strong>s.(bot) aguaymanto; capul\u00ed amarillo; un arbusto de fruto amarillo semejante a la cereza, menos dulce y de tama\u00f1o m\u00e1s grande<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YAWARMASI:<\/span> <\/strong>adj. pariente; familiar; pariente consangu\u00edneo; familia<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YAWARMASI:<\/span> <\/strong>s. pariente (conexi\u00f3n de la consanguinidad); pariente consanguineo; pariente; parentela<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YAWIRKA:<\/span> <\/strong>s. cable; alambre; soga fuerte; soga gruesa de cuero; maroma; cuerda gruesa<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YAWRAY:<\/span> <\/strong>s. combusti\u00f3n; llama (fuego); resquemor<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YAWRI:<\/span> <\/strong>s. aguja grande; aguj\u00f3n; aguja grande y gruesa; aguja gruesa y larga para coser costales y roba gruesa; aguja<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YAWRINA:<\/span> <\/strong>s. anzuelo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YAWRI-YAWRI:<\/span> <\/strong>s.(bot) alfilerillo; especie de gerani\u00e1cea anual end\u00e9mica de la alta puna<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YAWYU:<\/span> <\/strong>s.(top)(haqaru) pueblo antiguo y provincia en el departamento de Lima (Per\u00fa); (esp.) Yauyos<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YAYA:<\/span> <\/strong>s.(fam)(1) padre; pap\u00e1<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YAYA:<\/span> <\/strong>s.(fam)(2) abuelo; anciano<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YAYA:<\/span> <\/strong>s.(fam)(3) t\u00edo paterno; t\u00edo; hermano del padre; hermano de padre<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YAYA:<\/span> <\/strong>s.(spi) sabio; mayor; sacerdote; padre espiritual; cura; grande<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YAYAYACHAY:<\/span> <\/strong>s.(neo) teolog\u00eda<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YAYAYKU:<\/span> <\/strong>s.(cri) Padrenuestro<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YAYKUNA:<\/span> <\/strong>s.(ana) boca<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-YCHIS!; -YCHEQ!:<\/span> <\/strong>suf.ve. [Imperativo Plural]<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-YKI:<\/span> <\/strong>suf.no. tu; tuyo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-YKI:<\/span> <\/strong>suf.ve. yo &#8230; te; yo a t\u00ed<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-YKI KAN:<\/span> <\/strong>expr.v.aux. tienes &#8230;<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-YKICHIS KAN:<\/span> <\/strong>expr.v.aux. ten\u00e9is &#8230;<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-YKICHIS; -YKICHEQ:<\/span> <\/strong>suf.no. vuestra; vuestro<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-YKICHIS; -YKICHEQ:<\/span> <\/strong>suf.ve. yo &#8230; os<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-YKIKU:<\/span> <\/strong>suf.ve. nosotros &#8230; te<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-YKU:<\/span> <\/strong>suf.no. nuestra (no tuya); nuestro (no tuyo)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-YKU:<\/span> <\/strong>suf.ve. [1.a pers. plur. excl.]; nosotros (no t\u00fa) &#8230;<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-YKU KAN:<\/span> <\/strong>expr.v.aux. tenemos (excl.) &#8230;<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-YKU-; -YU-:<\/span> <\/strong>suf.ve. intensivamente; fuertemente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-YOQ:<\/span> <\/strong>suf.no. teniente; con; propietario; tener; el que tiene; due\u00f1o de<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-YOQ KAY:<\/span> <\/strong>expr.v.aux. tener; tener (propiedad)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YOQOY:<\/span> <\/strong>s. coito; relaci\u00f3n sexual<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YOQOY:<\/span> <\/strong>v.tr. copular; hacer acto sexual; aparear; estuprar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-YSI-:<\/span> <\/strong>suf.ve. ayudar a &#8230;<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-YTA ATIY:<\/span> <\/strong>expr.v.mod. poder; ser capaz de<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">-YTA MUNAY:<\/span> <\/strong>expr.v.mod. querer<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YUKA:<\/span> <\/strong>s. enga\u00f1o; seducci\u00f3n; artificio<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YUKA:<\/span> <\/strong>s.(bot)(esp->taino) yuca; mandioca; planta euforbi\u00e1cea (la ra\u00edz se usa en la alimentaci\u00f3n)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YUKALLI:<\/span> <\/strong>s. astucia<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YUKAY:<\/span> <\/strong>s. enga\u00f1o<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YUKAY:<\/span> <\/strong>s.(top) pueblo en el departamento del Qosqo, provincia de Urupampa (Per\u00fa), hermoso balneario inka, (significado: enga\u00f1ar, seducir); (esp.) Yucay<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YUKAY:<\/span> <\/strong>v.tr. enga\u00f1ar; embaucar; engatusar; seducir<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YUKRA:<\/span> <\/strong>s.(zoo) camar\u00f3n; quisquilla<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YUKSA:<\/span> <\/strong>s.(zoo) pato de puna<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YUMA:<\/span> <\/strong>s.(ana) esperma; semen; semen humano o de animal; espermatozoide<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YUMAY:<\/span> <\/strong>s. semen; esperma; poluci\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YUMAY:<\/span> <\/strong>v.tr.(1) eyacular; fertalizar; tener un orgasmo (hombre); aparear<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YUNKA:<\/span> <\/strong>s.(geo) yunga; valle de la costa; tierra caliente; tierra ardiente; lugar de temperamento ardiente; costa; tierra semi c\u00e1lida de las quebradas andinas; selva; valle tropical; quebrada; nivel de altitud en los Andes desde 500 a 2300 m, en el oriente de 1000 a 2300 m; la costa; yungas; valle; ceja de selva<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YUNKA WASI:<\/span> <\/strong>s. casa en la selva<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YUNKAPATA:<\/span> <\/strong>s.(geo) arriba la selva; selva alta<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YUPA:<\/span> <\/strong>s.(3) cuenta; contabilidad; conteo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YUPAKUQ:<\/span> <\/strong>adj.(mat) contable<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YUPANKI:<\/span> <\/strong>s. contable; contador<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YUPARPARINA:<\/span> <\/strong>s.(neo) computadora<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YUPASQA:<\/span> <\/strong>adj. num\u00e9rico; contabilizado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YUPAY:<\/span> <\/strong>v.tr. contar; enumerar; computar; numerar; contar; numerar; aumentar; contar (objetos); contar; calcular<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YUPAY KAMANA:<\/span> <\/strong>s.(neo) matem\u00e1ticas<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YUPAYCHAQ:<\/span> <\/strong>s. creyente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YUPAYCHASQA:<\/span> <\/strong>adj. respetable; honrado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YUPAYCHAY:<\/span> <\/strong>s. adoraci\u00f3n; gloria; honor; homenaje; respeto<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YUPAYCHAY:<\/span> <\/strong>v.tr. agradecer; honrar; alabar; adorar; respetar; rendir homenaje; homenajear; venerar; enaltecer; ensalzar; encumbrar; valorar; guardar respeto<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YUPAYKAMAYOQ:<\/span> <\/strong>s.(mat) matem\u00e1tico; contador<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YUPAYOQ KAYNIY:<\/span> <\/strong>s.(spi)(his) honra<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YUPI:<\/span> <\/strong>s. pisada; huella; rastro (huella); pisada (huella); pista<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YUPICHAY:<\/span> <\/strong>v.mov. seguir el rastro; seguir la huella; rastrear (seguir huella); seguir las huellas; rastrear<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YURA:<\/span> <\/strong>s.(bot) planta; vegetal; cualquier vegetal o \u00e1rbol o hierba; arbusto; \u00e1rbol; mata; planta de tallo bajo; mata de planta; estructura f\u00edsica de persona (por analog\u00eda, el tama\u00f1o (yura) tiene relaci\u00f3n con la ra\u00edz (chapa)); pinpollo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YURAQ:<\/span> <\/strong>adj.(col) blanco; albo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YURAQ ANKHAS:<\/span> <\/strong>adj.(col) celeste<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YURAQ KAY:<\/span> <\/strong>s. blancura; albor<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YURAQ RIT&#8217;I:<\/span> <\/strong>s.(met) nieve blanca<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YURAQ UYWA:<\/span> <\/strong>s. caballo blanco<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YURAQ WASI; YULA WASI:<\/span> <\/strong>s. casa blanca<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YURAQYAY:<\/span> <\/strong>v.intr. blanquearse; encanecer; enblaquecerse; clarear; alborear; blanquear; emblanquecerse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YURI:<\/span> <\/strong>s.(bot) planta; reto\u00f1o<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YURIKUY:<\/span> <\/strong>v.intr.(fil) deducirse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YURIY:<\/span> <\/strong>v.mov. nacer; aparecer<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YUSPAGARASUNKI!; YUSPAGRASUNKI!:<\/span> <\/strong>expr.(esp) \u00a1Gracias!<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YUSPAGARASUNKICHIS!; YUSPAGRASUNKICHIS!:<\/span> <\/strong>expr.(esp) \u00a1Gracias a ustedes!<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YUSULPAY:<\/span> <\/strong>v.tr.(l.esp) agradecer; dar las gracias; (Dios [te] lo pagar\u00e1)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YUSULPAYKI!:<\/span> <\/strong>expr.(l.esp) \u00a1Gracias!; (Dios [te] lo pagar\u00e1)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YUTHU:<\/span> <\/strong>s.(ast) constelaci\u00f3n de la Perdiz, una mancha oscura de la V\u00eda L\u00e1ctea o Mayu, creada en un espacio interestelar oscuro<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YUTHU KRUS:<\/span> <\/strong>s.(ast) Cruz de Perdiz: Cruz del Sur (proveniencia: Chumbivilcas)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YUYACHIQ:<\/span> <\/strong>s.a. recordatorio; recordador<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YUYAMPAY:<\/span> <\/strong>v.tr. advertir; prevenir; avisar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YUYANCHA:<\/span> <\/strong>s. asunto; tema<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YUYANCHASQA KAY:<\/span> <\/strong>v.intr. estar convencido; estar confiado<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YUYAQ:<\/span> <\/strong>adj. adulto, viejo y sabio; anciano y sabio; el que recuerda; recordador<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YUYAQ:<\/span> <\/strong>s. el que piensa; pensador; anciano; anciano; memorat\u00edsimos; el que recorda<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YUYARAYAY:<\/span> <\/strong>v.tr. aguardar con inter\u00e9s<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YUYARINA:<\/span> <\/strong>s.(neo) \u00edndice<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YUYARIY:<\/span> <\/strong>v.intr. acordarse; conmemorar; recordar; recordarse; reflexionar; memorar; decidir; estar de acuerdo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YUYAY:<\/span> <\/strong>v.tr. recordar; memorar; pensar; suponer; conmemorer; memoria; raz\u00f3n; idear<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YUYAY:<\/span> <\/strong>v.tr. recordar; memorar; pensar; suponer; conmemorer; idear; acordarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YUYAY:<\/span> <\/strong>s. memoria; pensamiento; el pensar; opini\u00f3n; idea; raz\u00f3n; pensamiento; juicio; inteligenzia; entendimiento; inteligencia; memoria; entendimiento; reflexi\u00f3n; pensamiento; juicio; conciencia; voluntad; mente; pensamiento; racionalidad; conciencia; imaginaci\u00f3n; recuerdo; potencia intelectual; oraci\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YUYAY:<\/span> <\/strong>v.tr. recordar; memorar; pensar; suponer; conmemorer; idear; imaginar; expectar; esperar (expectar); tener conciencia; reflexionar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YUYAY ALLINTA!:<\/span> <\/strong>expr. \u00a1Acu\u00e9rdate bien!<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YUYAY CHINKAY:<\/span> <\/strong>v.pron. perder la conciencia; desmayar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YUYAY HUNTASQA:<\/span> <\/strong>p.p.p. ni\u00f1o(a) que ha completado su raz\u00f3n, considerado juicioso (hacia los siete a\u00f1os)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YUYAY MAST&#8217;ARIY:<\/span> <\/strong>v.tr. argumentar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YUYAY QOQ:<\/span> <\/strong>s. consejero; consultor; abogado; incitador<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YUYAY QOY:<\/span> <\/strong>s. consejo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YUYAY QOY:<\/span> <\/strong>v.tr. aconsejar; guiar; orientar; asesorar; rememorar; remembrar; conmemorar; incitar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YUYAY TULLU:<\/span> <\/strong>s.(ana) parietal<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YUYAY UNANCHA:<\/span> <\/strong>s. habilidad; capacidad; cualidad<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YUYAYCHAKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. reflexionar; tratar de acordarse; concentrase<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YUYAYCHAKUY:<\/span> <\/strong>v.intr. reflexionar; pensar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YUYAYCHASAPA:<\/span> <\/strong>s.(fam) infante entre los dos a tres a\u00f1os (lit. que ya se da cuenta de lo que ocurre a su alrededor)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YUYAYCHAY:<\/span> <\/strong>v.tr. aconsejar; guiar; orientar; asesorar; rememorar; remembrar; conmemorar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YUYAYCHAYOQ:<\/span> <\/strong>s.(fam) infante entre los dos a tres a\u00f1os (lit. que ya se da cuenta de lo que ocurre a su alrededor)<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YUYAYKACHAY:<\/span> <\/strong>v. conjeturar; trasacordarse<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YUYAYKUNA:<\/span> <\/strong>s. datos; notas; detalles; recuerdos<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YUYAYKUSQA T&#8217;IKRAY:<\/span> <\/strong>v.intr. cambiar de paracer; cambiar su opini\u00f3n<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YUYAYKUY:<\/span> <\/strong>v.tr. pensar; razonar; reflexionar; recordar con esmero y premeditaci\u00f3n; premeditar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YUYAYMANAY:<\/span> <\/strong>s. lamento<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YUYAYMANAY (-PI):<\/span> <\/strong>v.intr. comtemplar; meditar<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YUYAYNIYOQ:<\/span> <\/strong>adj. inteligente; juicioso; racional; sabio; perito; sesado; h\u00e1bil<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YUYAYPI:<\/span> <\/strong>adv.m. voluntariamente; intencionalmente<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YUYAYSONQO:<\/span> <\/strong>s.(neo) idealista<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YUYAYSONQOKAY:<\/span> <\/strong>s.(neo) idealismo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YUYAYTA HAP&#8217;IY:<\/span> <\/strong>v.tr.(neo) entender<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YUYU:<\/span> <\/strong>s. hortaliza; verdura; verduras; hierba comestible; hierba; maleza; arbusto; mata; hoja de nabo; legumbre; hierba alimenticia; yuyo<\/li>\n    <li><strong><span style=\"color: #005e8a;\">YUYU:<\/span> <\/strong>s.(bot) nabo<\/li>\n<\/ul>\n\n<script async=\"\" src=\"https:\/\/pagead2.googlesyndication.com\/pagead\/js\/adsbygoogle.js\"><\/script>\n<ins class=\"adsbygoogle\" style=\"display:block\" data-ad-format=\"autorelaxed\" data-ad-client=\"ca-pub-1730987954818825\" data-ad-slot=\"8481025056\"><\/ins>\n<script>\n     (adsbygoogle = window.adsbygoogle || []).push({});\n<\/script>\n\n<p>Fin del diccionario<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Aqui tienes el mejor diccionario online de quechua a espa\u00f1ol, espero que te sirva mucho. Si quieres realizar alguna busqueda presiona CTRL+F Ten en cuenta que hay varios prestamos del espa\u00f1ol que estan castellanizados, pues al no existir un equivalente en quechua es obligatorio tomar prestamos, tal como lo hacen todos los idiomas, dichos prestamos &#8230; <a title=\"Diccionario Online Quechua a Espa\u00f1ol\" class=\"read-more\" href=\"https:\/\/aprenderde.com\/quechua-cusco\/diccionario-traductor\/diccionario-online-quechua-a-espanol\/\" aria-label=\"Leer m\u00e1s sobre Diccionario Online Quechua a Espa\u00f1ol\">Leer m\u00e1s<\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[40,49],"tags":[66,44],"class_list":["post-1710","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-diccionario-traductor","category-palabras","tag-diccionario-online-quechua-espanol","tag-diccionario-quechua-espanol"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/aprenderde.com\/quechua-cusco\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1710","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/aprenderde.com\/quechua-cusco\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/aprenderde.com\/quechua-cusco\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/aprenderde.com\/quechua-cusco\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/aprenderde.com\/quechua-cusco\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=1710"}],"version-history":[{"count":4,"href":"https:\/\/aprenderde.com\/quechua-cusco\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1710\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1737,"href":"https:\/\/aprenderde.com\/quechua-cusco\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1710\/revisions\/1737"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/aprenderde.com\/quechua-cusco\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=1710"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/aprenderde.com\/quechua-cusco\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=1710"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/aprenderde.com\/quechua-cusco\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=1710"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}